------------|1|
Sa. viṣaprakramāt sarpaviṣapratiṣedhaṃ
vivakṣurāha-
athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā
samāsato bhaumāḥ, bhidyante te tvanekadhā||1||
vyāsato yonibhedena nocyante'nupayoginaḥ|
--------------------------------------------------------|2|
Sa. darvīkarādibhedena bujaṅgāḥ
saṅkṣepeṇa triprakārā bhaumāḥ| te tu yonibhedena vistarato'nekadhā bhidyante|
viśeṣāścehānupayogino yataḥ, tato na nigadyante|
--------------------------------------------------------|
viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svāduśītalam||2||
viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam|
--------------------------------------------------------|3|
Sa. darvīkaramaṇḍalirājīmantasteṣāṃ
viṣaṃ rūkṣādiguṇaṃ krameṇa ca vātapittakaphānāṃ kopanaṃ syāt| yadyapi viṣaṃ
rūkṣādiguṇaṃ, tathā'pyatiśayārthaṃ punariha guṇakathanam| viśeṣācca viṣaṃ
hyuṣṇameva kathitaṃ na śītalam|
--------------------------------------------------------|
taruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca||3||
viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu|
--------------------------------------------------------|4|
Sa. ete ca-darvīkarādyayaḥ, tāruṇyādiṣu
yathākramaṃ vṛṣṭyādiṣu ca viṣolbaṇā bhavanti| vṛṣṭiśabdeneha
śrāvaṇādayaścatvāro māsā gṛhītāḥ| evaṃ śītātapadyāścatvāro māsā gṛhītāḥ|
vyantarāḥ-vijātayaḥ, ṛtusandhiṣu viṣādhikāḥ syuḥ| ṛtusandhiḥprāguktaḥ (hṛ. sū.
a. 3/58)|
--------------------------------------------------------|
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ||4||
phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ|
--------------------------------------------------------|5|
Sa. rathāṅgādidhāriṇaḥ phaṇāvanto
drutagatayo bhujaṅgā darvīkarā iti munibhiḥ smṛtāḥ|
--------------------------------------------------------| jñeyā
maṇḍalino'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ||5||
prāṃśavo mandagamanāḥ-------------------------|
--------------------------------------------------------|6|
Sa. abhogāḥ-alpabhogāḥ tathā
nānāprakārairmaṇḍalaiścitāḥ prāṃśavo'śīghragatayo maṇḍalino vedyāḥ|
----------------------------rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā
vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ||6||
Sa. snigdhābhā
nānāprakārābhistiryagūrdhvagarājibhirvicitritā rājīmanto vedyāḥ|
vijātayo'dhunocyante - godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ|
catuṣpād------------------------------------|7|
Sa. godhāputro gaudheraḥ| nanu,
gaudhera iti nāmnaiva godhāsutaḥ pratyapādi| tathā ca "godhāyā ḍhrak"
ityapatyārthavyutpādito'yam| satyamāha bhavān| yādṛcchikanāmaśaṅkānirāsāya
tvetat| sa ca darvīkarairviṣeṇa tulyaḥ, taireva jātatvāt|
catuṣpāt-catuṣpādo'sau|
--------------------------------------------------------|
--------------------vyantarān vidyādeteṣāmeva saṅkarāt||7||
vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopanāḥ|
--------------------------------------------------------|8|
Sa. vyantarāṃścaiteṣāmeva saṅkareṇa
jānīyāt| yataśca te saṅkīrṇalakṣaṇāḥ| tasmāt sannipātaprakopānāḥ syuḥ|
--------------------------------------------------------| āhārārthaṃ bhayāt
pādasparśādativiṣāt krudhaḥ||8||
pāpavṛttitayā vairāddevarṣiyamacodanāt| daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ
yathottaram||9||
Sa. āhārādibhiḥ kāraṇairbhujaṅgā
daśanti| teṣu yathottaraṃ viṣasyādhikyaṃ kathitam|
ādiṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham|
--------------------------------------------------------|10|
Sa. ādiṣṭāt sarpāt hetuṃ viditvā
