athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śārīrānantaraṃ cikitsāsthānamārabhyate| dvau vraṇāvadhikṛtya kṛtaṃ
dvivraṇīyam| cikitsitaṃ vikārapratīkāraḥ||1-2||
dvau vraṇau bhavataḥ- śārīra, āgantuśca | tayoḥ śārīraḥ
pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āganturapi
puruṣapaśupakṣivyālasarīsṛpaprapatanapīḍanaprahārāgnikṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapālaśṛṅga-
cakreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighātanimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye
dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyate
||3||
kathaṃ dvau vraṇau bhavata ityāha- śārīra āgantuśca; atra kecit
‘śarīrasamutthaśca, āgantuśca’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ubhayatra
cakārakaraṇamubhayośca vyākaraṇamubhayoḥ parasparānubandhasūcanārtham|
abhighātaśabdaḥ puruṣādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| paśavo gomahiṣādayaḥ,
mṛgā eṇādayaḥ, pakṣiṇaḥ kākakaṅkagṛdhrādayaḥ, vyālā vyāghrādayo duṣṭajīvāḥ,
sarīsṛpāḥ kṛṣṇasarpādayo mīnamakarau ca, prapatanaṃ prakarṣeṇa patanaṃ,
prahāro laguḍādikuṭṭanaṃ, tīkṣṇauṣadhāni cirabilvacitrakādīni, śakalaṃ
kāṣṭhādīnāṃ khaṇḍaṃ, kapālaṃ ghaṭādīnāṃ karparaṃ, cakramāyudhaviśeṣaḥ
svanāmakhyātaḥ, iṣurbāṇaḥ, paraśurāyudhaviśeṣaḥ kuṭhārākāraḥ,
śaktirāyudhaviśeṣastrimukhī, kuntaḥ prasiddhaḥ; ādiśabdāt khaṅgādayaḥ|
vraṇasāmānyaṃ vraṇajātirvraṇatvamityarthaḥ; tasmiṃstulye satyapi
dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyate; dvikāraṇaṃ
dvihetukaṃ yadutthānamutpattiḥ, tasya prayojanaṃ śītakriyādi, tasya sāmarthyaṃ
śaktiḥ, tasmād ‘dvivraṇīya’ ityucyate||3||
sarvasminnevāgantuvraṇe tatkālameva kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ
pittavacchītakriyāvacāraṇavidhiviśeṣaḥ
1
sandhānārthaṃ ca madhughṛtaprayoga ityetaddvikāraṇotthānaprayojanam,
uttarakālaṃ tu doṣopaplavaviśeṣācchārīravat pratīkāraḥ
||4||
athāgantuvraṇasya karmaviśeṣayojanaṃ darśayannāha- sarvasminnityādi|
tatkālameveti yatkālamevābhighātāt kṣatamutpadyate tasminneva kāle| kṣatoṣmaṇa
iti ūṣmā prahārasaṅghaṭṭajanitaṃ tejaḥ| prasṛtasya vistṛtasya| vidhiviśeṣo
vidhānabhedaḥ| hetupratyanīkaṃ karmābhidhāya vyādhipratyanīkaṃ darśayannāha-
sandhānārthaṃ cetyādi| cakāraḥ kṣatoṣmaṇo nirvāpaṇārthaṃ tathā
mārgāvarodhakruddhavātaraktaśamanārthaṃ ca|
vakṣyamāṇaśārīravraṇotthānaprayojanaṃ manasi sampradhāryāha-
etadvikāraṇotthānaprayojanamiti| uttarakālamiti saptāhādūrdhvamityarthaḥ;
yataḥ sadyovraṇatvaṃ saptāhameva| doṣopaplavaviśeṣāditi
doṣairanilādibhirupaplavo dūṣaṇaṃ tadbhedāt||4||
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ, prasaraṇasāmarthyāt,
yathokto vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra ityeke
||5||
doṣopaplavaviśeṣaṃ darśayannāha- doṣetyādi| samāsataḥ saṅkṣepataḥ; vātādīnāṃ
śoṇitacaturthānāṃ pṛthaganyonyasaṃsargeṇa pañcadaśabhedāḥ; vistaraḥ punareṣāṃ
dhātumalasaṃsargajo'parisaṅkhyeyaḥ| śuddhatvāditi
pañcadaśaprakāradoṣopaplavayuktatvāt pañcadaśaprakāro vraṇaḥ, ṣoḍaśaśca
śuddhaḥ sakaladoṣopaplavarahito vraṇa ityarthaḥ||5||
