Sa. adhunā viṣatantramucyate,
sadyaḥprāṇahāritvena tulyasādharmyāt|
athāto viṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)|2|
Sa. tatra viṣasya
prāgutpattidarśanārthamāha-
mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ| jātaḥ prāgamṛtotpatteḥ puruṣo
ghoradarśanaḥ||1|| dīptatejāścaturdaṃṣṭro
harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ||2||
huṃkṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvarajaṅgame| so'dhyatiṣṭhannijaṃ
rūpamujjhitvā vañcanātmakam||3||
Sa. samudre surāsurairamṛtārthaṃ
viloḍyamāne'mṛtotpatteḥ pūrvaṃ puruṣo dāruṇadṛṣṭiḥ samiddhadhāmā caturdaṃṣṭro
harivarṇakaco dahanatulyanetro jātaḥ| taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhuvanaṃ viṣādaṃ
gatam| ata evāsau jagadviṣadanāt viṣasaṃjñaḥ| brahmaṇa huṃkṛtastu sannasau
vañcanasvabhāvaṃ svaṃ rūpaṃ hitvā sthāvarajaṅgamākhye mūrtī adhitasthau|
puruṣarupī tiṣṭhedasau tato brahmā śāpaṃ dadyāt|
sthiramatyulbaṇaṃ vīrye yatkandeṣu pratiṣṭhitam|
kālakūṭendravatsākhyaśṛṅgīhālāhalādikam||4||
Sa. yadviṣaṃ sthiraṃ-sthāvaraṃ, kandeṣu
pratiṣṭhitaṃ vīrye atyulbaṇaṃ tat kālakūṭādibhedabhinnam| phalādiṣvapi tad
bhavati, kintu kande vīryātikṛt| ādiśabdena saṅgrahoktā bhedā gṛhyante| yathā
(saṃ.u. a. 40)-"kālakūṭaṃ vatsanābhaṃ sāktukaṃ vālakaṃ kardamakaṃ vairāṭaṃ
mustakaṃ śṛṅgī puṇḍarīkaṃ mahāviṣaṃ hālāhalaṃ markaṭakaṃ karkaṭaṃ
kāśapuṣpakamindrāyudhaṃ tathā tailam|" iti (tyādi) bhedāḥ prakīrtitāḥ| eṣāṃ tu
lakṣaṇaṃ tatroktam| tadahi vistarataragranthaśaṅkayā noktam|
sarpalūtādidaṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam|
-----------------------------------------------|5|
Sa. sarpādidaṃṣṭrāsu tu yadvyavasthitaṃ
tajjaṅgamam| tacca dāruṇam| daṃṣṭretyupalakṣaṇārtham, nakhaviṣāṇamūtrādīnāmapi
puro viṣatvena vakṣyamāṇatvāt|
--------------------------------------------------------| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ
ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam||5||
Sa. sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti dviprakāraṃ
viṣamakṛtrimam|
kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ| hanti yogavaśenāśu
cirācciratarācca tat||6||
śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīn karoti vā|
--------------------------------------------------------|7|
Sa. garasaṃjñaṃ tu kṛtrimam| yasmāttat
kriyate| ata eva vividhāni vakṣyamāṇānyauṣadhāni yasmiṃstadevam| tacca
yogavaśācchīghraṃ hanti| tathā vividhayogavaśāccirācciraṃ hanti| śophādīṃśca
vidhatte|
atha viṣaguṇānnirdiśati ---------------
--------------------------------------------------------|
tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu||7||
vikāṣi sūkṣmamavyaktarasaṃ viṣamapāki ca|
--------------------------------------------------------|8|
Sa. tatsarvaṃ viṣaṃ tīkṣṇādiguṇaṃ syāt|
guṇanirdeśanādasya raukṣyādvātamuṣṇatvāt pittaṃ karotīti jñāpyate| nanu,
raukṣyādibhirguṇairvāyoḥ kopo na yujyate, raukṣyādīnāṃ guṇatvādvāyośca
dravyatvāt| brūmaḥ| vāyorye raukṣyādayo guṇāsteṣāmeva viṣasthai
raukṣyādibhirguṇairvṛddhiḥ kriyate| te ca vāyorātmabhūtāḥ, tannāśe vāyornāśaḥ
syāt, yathā tantunāśe paṭanāśaḥ| tasmādyuktaḥ pavanasya raukṣyādibhirguṇaiḥ
prakopaḥ| evaṃ pitte'pi yojyam| kaṭvamlādikathane'pi viṣasyāvyaktarasatvam,
anekarasasambhavādekasyāpi ca vyaktasyānupalabdheḥ| vyavāyitvaṃ cāsya
drāgevākhilakāyasya vyāpteḥ| tathā apāki,-viṣasya hi mantratantrābhyāmantareṇa
pākābhāvāt, pakve'pyanne viṣasyāpakvasyevopalabdheḥ| ata eva śamitamapi