viditvā yathāsvaṃ cikitset|
--------------------------------------------------------| vyantaraḥ
pāpaśīlatvānmārgamāśritya tiṣṭhati||10||
Sa. vyantaro bhujaṅgamaḥ
pāpasvabhāvatvādvartma āśrityāste|
yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate| na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ
tattuṇḍāhatamādiśet||11|| ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ
dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam| daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ, trīṇi tāni
tu||12|| māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni
daṣṭakam| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam||13||
nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet|
--------------------------------------------------------|14|
Sa. yasmin kāye lālāparikledamātram
upalabhyate, na punardaṃṣṭrākṛtaṃ daṃśam| tat-evaṃbhūtaṃ, tuṇḍāhataṃ
kathayanti| ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā daṃṣṭrāpade raktavarjite tad
vyālīḍhasaṃjñam| dve damṣṭrāpade saśoṇite vyāluptaṃ vidyāt| trīṇi tu
daṃṣṭrāpadāni māṃsacchedāt santatāsravāhīni daṣṭakamādiśet| daṃṣṭrāpadāni
catvāri tadvat-daṣṭakamiva, daṣṭanipīḍitaṃ syāt| eṣu madhye dvayamādikathitaṃ
nirviṣaṃ vadet| paścimaṃ-daṣṭanipīḍitākhyaṃ, asādhyaṃ vadet| vyāluptadaṣṭakaṃ
tu kṛcchrasādhyamityarthādgamyate|
--------------------------------------------------------| viṣaṃ nāheyamaprāpya
raktaṃ dūṣayate vapuḥ||14|| raktamaṇvapi tu
prāptaṃ vardhate tailamambuvat|
--------------------------------------------------------|15|
Sa. sarpajaṃ viṣaṃ na śoṇitamaprāpya
śarīraṃ dūṣayate, api tu prāpya| kintu raktaṃ stokamapi prāpya viṣaṃ vardhate|
yathā tailaṃ jalaṃ prāpya prasarati tathaiva| āheyamiti "dṛtikukṣi" ityādinā
bhavārthe ḍhañ|
--------------------------------------------------------| bhīrostu
sarpasaṃsparśādbhayena kupito'nilaḥ||15||
kadācitkurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat|
--------------------------------------------------------|16|
Sa. bhīroḥ-sabhayasya puṃsaḥ,
sarpasaṃsparśāddhetoryadbhayaṃ tena vāyuḥ kruddhaḥ kadācicchophaṃ vidhatte|
tat sarpāṅgābhihataṃ syāt|
--------------------------------------------------------| durgāndhakāre
viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā||16||
viṣodvego jvaraścardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet| glānirmoho'tisāro vā
tacchaṅkāviṣamucyate||17||
Sa. durgāndhakāre kenacitprāṇinā
viddhasya daṣṭaśaṅkayā viṣodvegādayaḥ syuḥ, tacchaṅkāviṣaṃ nigadyate|
tudyate saviṣo daṃśaḥ kaṇḍūśopharujanvitaḥ| dahyate grathitaḥ
kiñcidviparītastu nirviṣaḥ||18||
Sa. saviṣo daṃśo vyathyate,
kaṇḍvādiyuto dahyate, jālakavat kiñcit grathitaḥ| asmādviparītaśca nirviṣaḥ
syāt|
pūrve darvīkṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk| śyāvatā tena vaktrādau
sarpantīva ca kīṭakāḥ||19|| dvitīye
granthayo vege, tṛtīye mūrdhni gauravam| dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe
ṣṭhīvanaṃ vamiḥ||20|| sandhiviśleṣaṇaṃ
tandrā pañcame parvabhedanam| dāho hidhmā ca, ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā
gātragauravam||21|| mūrcchā vipāko'tīsāraḥ,
prāpya śukraṃ tu saptame| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam||22||
Sa. darvīkarāṇāṃ prathame viṣavege
śyāvavarṇaṃ duṣṭaṃ ca raktaṃ syāt| tena ca-tādṛśā raktena, mukhanayanādau
śyāvatā syāt| kīṭakāśca gātre sarpantīva| dvitīye viṣavege granthayaḥ syuḥ|
tṛtīye śirogurutvādayaḥ syuḥ| caturthe ṣṭhīvanādayaḥ| pañcame sandhiviśleṣaṇaṃ
tandrā parvabhedanaṃ dāho hikkā ca| ṣaṣṭhe ca vege hṛdayapīḍādyāḥ| saptame