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ- sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca | tatra sāmānyaṃ ruk |
‘vraṇa’ gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ | viśeṣalakṣaṇaṃ
punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ ||6||
idānīṃ vraṇasya śuddhāśuddhabhedena lakṣaṇadvaividhyamāha- tasya
lakṣaṇamityādi| tasya vraṇasyetyarthaḥ| sāmānyalakṣaṇaṃ vraṇasya kimityāha-
tatra sāmānyaṃ rugiti; ruk pīḍāmātramityarthaḥ| vraṇasya vyutpattimāha-
‘vraṇa’ gātravicūrṇane ityevaṃ dhātuḥ, gātravivarṇanamityasyārthaḥ|
vraṇayatīti gātravaivarṇyaṃ karotītyarthaḥ| etenādoṣaliṅgādhiṣṭhito
ropaṇacikitsāviṣayaḥ śuddha eva vraṇa uktaḥ| viśeṣalakṣaṇamāha-
viśeṣalakṣaṇamityādi| ayamaśuddho vraṇa uktaḥ||6||
tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo'lpasrāvī
2
rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaśceti vātāt,
kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī
pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ
3
stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ
śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiḍakājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo
raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt, todadāhadhūmāyanaprāyaḥ
pītāruṇābhastadvarṇasrāvī
4
ceti vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ
śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ, guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī
5
ceti pittaśleṣmabhyāṃ, rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca
raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ, ghṛtamaṇḍābho
mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ, rakto
guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthiro saraktapāṇḍusrāvī
6
ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ, sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī
ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ
pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ
pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ,
trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ,
nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho
mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa
iti ||7||
idānīṃ vātādivraṇalakṣaṇamāha- tatretyādi| caṭacaṭāyanaśīlaḥ
caṭacaṭāyanasvabhāvaḥ| caṭacaṭāyanādayo vedanāviśeṣāḥ| sphuraṇaṃ punaḥ
punaścalanam, āyāmaḥ saṅkucitāṅgadeśasya dīrghīkaraṇamiva, todaḥ sūcībhiriva,
bhedanaṃ tvagvidāraṇamiva| kṣiprajaḥ śīghrajanmā| kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī
kiṃśukasumanaḥprakṣālanasalilasadṛśoṣṇasravaṇaśīla ityarthaḥ|
pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ viśālakaṇḍūyanaprāyaḥ| sthūlauṣṭhaḥ
viśālonnatavraṇavartmetyarthaḥ| stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ
amṛdusirāsnāyusamūhena baddha ityarthaḥ| pravāladalanicayaprakāśaḥ
pravālakhaṇḍasamūhasadṛśaḥ; pravālo vidrumaḥ, sa ca samudrajāto'tyantarakto
vallīviśeṣaḥ| kṛṣṇasphoṭapiḍikājālopacita iti kṛṣṇasphoṭapiḍakāsamūhavyāptaḥ|
turaṅgasthānagandhiḥ tīkṣṇakṣāragandhiḥ| dhūmāyanaśīlaḥ prakarṣeṇa