kiñcitkāraṇaṃ prāpya punaḥ kupyati|
--------------------------------------------------------| ojaso viparītaṃ tat
tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ||8||
vātapittottaraṃ nṛṇāṃ sadyo harati jīvitam|
--------------------------------------------------------|9|
Sa. saṃ-tathā viṣamojaso viparītaṃ
tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairyuktam| tīkṣṇādyairanvitamiti hetau prathamā|
tīkṣṇādiguṇayuktatvādojaso viparītamityarthaḥ| tathā vātapittotaraṃ narāṇāṃ
drāgeva jīvitaṃ harati|
kutaḥ ? ityāha---- -----------------------------------------------------|
viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāg dūṣayati śoṇitam||9||
kaphapittānilāṃścānu samaṃ doṣān sahāśayān| tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya
kalpate||10||
Sa. yasmādviṣaṃ śarīraṃ prāpya pūrvaṃ
raktaṃ sarvaśarīragataṃ dūṣayati, paścāt kaphapittavātānāśayasahitān dūṣayati|
anantaraṃ kaphādibhiḥ samameva hṛdayamāśritya śariranāśāya sampadyate| nanu,
viṣasya tīkṣṇādibhirguṇairyugapat tridoṣakopitvādraktakopitvācca pūrvaṃ
śoṇitaṃ dūṣayati paścātrīn doṣāniti yaduktaṃ tadayuktimadiva dṛśyate| atra
bhaṇāmaḥ viṣaprabhāveṇa raktamākṛṣṭaṃ pūrvaṃ saha tena saṃyuktaṃ viṣeṇa
dūṣyate, tato yugapadeva doṣatrayakopaḥ, tato doṣaiḥ śoṇitena saha hṛdayaṃ
vyāpya sarvasrotāṃsi baddhvā dehocchedāya pravartata iti na
kiñcidatrānupapannam|
sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate| jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā
trāsaḥ klamo vamiḥ||11||
Sa. sthāvarasya viṣasyopayuktasya
prathame vege rasanāśyāvatādi jāyate|
dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute
hṛdi vedanām||12||
Sa. dvitīye vege vepathvādayaḥ| viṣaṃ
cāmāśayaṃ prāptaṃ hṛdaye vedanāṃ vidhatte|
tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam| durbale harite śūne jāyete cāsya
locane||13|| pakvāśayagate
todahidhmākāsāntrakūjanam|
--------------------------------------------------------|14|
Sa. tṛtīye ca vege tāluśoṣaḥ
āmāśaye'tirujā syāt| netre cāsya durbalādiguṇe bhavataḥ| pakvāśayagate
todādayaḥ syuḥ|
--------------------------------------------------------| caturthe jāyate vege
śirasaścātigauravam||14||
Sa. caturthe vege mūrdhno'tigurutvaṃ
jāyate| caśabdāt pūrvoktā rasanāśayāvatādayaḥ syuḥ| evamagre'pi caśabdārtho
bodhyaḥ|
kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame| sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne
ca vedanā||15||
Sa. pañcame vege kaphaprasekādiḥ|
sarvadoṣāṇāṃ prakopaḥ| pūrvoktāśca| pakvāśaye vyathā ca|
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate|
--------------------------------------------------------|16|
Sa. ṣaṣṭhe vege cetanāyāḥ
praṇāśo'tiśayenātisāraśca|
--------------------------------------------------------|
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame||16||
Sa. saptame skandhādibhaṅgaḥ, saptānāṃ
dhātūnāṃ dūṣaṇānmṛtyuśca syāt|
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam| sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ
pāyayed drutam||17||
Sa. prathame viṣavege tu kṛtavamanaṃ
śiśirajalasecitaṃ śīghramevāgadaṃ saghṛtamākṣikaṃ pāyayet|
dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet|
--------------------------------------------------------|18|
Sa. dvitīye viṣavege
pūrvavat-śītāmbusecitaṃ, vāntaṃ viriktaṃ cānu-paścāt, agadaṃ pāyayet|
--------------------------------------------------------| tṛtīye'gadapānaṃ tu
hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam||18||