śukraṃ prāpya skandhādibhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanaṃ syāt|
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk| tena pītāṅgatā dāho, dvitīye
śvayathūdbhavaḥ||23|| tṛtīye daṃśavikledaḥ
svedastṛṣṇā ca jāyate| caturthe jvaryate, dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ||24||
Sa. maṇḍalinā daṣṭasya prathame vege
raktaṃ duṣṭaṃ pītībhavati| tena ca raktena pītāṅgatā dāhaśca| dvitīye
śvayathūdbhūtiḥ| tṛtīye daṃśavikledādayaḥ| caturthe vege jvaro dāhaḥ| pañcame
sarvaśarīragato dāhaḥ|
daṣṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam| pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ, dvitīye
gurutā'ti ca||25|| tṛtīye daṃśavikledo
nāsikākṣimukhasravāḥ| caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca, pañcame||26||
gātrabhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet|
--------------------------------------------------------|27|
Sa. rājimatā duṣṭasya raktaṃ duṣṭaṃ
pāṇḍutāṃ gaccati| tena hetunā gātrāṇāṃ pāṇḍutā| dvitīye vege'tigātragurutvam|
tṛtīye daṃśavikledādayaḥ| caturthe mūrdhno garimādayaḥ| pañcame
gātrabhaṅgādayaḥ| śeṣayoḥ-ṣaṣṭhasaptamayorlakṣaṇaṃ, pūrvavat-darvīkaravat,
vadet|
--------------------------------------------------------| kuryātpañcasu vegeṣu
cikitsāṃ, na tataḥ param||27||
Sa. pañcasu vegeṣu cikitsitaṃ kuryāt|
na tu tasmātparam, asādhyatvāt|
jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ|
śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ||28||
tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ| kuṣauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca
kānanam||29|| deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ
sarpāste'lpaviṣā matāḥ|
--------------------------------------------------------|30|
Sa. jalāplutādayaḥ sarpā alpaviṣā
jñeyāḥ| divyādhyuṣito deśo-yatra devatāḥ kṛtasannidhānāḥ, taṃ deśaṃ caranti| [
"śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālaye| catuṣpathe jalasthāne jīrṇodyāneṣu
koṭhare|| kṣīradrume nimbatarau nirjhare girigahvare|
cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ|| raktāsyanayanā ye ca te
syurāśīviṣopamāḥ| na teṣu kālaniyamo na ca vegeṣvanukramaḥ|
mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam|" vṛddhavāgbhaṭāt| ] (saṃ.u.a. 41)
--------------------------------------------------------| śmaśānaciticaityādau
pañcamīpakṣasandhiṣu||30||
aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca|
yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanaiḥṛte||31||
naiḥ-ṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet|
--------------------------------------------------------|32|
Sa. śmaśānādiṣu daṣṭaṃ marmasu ca
daṣṭaṃ tyajet| yāmyaṃ-bharaṇī| āgneyaṃ-kṛttikā| naiḥ-ṛtaṃ-mūlam| naiḥ-ṛtākhyo
muhūrto-sandhyodaya eva|
--------------------------------------------------------| daṣṭamātraḥ
sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ||32||
stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati|
--------------------------------------------------------|33|
Sa. yaḥ śuklamukhanayanaḥ patatkacaḥ
stabdharasanaḥ punaḥpunarmūrcchan śītocchvāsaḥ, sa na jīvati| [
"vepathurvedanāstīvrā grīvābhaṅgo'kṣiraktatā| mūrcchā galagrahaśchardiḥ
pretarājasya kiṅkarāḥ|| jāmbavapratimo daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhavadunnataḥ| raktaṃ
khebhyaḥ samastebhyo vartate na tu daṃśataḥ|| romaharṣo na śiśiraiḥ
śvayathurlohito'sitaḥ| hṛṣṭamehanatā vakravaktratvaṃ yasya taṃ tyajet||"
vṛddhavāgbhaṭāt| } (saṃ.u. a. 41)