dhūmodvamanamiva kartuṃ śīlaḥ| todetyādi| tadvarṇasrāvī atrānuktapariśiṣṭena
vātapittayorvarṇena srāveṇa ca yukta ityarthaḥ| kaṇḍūyanetyādi| sanistodo
vyathāyuktaḥ| dāruṇaḥ kaṭhinaḥ| rūkṣetyādi| supta iveti ajñāyamānasparśa iva|
tadvarṇāsrāvīti atrānuktapariśiṣṭena tayorvātaśoṇitayorvarṇena srāveṇa ca
yukta ityarthaḥ| ghṛtamaṇḍo ghṛtasyoparistho'ccho bhāgo maṇḍaḥ|
mīnadhāvanatoyagandhiḥ matsyaprakṣālanodakagandhiḥ, visragandhirityarthaḥ|
kaṇḍvityādi| cumacumāyamānaṃ rājikāsarṣapalipta iva vedanā| nirdahanetyādi|-
nirdahanaṃ bhasmasātkaraṇamiva, nirmathanaṃ manthānaviloḍanamiva| idānīṃ
śuddhavraṇamāha- jihvetyādi| atra jihvātalābhaśabdo mṛdusnigdhaślakṣṇaśabdaiḥ
pratyekaṃ sambadhyate; atrābhāśabdena varṇaḥ kathyate| mṛduḥ komalaḥ| ślakṣṇo
masṛṇaḥ| suvyavasthitaḥ śobhanākṛtiḥ; etena nātyunnato nātinīcaḥ kintu sama
iti bodhayati| itiśabdaḥ sūtranirdiṣṭasamāptau||7||
tasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tadyathā- apatarpaṇamālepaḥ
pariṣeko'bhyaṅgaḥ svedo vimlāpanamupanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ
virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanameṣaṇamāharaṇaṃ vyadhanaṃ
visrāvaṇaṃ sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇamutkārikā kaṣāyo
vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanaṃ
vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma
kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ
7
bastikarmottarabastikarma bandhaḥ patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ
śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhu sarpiryantramāhāro
rakṣāvidhānamiti ||8||
tasyetyādi| eṣāṃ madhye pratisāraṇaṃ na gaṇanīyaṃ,
śuklakṛṣṇakarmaṇoravaśeṣatvāt
8; ato na saṅkhyātirekaḥ| kecidatra romasañjananalomāpaharaṇādīn
9
saptopakramān vihāya kaṣāyādīn sapta śodhanarūpān sapta ropaṇarūpāniti
dvirūpān gaṇayitvā ṣaṣṭimupakramān pūrayanti| tanna,
kaṣāyādayo'vāntarabhedavivakṣayā caturdaśāpi sāmānyākāreṇa saptaiva, ataḥ
saptaiva gaṇanīyāḥ, romasañjananādayaścāvaśyaṃ paṭhanīyāḥ| aparaṃ ca gayadāsaḥ
pācanaṃ na paṭhati, jejjaṭastu lomāpaharaṇaṃ na paṭhati api ca, tābhyāṃ
paramatyantaṃ vivādaḥ kṛtaḥ, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ; tau ca yayā
yuktyā ṣaṣṭiṃ pūrayataḥ sā'pi vistarabhayānna likhitā||8||
teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanamiti
śodhanaropaṇāni, teṣvaṣṭau śastrakṛtyāḥ, śoṇitāsthāpanaṃ
kṣāro'gniryantramāhāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhānaṃ coktāni,
snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavaladhāraṇānyanyatra
vakṣyāmaḥ
10, yadanyadavaśiṣṭamupakramajātaṃ tadiha vakṣyate
||9||
idānīmupakrameṣu madhye kaṣāyādīnāmubhayārthakāritvamāha- teṣvityādi| teṣu
apatarpaṇādiṣu madhye, kaṣāyādayaḥ sapta| aṣṭau chedanādayo dāraṇavarjyāḥ
sīvanāntāḥ śastrakṛtyāḥ śastreṇa kartuṃ śakyā upakramā aṣṭavidhaśastrakarmīye
(sū. 25) uktāḥ| śoṇitetyādi| śoṇitāsthāpanaṃ caturvidhaṃ
kaṣāyaśītakriyāpacanadahanabhedena, taduktaṃ śoṇitavarṇanīye (sū. 14)| kṣāraḥ
pānīyapratisāraṇīyabhedena dvividho'pyuktaḥ| “jīrṇaśālyodanaṃ” (sū. 19)
ityādinā vraṇitopāsanīyokterāhāro'pyuktaḥ| rakṣāvidhānaṃ dvividhaṃ tantreṇa