Sa. tṛtīye vege'gadapānaṃ nasyamañjanaṃ
ca hitam|
caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratiyojayet|
--------------------------------------------------------|19|
Sa. caturthe vege snehasaṃyutamagadaṃ
pratiyojayet|
--------------------------------------------------------| pañcame
madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam||19||
Sa. pañcame vege
madhuyaṣṭikākvāthamākṣikābhyāṃ yuktamagadaṃ hitam|
ṣaṣṭhe'tisāravatsiddhiḥ-------------------------|
--------------------------------------------------------|20|
Sa. ṣaṣṭhe vege'tisāratulyā cikitsā|
----------------------------------avapīḍastu saptame| mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā
sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet||20||
Sa. saptame
vege'vapīḍo-rogānutpādanīyokto (hṛ.sū. a. 4/6), deyaḥ| athavā mastake
kākapadaṃ kṛtvā saraktaṃ piśitaṃ nyaset|
kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ| śeluḥ śirīṣaḥ kiṇīhī haridre
kṣaudrasāhvayā||21|| punarnave trikaṭukaṃ
bṛhatyau sārive balā| eṣāṃ yavāgūṃ niryuhe śītāṃ saghṛtamakṣikām||22||
yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ|
--------------------------------------------------------|23|
Sa. kośātakyādīnāṃ kvāthe yavāgūṃ
siddhāṃ śītāṃ sasarpiṣkamākṣikāṃ yuñjayāt| sūryavallī-karavīrakākārapuṣpī|
kṣaudrasāhvayaṃ-vaṭamākṣikam| vegāntare-vegamadhye, sarvaviṣaghnīm| kṛtaṃ
karma yasya tasyaivaṃ kāryam|
--------------------------------------------------------|
tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ||23||
Sa. madhūkādikvāthe peyāṃ śītāṃ
saghṛtamākṣikāṃ yuñjyāt|
añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā| phalānī trikaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ
sakesaram||24|| hareṇurmadhukaṃ māṃsī rocanā
kākamālikā| śrīveṣṭakaṃ sarjarasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā||25||
tamālapatratālīsabhūrjośīraniśādvayam| kanyopavāsinī snātā śuklavāsā
madhudrutaiḥ||26|| dvijānabhyarcya taiḥ
puṣye kalpayedagadottamam| vaidyaścātra tadā mantraṃ prayatātmā
paṭhedimam||27|| "namaḥ puruṣasiṃhāya namo
nārāyaṇāya ca| yathā'sau nābhijānāti raṇe kṛṣṇaparājayam||28||
etena satyavākyena agado me prasidhyatu| namo vaidūryamāte huluhulu rakṣa māṃ
sarvaviṣebhyaḥ||29|| gauri gāndhāri cāṇḍāli
mātaṅgi svāhā| " piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ "harimāyi svāhā||30||
" aśeṣaviṣavetālagrahakārmaṇapāpmasu| marakavyādhidurbhikṣayuddhāśanibhayeṣu
ca||31||
pānanasyāñjanālepamaṇibandhādiyojitaḥ| eṣa candrodayo nāma śāntisvastyayanaṃ
param||32|| |vāsavo vṛtramavadhītsamāliptaḥ
kilāmunā| ]||32||
Sa. añjanādīni dravyāṇi| kanyā
kṛtopavāsā snātāśuklavastrā taiḥ-pūrvoktairdravyaiḥ, mākṣikasiktaiḥ
puṣyanakṣatre viprān pūjayitvā'nantaramagadavaramimaṃ kalpayet| vaidyaśca
samīpastho mantraṃ nama ityādikaṃ paṭhet| piṣṭe cāgade dvitīyo mantro
harimāyyādiko'tra yojyaḥ| nikhileṣu viṣādiṣu pānādimaṇibandhādi yojito'yaṃ
candrodayo nāmāgadaḥ paraṃ śāntaṃ(nti) svastyayanam|
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā na
guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣiviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti||33||
vīryālpabhāvādavibhāvyametat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi| tenārdito
bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ||34||
mūrcchan vaman gadgadavāk vimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ| āmāśayasthe
kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī||35||