--------------------------------------------------------| hidhmā śvāso vamiḥ
kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ||33|| jāyante
yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati|
--------------------------------------------------------|34|
Sa. yasya dehina ekakālameva hidhmādayo
hṛcchūlaṃ ca syāt, sa na jīvati|
--------------------------------------------------------| phenaṃ vamati
niḥsaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ||34||
nāsāvasādo bhaṅgo'ṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā| viṣapītasya daṣṭasya
digdhenābhihatasya ca||35|| bhavantyetāni
rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye|
--------------------------------------------------------|36|
Sa. yaśca phenaṃ vamati niścetanaḥ
śyāvapādādistathā nāsāvasādādayaśca, yasya puṃso viṣapītasya tathā
daṣṭamātrasya viṣaliptakenābhihatasya ca sāmānyenaitāni rūpāṇi tasya
jīvitakṣaye samprāpte syuḥ| viṣapītasyetyāhitāgniṣūktatvāt paranipātaḥ|
--------------------------------------------------------| na nasyaiścetanā
tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ||36||
daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam|
--------------------------------------------------------|37|
Sa. tīkṣṇairnasyairna cetanā-na
caitanyam| tathā kṣatācchinnādraktāgamo na bhavati| tathā daṇḍena-laguḍena,
āhatasya rājiḥ-lekhā, na bhavati| yamasamīpaṃ prayātasya-gamiṣyato narasya|
prayāta syeti "vartamānasāmīpye vartamānavadvā" iti bhaviṣyati ktaḥ|
--------------------------------------------------------| ato'nyathā tu
tvarayā pradīptāgāravadbhiṣak||37|| rakṣan
kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṃ nayet|
--------------------------------------------------------|38|
Sa. ato'nyathā-sādhyatve sati,
tvarayā-sadyo drāgeva, kaṇṭhagatān prāṇān jvalitagṛhamiva rakṣan viṣaṃ śīghraṃ
śāntiṃ nayet|
--------------------------------------------------------| mātrāśataṃ viṣaṃ
sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ||38|| dehaṃ
prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat|
--------------------------------------------------------|39|
Sa. śarīriṇo daṣṭasya daṃśe
mātrāśaratulyakālaṃ viṣaṃ sthitvā dehaṃ prakramate rudhirādīn dhātūn dūṣayat|
prakramata iti "propābhyām" iti taṅ|
--------------------------------------------------------| etasminnantare karma
daṃśasyotkartanādikam||39|| kuryācchīghraṃ
yathā dehe viṣavallī na rohati|
--------------------------------------------------------|40|
Sa. asminnantare-avasare,
daṃśasyotkartanādikaṃ karma capalaṃ vidadhīta, yathā viṣavallī kāye na rohati|
viṣaṃ vallīveti "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ" iti samāsaḥ|
--------------------------------------------------------| daṣṭamātro daśedāśu
tameva pavanāśinam||40|| loṣṭaṃ mahīṃ vā
daśanaischittvā cānu sasambhramam| niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena
vā||41||
Sa. daṣṭamātraḥ puruṣastameva
sarpaṃ-daṣṭāraṃ, śīghrameva khādet (daśet)| athavā loṣṭaṃ dharaṇīṃ
daśanaiśchittvā paścācca jhaṭiti niṣṭhīvena daṃśamālimpet| karṇamalena
vā''limpet|
daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule| kṣaumādibhirveṇikayā
siddhairmantraiśca mantravit||42|| ambuvat
setubandhena bandhena stabhyate viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṃ
bandhābhipīḍitāḥ||43||
Sa. daṃṣasyopariṣṭāccaturaṅgule'riṣṭāṃ
kṣaumādibhirveṇikayā siddhaiśca mantrairupalakṣito mantrairupalakṣito
mantrajño badhnīyāt| bandhena hi viṣaṃ stabhyate| jalaṃ yathā setubandhena|