rakṣoghnaguggulvādinā dhūpanena lakṣmīguhādyoṣadhidhāraṇena
cetyetaduktamagropaharaṇīye vraṇitopāsanīye (sū. 19) ca; mantreṇa ca “kṛtyānāṃ
pratiṣedhārthaṃ” (sū. 5) ityādinā'gropaharaṇīye| bandhavidhānaṃ
vraṇālepanādhyāye (sū. 18)| śoṇitāsthāpanādayaḥ sapta| snehetyādi anyatreti
pañcakarmanirdeśe ityarthaḥ| snehādayo daśa| yadityādi
avaśiṣṭamupakramajātamurvarita upakramasamūho'ṣṭāviṃśatisaṅkhyaḥ, evaṃ
sarvamīlane ṣaṣṭirupakramā bhavanti||9||
ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ, tasyaikādaśopakramā bhavantyapatarpaṇādayo
virecanāntāḥ; te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre
11
vartante, vraṇabhāvamāpannasya ca na virudhyante; śeṣāstu prāyeṇa
vraṇapratīkārahetava eva ||10||
idānīmapatarpaṇādīnyekādaśa vraṇakāraṇaśophaviṣayatvena viṣayabhedenāpi
nirdiśannāha- ṣaḍvidha ityādi| apatarpaṇādaya ityatra
bahuvrīheratadguṇasaṃvijñānatvāccheṣā ekādaśa grāhyāḥ|
apatarpaṇamupakramamadhye prādhānyādgṛhyate| nanu, apatarpaṇādīnāṃ
śophaviṣayatvācchophasya ca vraṇādbhinnatvena kathaṃ ṣaṣṭirupakramā
bhavantītyāha- vraṇabhāvamityādi| āpannasya prāptasya, ‘śophasya’ iti śeṣaḥ|
śeṣā ityādi ekādaśabhya upakramebhyo'nye śeṣāḥ, te vraṇapratīkārabhūtā
eva||10||
apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca
||11||
prathamamapatarpaṇaṃ nirdiśannāha- apatarpaṇamityādi| apatarpaṇam abhojanaṃ;
natu yatkiñcidevāpatarpaṇaṃ vamanādi, vamanādīnāṃ pṛthagevopādānāt|
sarvaśophānāmiti pañcadaśānāṃ, nāgantoḥ; doṣocchrāyopaśāntyarthamiti vacanāt|
atra vātaje'pi śophe'patarpaṇaṃ vikārapratyanīkatvāt, athavā vāte'pi
prāgāmatābhāvāt| taduktaṃ- “vāte sāme'pi laṅghanam”- iti| sāmānyaḥ
sarvaśophahitaḥ| pradhānatama āśurogaharatvāt||11||
bhavanti cātra
12
- doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca
kāryaṃ syādapatarpaṇam ||12||
apatarpaṇasyaiva phalaṃ viṣayaṃ kālāvadhiṃ ca darśayannāha- doṣetyādi|
doṣocchrāyopaśāntiḥ phalaṃ, doṣānaddhatvaṃ viṣayaḥ, avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ceti
kālāvadhiḥ| doṣocchrāyo doṣautkaṭyam| doṣānaddhasya
doṣairāmairānaddhāśeṣasrotasaḥ| doṣāḥ kaphādayaḥ, tadduṣṭā dhātavo malāśca
13| dehina upacitaśarīrasyetyarthaḥ| doṣaṃ prāṇaṃ ceti yugapadeva
laṅghanāvadhiḥ; prāṇaṃ cetyatra cakārādvayaḥprakṛtyādīni cāṣṭau, avekṣya
vivicya||12||
ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ | na kāryaṃ
garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ
14||13||
apatarpaṇasya niṣedhaviṣayaṃ nirdiśannāha- ūrdhvamārutetyādi| ūrdhvamārutāḥ
śvāsakāsādirogiṇaḥ, anye tūrdhvamārutaṃ rogāntaramāhuḥ| tadyathā-
“bhukte'bhukte tathā supte yasyodgāro bhṛśaṃ bhavet| ūrdhvavātaṃ tu taṃ
vidyādudānavyānasambhavam”- iti| apare tu ‘taddhi māruta’ ityādi paṭhanti|
māruto'tra mārutakṛtākṣepakādirāmayaḥ| kṣud bubhukṣā| mukhaśoṣo
nirāmavātapittakṛtaḥ| ‘śramānvitaiḥ’ ityatra kecit ‘bhramānvitaiḥ’ iti
paṭhanti; bhramo nirāmavātapittakṛtaḥ; sāmavātapittakṛtamārgāvaraṇajau tu
tāvapi laṅghyāveva| garbhiṇyādiṣvanātyayike vyādhau laṅghanapratiṣedhaḥ||13||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca | yathāsvairauṣadhairlepaṃ