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ| sthitaṃ
rasādiṣvathavā vicitrān karoti dhātuprabhavān vikārān||36||
Sa. yadviṣaṃ purāṇaṃ,
viṣaghnauṣadhibhirvā hatavīryaṃ, yadvā dāvāgnītyādibhiḥ śoṣitaṃ, svabhavenaiva
vā guṇairna suṣṭhu yuktaṃ, tad dūṣīviṣasaṃjñāmupaiti| tathā
vīryasyālpatvādetadavibhāvyaṃ-alakṣyam| tathā kaphenāvṛtaṃ varṣavṛndaṃ ca
tatsthāyi| tena-dūṣīviṣeṇa, pīḍito bhinnapurīṣavarṇādikaḥ syāt| tathā mūrcchāṃ
gacchan vamannasphuṭavāk tathā vimuhyan tathā dūṣyenopalakṣita udare yāni
liṅgāni (hṛ.ni. a. 12/20), taiḥ sevitaśca bhavet| āmāśayasthe dūṣīviṣe
kaphavātarogī syāt pakvāśayasthe dūṣīviṣe'nilapittarogī syāt| upajātayaḥ|
dhvastāḥ kacāḥ śarīraṃ ca yasya sa dhvastaśirotuhāṅgo vilūnapakṣaḥ pakṣīva
bhavet| rasādiṣu ca sthitaṃ nānāvidhān dhātuprabhavān vikārān karoti|
upendravajrāvṛttam|
prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ| duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ
smṛtam||37||
Sa. tacca purovātādibhirduṣṭaṃ
saddhātūn dūṣayati yataḥ, tato'pi hetordūṣīviṣaṃ smṛtam|
dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam| dūṣīviṣārimagadhaṃ
lehayenmadhunā''plutam||38||
Sa. dūṣīviṣapīḍitaṃ naraṃ
susvinnamūrdhvamadhastācca śodhitaṃ santaṃ dūṣīviṣāri-vakṣyamāṇaṃ,
mākṣikeṇāplutamagadaṃ lehayet|
tamevāha ---- pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī rodhramelā suvarcikā| kuṭannaṭaṃ nataṃ
kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam||39||
dūṣīviṣārirnāmnā'yaṃ na cānyatrāpi vāryate|
--------------------------------------------------------|40|
Sa. pippalyādiko'yamagado nāmnā
dūṣīviṣāriḥ| na cānyasminnapi vāryate| kintu viśeṣeṇa prayujyate|
--------------------------------------------------------| viṣadigdhena
viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ||40||
vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati| kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ
cimicimāyate||41||
śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ| kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī
tṛṇmūrcchājvaradāhavān||42||
dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt| āraktapītaparyantaḥ
śyāvamadhyo'tirugvraṇaḥ||43|| śūyate pacyate
sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām| praklinnaṃ śīryate'bhīkṣṇaṃ
sapicchilaparisravam||44||
Sa. viṣadigdhena-viṣaliptena śastreṇa,
viddho naraḥ punaḥpunaḥ pratāmyati| tathā vaivarṇyaṃ prayāti| drāgeva
viṣādameti| asya ca-viṣadigdhena viddhasya, śarīraṃ kīṭairiva vyāptaṃ
cimicimāyate| śroṇyādayaścāsya sarujāḥ syuḥ kṛṣṇaṃ duṣṭaṃ ca raktaṃ kṣarati|
tṛḍādiyutaḥ kṣaṇenaiva ca dṛṣṭikāluṣyādikaraḥ syāt| tathā vraṇa
īṣadraktaprayantaḥ śyāvamadhyo mahārujaḥ syāt| tathā śūyate pākaṃ yāti| teṣāṃ
sadya eva ca māṃsaṃ kṛṣṇatāṃ gatvā praklinnaṃ saddīryate nityameva
picchilayutaṃ parisravaṃ kuryāt|
kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam| śalyamākṛṣya taptena lohenānu
dahed vraṇam||45|| athavā
muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ| śirīṣād gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa
pratisārayet||46||
śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet|
--------------------------------------------------------|47|
Sa. amarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ
drutaṃ vidadhīta| śalyamākṛṣya taptena lohena vraṇaṃ paścāddahet| athavā
muṣkakādikṣāreṇa pratisārayet| śukanāsādibhiśca lepayet vraṇam|