asya ca daṣṭasya, sirā viṣaṃ bandhanapīḍitā na vahanti|
niṣpīḍyānūddheraddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā| na jāyate viṣādvego
bījanāśādivāṅkuraḥ||44||
Sa. anu-paścāt, niṣpīḍya daṃśamuddharet
marmasandhiṃ varjayitvā| tathā-evaṃ kṛte sati, viṣavego na jāyate|
yathā-aṅkuro bījanāśāt|
daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam|
prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā||45||
karoti bhasmasātsadyo vahniḥ kiṃ nāma tu kṣatam|
--------------------------------------------------------|46|
Sa. maṇḍalināṃ ca daṃśaṃ
pittalatvāddhetormuktvā, athāparaṃ daṃśaṃ hemādibhiḥ prataptaiḥ śīghraṃ
dahedulmukena vā| yato'gniḥ sadya eva bhasmatāṃ sarvameva vastu nayati| kṣataṃ
tu kiyanmātram|
--------------------------------------------------------| ācūṣet pūrṇavaktro
vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ||46||
pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ| aṅgaṃ sahaiva daṃśena
lepayedagadairmuhuḥ||47|| candanośīrayuktena
salilena ca secayet|
--------------------------------------------------------|48|
Sa. athavā pittalaprāyaḥ syāt tadā
mṛdādibhiḥ pūrṇavadano'riṣṭāmadhyaṃ pracchāya-pracchānaṃ kṛtvā, ācūṣet|
māṃsalaṃ tu sthānaṃ viśeṣeṇa pracchāyācūṣet| tathā daṃśena sārdhamaṅgamagadena
punaḥpunarlepayet| candanośīrānvitenodakena secayecca śarīram|
--------------------------------------------------------| viṣe pravisṛte
vidhyetsirāṃ sā paramā kriyā||48|| rakte
nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirhrīyate viṣam|
--------------------------------------------------------|49|
Sa. viṣe pravisṛte sati sirāṃ vidhyet|
sā hi uttamā kriyā| yato'syāsṛji nirhriyamāṇe viṣaṃ sarvameva nirhriyate,
tadāśritatvāt|
--------------------------------------------------------| durgandhaṃ saviṣaṃ
raktamagnau caṭacaṭāyate||49|| yathādoṣaṃ
viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk|
--------------------------------------------------------|50|
Sa. saviṣaṃ śoṇitaṃ durgandhaṃ syāt|
vahnau ca kṣiptaṃ caṭacaṭāyate| viśuddhaṃ ca raktaṃ doṣānusāreṇa
pūrvavat-sirāvyadhavidhyuktena (hṛ.sū. a. 27) lakṣaṇena, vidyāt|
--------------------------------------------------------| sirāsvadṛṣyamānāsu
yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ||50||
Sa. sirāsu tu
śophādinā'nupalabhyamānāsu śṛṅgaṃ jalaukaso vā yuñjyāt|
śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā| lepasekaiḥ subahuśaḥ
stambhayedbhṛśaśītalaiḥ||51||
Sa. srutaśeṣaṃ ca lohitaṃ viṣoṣmaṇā
pravilīnaṃ lepādibhiḥ punaḥpunarupayuktairatiśītalaiḥ stambhayet|
askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ| bhavanti tān
jayecchītairbījeccāromaharṣataḥ||52||
Sa. askanne-asrute'styāne, hi rakte
viṣavegena mūrcchādyā bhavanti| tāṃśca śītairlepādibhirjayet| tathā romāñco
yāvacchīte na syāt tāvadbījecca|
skanne tu rudhire sadyo viṣavegaḥ praśāmyati|
--------------------------------------------------------|53|
Sa. asre tu skanne sati viṣavegaḥ
śīghrameva praśāmyati|
--------------------------------------------------------| viṣaṃ karṣati
tīkṣṇatvād hṛdayaṃ tasya guptaye||53||
pibeddhṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam| hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā
hṛdyupacīyate||54||
Sa. viṣaṃ tīkṣṇādiyogād hṛdayaṃ
karṣati| tasya-hṛdayasya, guptaye-rakṣaṇāya, ghṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā
pibet ghṛtāplutam| asya-puruṣasya, hṛdayāvaraṇe sati śleṣmā hṛdaye cayaṃ yāti|
pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ| dravaiḥ
kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ||55||
vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ|
--------------------------------------------------------|56|
Sa. pravṛttāḥ-sañjātāḥ,
gauravotkleśahṛllāsā yasya sa evaṃ bhūtastaṃ dravaiḥ
kāñjikādirahitairvamanairvāmayet viṣaharaiśca vāmayet| evaṃ kṛte sati
tasya-viṣārtasya, śarīraṃ viṣaṃ na vyāpnoti|
--------------------------------------------------------|
bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ||56||
susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām|
--------------------------------------------------------|57|
Sa. bhujaṅgadoṣādikaṃ susūkṣmayā
buddhyā samyagālocya viśiṣṭāṃ kriyāṃ samācaret|
--------------------------------------------------------| sinduvāritamūlāni
śvetā ca girikarṇikā||57|| pānaṃ
darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam|
--------------------------------------------------------|58|
Sa. sinduvāritamūlādikaṃ jalānvitaṃ
darvīkarairdaṣṭe pānaṃ nasyaṃ mākṣikaṃ kuṣṭhasahitaṃ hitam|
--------------------------------------------------------| kṛṣṇasarpeṇa
daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte'sṛji||58||
cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā| pānaṃ ca
kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam||59||
Sa. kṛṣṇabhujaṅgadaṣṭasya rakte hṛte
sati daṃśaṃ guñjānākulībhyāṃ limpet| tīkṣṇena mūlaviṣena vā limpet|
kṣaudrādiyutaṃ ca sarpiḥ pānam|
tandulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śeluḥ
pānanasyāñjanairhitaḥ||60|| agadaḥ phaṇināṃ
ghore viṣe rājīmatāmapi|
--------------------------------------------------------|61|
Sa. tandulīyakādikaḥ pānādibhiragadaḥ
phaṇināṃ rājīmatāṃ ca dāruṇe viṣe hitaḥ|
--------------------------------------------------------| samāḥ
sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajadantikāḥ||61||
ardhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam| sakṣaudro maṇḍaliviṣe
viśeṣādagado hitaḥ||62||
Sa. sugandhādayaḥ samāḥ-samabhāgāḥ,
ardhabhāgena surasapatrādikamiti samākṣiko maṇḍalino viṣe viśeṣeṇāgado hitaḥ|
pañcavalkavarāyaṣṭīnāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā
padmakamutpalam||63|| sakṣaudro himavānnāma
hanti maṇḍalināṃ viṣam| lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā||64||
Sa. pañcavalkādiko mākṣikayuto
himavānnāmāgado maṇḍaliviṣaṃ lepena hanti, śophādihā ca|
śirīṣapippalavaṭaplakṣavetasānāṃ pañcānāṃ tvak-pañcavalkamucyate|
kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā| mañjiṣṭhā madhukaṃ ceti daṣṭo
maṇḍalinā pibet||65||
Sa. kāśmaryādikaṃ maṇḍalidaṣṭo naraḥ
pibet|
vaṃśatvagbījakaṭukāpāṭalībījanāgaram| śirīpabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ
vacā||66|| piṣṭo govāriṇā'ṣṭāṅgo hanti
gonasajaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|67|
Sa. vaṃśatvagādiko'ṣṭāṅgo'gado
gomūtrapiṣṭo gonasaviṣaṃ hanti| vaṃśasya tvagbīje|
--------------------------------------------------------|
kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ||67||
sakṣaudravyoṣatagarā ghnanti rājīmatāṃ viṣam|
--------------------------------------------------------|68|
Sa. kaṭukādayo rājīmatāṃ viṣaṃ ghnanti|
--------------------------------------------------------| nikhanetkāṇḍacitrāyā
daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi||68|| uddhṛtya
pracchitaṃ sarpirdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| pibetpurāṇaṃ ca ghṛtaṃ
varācūrṇāvacūrṇitam||69|| jīrṇe virikto
bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam|
--------------------------------------------------------|70|