--------------------------------------------------------| kīṭadaṣṭacikitsāṃ ca
kuryāttasya yathārhataḥ||47||
Sa. tasya ca-digdhaphalaviddhasya,
kīṭadaṣṭacikitsitaṃ yathāyogaṃ kuryāt|
vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat|
--------------------------------------------------------|48|
Sa. vraṇe ca pūtimāṃse pittavisarpa iva
cikitsā kāryā|
--------------------------------------------------------| saubhāgyārthaṃ
striyo bhartre rājñe vā'rāticoditāḥ||48||
garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ|
--------------------------------------------------------|49|
Sa. saṃ-nānākāntāḥ yoṣitaḥ patye
saubhāgyārthaṃ rājñaśca(rājñe vā) nikaṭavartino narāścārātipreritā garayuktaṃ
bhojanaṃ dadati|
--------------------------------------------------------|
nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām||49||
viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ|
--------------------------------------------------------|50|
Sa. nānāprakāraprāṇyaṅgaśakṛtāṃ tathā
viruddhauṣadhibhasmanāṃ viṣāṇāṃ ca stokavīryāṇāṃ yo yogaḥ, sa gara iti smṛtaḥ|
--------------------------------------------------------| tena pāṇḍuḥ
kṛśo'lpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ||50||
vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ| mahodarayakṛtplīhī
dīnavāgdurbalo'lasaḥ||51|| śophavān
satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī| svapne
gomāyumārjāranakulavyālavānarān||52|| prāyaḥ
paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān| manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro, goraṃ ca
kālakaḥ||53|| vikarṇanāsānayanaṃ
paśyettadvihatendriyaḥ|
--------------------------------------------------------|54|
Sa. tena gareṇa pāṇḍvādiguṇaḥ
kāsādipīḍitaśca syāt| vātena pratilomena yuktastathā svapnacintāparaḥ syāt|
tathā bṛhajjaṭharayakṛtplīhavān dīnavāgādiguṇaśca syāt| svapne śṛgālādīn
paśyati| prāyeṇa śuṣkavṛkṣodapānāni lokate| ātmānaṃ ca gauraḥ san kṛṣṇaṃ
manyate| kṛṣṇaśca gauraṃ manyate| tena-garaviṣeṇa, vihatendriyaḥ san
vikarṇaghrāṇacakṣuṣaṃ paśyet|
--------------------------------------------------------| etairanyaiśca
bahubhiḥ kliṣṭo ghorairupadravaiḥ||54||
garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo'cikitsitaḥ|
--------------------------------------------------------|55|
Sa. etaiḥ-uktairupadravaiḥ,
aparaiścānuktairdāruṇaiḥ kliṣṭaḥ san garapīḍitaḥ kaścidacikitsitaḥ sadya eva
nāśamaśnute|
--------------------------------------------------------| garārto vāntavān
bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam||55||
śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran|
--------------------------------------------------------|56|
Sa. garāturaḥ kṛtavamanaḥ san
tat-pūrvoktaṃ, pathyaṃ pānabhojanaṃ bhuktvā śuddhahṛdayaḥ suvarṇaṃ śīlayet|
kiṃ kurvan ? sūtrasthānoktavidheḥ-"śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya
dāpayet|" (hṛ.sū. a. 7/28) iti smaran| vidheḥ smarannityatra "adhīgartha-"
ityādinā vidhiśabdāt karmaṇi ṣaṣṭhī|
--------------------------------------------------------|
śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpyasuvarṇayoḥ||56||
lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvayogakṛtaṃ viṣam|
--------------------------------------------------------|57|
Sa. mākṣīkadhātukāñcanayoścūrṇaṃ
śarkarāmākṣikānvitaṃ leho dāruṇaṃ garayogajaṃ viṣaṃ hanti|
--------------------------------------------------------|
mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān||57||
vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ| pibedrasena vā'mlena
garopahatapāvakaḥ||58||
Sa. mūrvādīni takrādibhiramlena
vā-bījapūrarasādirasena, garopahatāgniḥ pumān pibet|
pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam|
garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham||59||
Sa. pārāvatāmiṣādibhiḥ śṛtaṃ śītaṃ
jalaṃ garatṛṣṇādighnam|
viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame| viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaiko'tra
jīvati||60||
Sa. viṣaprakṛtyādiyoge sati
viṣasaṅkaṭaṃ kathitam| [atra-] asmiṃśca viṣasaṅkaṭe, viṣārtaḥ śatamadhya eko
jīvet| tatra viṣaprakṛtiḥ-pittaprakṛtiḥ| kālo-varṣāḥ| viṣānnaṃ-sarṣapādi|
viṣadoṣaḥ-pittam| dūṣyaṃ-raktam| ādiśabdena sātmyādīnāṃ grahaṇam|
kṣuttṛṣṇāgharmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ|
ajīrṇavarcodravatāpittamārutavṛddhibhiḥ||61||
tilapuṣpaphalāghrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ|
hastimūṣikavāditraniḥsvanairviṣasaṅkaṭaiḥ||62||
purovātotpalāmodamadanairvardhate viṣam|
--------------------------------------------------------|63|
Sa. kṣudhādibhirviṣaṃ vṛddhimeti|
--------------------------------------------------------| varṣāsu
cāmbuyonitvātsaṃkledaṃ guḍavadgatam||63||
visarpati ghanāpāye, tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ
tasmāddhanātyaye||64||
Sa. prāvṛṣi ca jalaprabhavatvādviṣaṃ
saṃkledaṃ guḍavad yāti| visarpati-prasarati, ghanāpāye-vigatavarṣāsamaye|
tat-viṣaṃ, agastyo hinasti-alpaśakti karoti| tasmādghanātyaye-śaratsamaye,
mandavīryatvaṃ prayāti|
iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam| alocya nipuṇaṃ buddhyā
karmānantaramācaret||65||
Sa. iti-evaṃ pūrvoktena prakāreṇa,
prakṛtyādikaṃ buddhvā-yatnena nirūpya, tataḥ karma kuryāt|
ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ| kaṣāyakaṭutiktaiśca
bhojanaiḥ śamayedviṣam||66||
Sa. ślaiṣmikaṃ viṣaṃ
vamanairuṣṇādiguṇaiḥ pralepaiśceddaśairbhojanaiśca kaṣāyādiguṇaiḥ śāntiṃ
nayet|
paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ|
kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ||67||
Sa. paittikaṃ viṣaṃ
virecanaistathā'tiśītalaiḥ sekaiḥ pralepaiśca tathā bhojanaiḥ
kaṣāyatiktamadhurairājyayutaiśca śamayet|
vātātmakaṃ jayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ| saghṛtairbhojanairlepaistathaiva
piśitāśanaiḥ||68||
Sa. vātikaṃ madhurādiyuktaiḥ
sasarpiṣkairbhojanairlepairmāṃsabhojanaiśca jayet|
nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham| sarveṣu sarvāvastheṣu
viṣeṣu na ghṛtopamam||69|| vidyate bheṣajaṃ
kiñcidviśeṣāt prabale'nile|
--------------------------------------------------------|70|
Sa. viṣe sraṃsanaṃ-virecanaṃ, pralepo
vā bhojyamauṣadhaṃ vā nāghṛtaṃ śastam| kiṃ tarhi ? sarvameva tat saghṛtaṃ
śastam| sarveṣu viṣeṣu sarvāvastheṣu ca ghṛtatulyaṃ nānyadauṣadhaṃ kimapyasti|
viśeṣeṇa ca vāte'tirikte|
--------------------------------------------------------| ayatnācchleṣmagaṃ
sādhyaṃ, yatnāt pittāśayāśrayam|70| suduḥsādhyamasādhyaṃ vā vātāśayagataṃ
viṣam| 70 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīvadvāgbhaṭaviraci-
tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma
pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|35|
Sa. kaphagataṃ viṣamalpayatnena
sādhyam| pittāśayāśrayaṃ yatnena sādhyam| vātāśayāśritaṃ suṣṭhu duḥkhena
sādhyate'sādhyaṃ vā syāditi| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma
pañcatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 35||