Sa. kāṇḍacitrāyāḥ-sarpaviśeṣasya,
daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi nikhanet| tata uddhṛtya pracchitaṃ
sarpairdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| dhānyasya mṛd dhānyamṛt| tathā purāṇaṃ
ghṛtaṃ triphalācūrṇayutaṃ pibet| jīrṇe virikto yavānnaṃ śālyādikaṃ sūpena
saṃskṛtamadyāt|
--------------------------------------------------------|
karavīrārkakusumamūlalāṅgalikākaṇāḥ||70||
kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ| eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ
sārvakārmikaḥ||71||
Sa. karavīrārkayoḥ kusumamūlaṃ
lāṅgalikādīṃśca kāñjikena kalkayet| eṣo'gadaḥ sārvakārmiko vyantaradaṣṭānāṃ
hitaḥ| sārvakārmika iti "anuśatikāditvāt(dīnāṃ ca)" [iti] ubhayapadavṛddhiḥ|
śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ
pānanasyāñjane hitam||72||
Sa. śirīṣakusumarase saptavāsarāṇi
sitamaricaṃ bhāvitaṃ bhujaṅgadaṣṭānāṃ pānādau hitam|
dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṃ
pānametatsukhapradam||73||
Sa. tagarakuṣṭhayordve pale
ghṛtamākṣikayoścatvāri palāni| takṣakeṇāpi daṣṭānāṃ tatpītaṃ śarmadam|
atha darvīkṛtāṃ vege pūrve vistrāvya śoṇitam| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ
saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet||74||
Sa. darvīkṛtāṃ ca prathame vege pūrvaṃ
raktaṃ visrāvyānantaraṃ madhughṛtayutamagadaṃ śīghrameva pibet|
dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet|
--------------------------------------------------------|75|
Sa. dvitīye vege vamanaṃ vidhāya
tathaivāgadaṃ pibet|
--------------------------------------------------------| viṣāpahe prayuñjīta
tṛtīye'ñjananāvane||75||
Sa. tṛtīye vege viṣaghnamañjanādi
dadyāt|
pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte|
--------------------------------------------------------|76|
Sa. caturthe vege kṛtavamanaḥ pūrvoktāṃ
yavāgūṃ pibet|
--------------------------------------------------------| ṣaṣṭhapañcamayoḥ
śītairdigdhaṃ siktamabhīkṣṇaśaḥ||76||
pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ|
--------------------------------------------------------|77|
Sa. ṣaṣṭhapañcamayorvegayoḥ puruṣaṃ
śiśirairmuhurliptaṃ siktaṃ ca tīkṣṇaṃ vamanaṃ pāyayet| yavāgūṃ ca viṣaghnaiḥ
kṛtāṃ pāyayet|
--------------------------------------------------------| agadaṃ saptame
tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ||77||
kṛtvā'vagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ| māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma
vā tatra nikṣipet||78||
Sa. saptame vege tīkṣṇamagadamañjane
nasye ca yuñjyāt| tataḥ śastreṇa kākapadamavagāḍhaṃ mūrdhni vidhāya
tatastasya-daṣṭasya, tasmin kākapade māṃsaṃ saśoṇitaṃ nyaset, athavā carma
nikṣipet|
tṛtīye vamitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet|
--------------------------------------------------------|79|
Sa. tṛtīye maṇḍalināṃ vege vamitaḥ
peyāṃ pibet|
--------------------------------------------------------| atīkṣṇamagadaṃ
ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam||79||
Sa. ṣaṣṭhe'tīkṣṇamagadaṃ padmakādiṃ vā
gaṇaṃ (hṛ.sū. a. 15/12) yojayet|
adye'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā haredraktaṃ
pūrvavaccāgadaṃ pibet||80||
Sa. rājīmatāṃ prathame vege'tiśayena
pracchāyālābunā raktaṃ haret| pūrvavaccāgadaṃ pibet|
ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaṃ ca yojayet|
--------------------------------------------------------|81|
Sa. ṣaṣṭhe'ñjanamatitīkṣṇaṃ
yojayedavapīḍaṃ ca| nanu, atra kecidvegā noditā eva| teṣu kiṃ vidheyam ?
ityāha-
--------------------------------------------------------| anukteṣu ca vegeṣu
kriyāṃ darvīkaroditām||81||
Sa. akathiteṣu darvīkaroktāṃ kriyāṃ
yojayet|
garbhiṇībālavṛddheṣu mṛduṃ, vidhyetsirāṃ na ca|
--------------------------------------------------------|82|
Sa. garbhīṇyādiṣu mṛduṃ kriyāṃ yojayet|
sirāṃ ca na vyadhayet|
--------------------------------------------------------| tvaṅmanohvā niśe
vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ||82|| tamālaḥ
kesaraṃ śītaṃ pītaṃ tandulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ
vajramivāsurān||83||
Sa. tvagādikamidaṃ jyeṣṭhāmbhasā pītaṃ
sarvāṇi viṣāṇi hanti| vajrivajramivāsurānityupamālaṅkāraḥ|
bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam| phalatrikaṃ
vyoṣaniśādvayaṃ ca vastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam||84||
bhujaṅgalūtonduravṛścikādyairvisūcikājīrṇagarajvaraiśca| ārtānnarān
bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ||85||
Sa. bilvamūlādikaṃ chāgamūtreṇa
suślakṣṇapiṣṭamañjanādibhirbhujaṅgādibhirārtān puruṣān bhūtopadrutāṃśca
svasthayati| upajātivṛtte|
pralepādyaiśca niḥśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam| bhūyo vegāya jāyet śeṣaṃ
dūṣīviṣāya vā||86||
Sa. daṃśādapi-kiṃ punaḥ kāyāt, sarvaṃ
viṣamuddharet| śeṣaṃ hi viṣaṃ punarvegāya sampadyate, dūṣīviṣāya vā|
viṣāpāye'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ
pavananāśanaiḥ||87|| pittaṃ pittajvaraharaiḥ
kaṣāyasnehabastibhiḥ| samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā||88||
Sa. viṣāpagame sati vāyuṃ kupitaṃ
snehādibhirupakramet, tailādivarjitairvātanāśanaiḥ| pittaṃ pittajvaraharaiḥ
kvāthaiḥ snehabastibhiścopakramet| āragvadhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15/17)
samākṣikeṇa kaphamupācaret|
sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu
prekṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||89||
sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite|
--------------------------------------------------------|90|
Sa. sitādikaṃ mantrapūtajalena sahitaṃ
pānam| prokṣaṇaṃ prakṛtatvānmantrapūtajalena vegaśo'ṅgaśaśca| tathā
sāntvanaharṣaṇaṃ sarpāṅgābhihate yuñjyāt, śaṅkāviṣapīḍite ca yuñjyāt|
--------------------------------------------------------| karketanaṃ marakataṃ
vajraṃ vāraṇamauktikam||90|| vaiḍhūryaṃ
gardabhamaṇiṃ picukaṃ viṣamūṣikām| himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ
punarnavām||91|| tathā droṇāṃ mahādroṇāṃ
mānasīṃ sarpajaṃ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet||92||
Sa. karketanādīni viṣāṇi ca vīryavanti
viṣaśāntyarthaṃ dhārayet|
chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau viśeṣataḥ| tacchāyāśabdavitrastāḥ
praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ|93| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ|36|
Sa. chatravān jharjharahastaśca caret,
viśeṣeṇa rātrau| tayoḥ chatrajharjharayoḥ, yathāsaṅkhyaṃ chāyāśabdābhyāṃ
vitrastāḥ sarpāḥ praṇaśyanti, tasmādevamācaraṇīyamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma
ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 36||