pratyekaśyena
15
kārayet ||14||
ālepanaviṣayaṃ darśayannāha- śopheṣvityādi| utthitamātreṣu jātamātreṣu|
yathāsvairiti vātādiśophe mātuluṅgādidūrvādyajagandhādibhirātmīyairityarthaḥ|
yathoktairiti kecit paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| pratyekaśyena ekaikena||14||
yathā pravajvalite veśmanyambhasā pariṣecanam | kṣipraṃ
praśamayatyagnimevamālepanaṃ rujaḥ
||15|| prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe
tathā | utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāttu tadarthakṛt
||16||
dṛṣṭāntadarśanenālepasya phalamāha- yathetyādi| evamālepanaṃ ruja iti ālepanaṃ
śophasya rujo vedanāḥ śamayatītyarthaḥ| na kevalamālepaḥ śophasya rujāpahaḥ;
kintu prahlādanādīnyapi karotītyāha- prahlādana ityādi| prahlādane
sukhakaraṇe, rujāpanayanāt| śodhane vraṇasya doṣaprakopasphoṭanāya| utsādane
nimnavraṇasyonnatikaraṇe| ropaṇe ceti cakārādavasādanasavarṇakaraṇādīni
samuccīyante| tadarthakṛt prahlādanādiprayojanakārī| asya prayogaḥ
punarālepādhyāye (sū. 18); dravyāṇi tu miśrakādiṣu||15-16||
vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ
sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān
kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthairanuṣṇaiḥ
pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān
kurvīta ||17|| yathā'mbubhiḥ sicyamānaḥ
śāntimagnirniyacchati | doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati
||18||
pariṣekasya phalaṃ prayogaṃ ca darśayannāha- vātetyādi| vātaśophādirviṣayaḥ,
vedanopaśamaḥ phalaṃ, sarpirityādiḥ prayogaḥ| dhānyāmlaṃ kāñjikam|
vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni| śarkarāmiśramudakaṃ śarkarodakam|
madhurauṣadhāni kākolyādīni| kṣīravṛkṣā vaṭādayaḥ| kṣārodakamiti kṣāraṃ
gālayitvā yadudakaṃ gṛhyate tat kṣārodakam| kaphaghnāni
kāleyakāguruprabhṛtīni||17-18||
abhyaṅgastu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca karoti
||19|| svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa
ucyate | paścāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu
||20||
abhyaṅgasya phalaṃ prayogaṃ ca darśayannāha- abhyaṅga ityādi| vāte kaphe ca
tailena, pitte rakte viṣādiṣu ca śatadhautādighṛtena| tasya kālāvadhāraṇaṃ
nirdiśannāha- svedetyādi| svedavimlāpanādīnāṃ virecanāntānāṃ snehavarjitānāṃ
saptānāmupakramāṇāṃ
16
prāgbhavati; visrāvaṇādiṣu secanānteṣu snehavamanavirecanavyatirikteṣu karmasu
so'bhyaṅgaḥ paścādādiṣṭaḥ||19-20||
rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca | śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye
cāpyevaṃvidhā vraṇāḥ ||21||
svedaviṣayaṃ darśayannāha- rujāvatāmityādi| rujāvatāṃ vātakaphavedanāyuktānāṃ,
dāruṇādiviśeṣaṇasya tadviṣayatvāt| dāruṇānāmiti dāruṇatvaṃ vāyunā
rūkṣajaraṭhībhāvaḥ, acalatvamityapare
17| prayogaḥ pañcakarmanirdeśe vakṣyamāṇaḥ||21||
sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet | abhyajya svedayitvā tu
veṇunāḍyā
18
tataḥ śanaiḥ ||22|| vimardayedbhiṣak
prājñastalenāṅguṣṭhakena vā |23|
vimlāpanaviṣayaṃ prayogaṃ ca darśayannāha- sthirāṇāmityādi| sthirāṇāṃ
kaṭhinānām| mandaṃ rujatāṃ kaphādhikānāmityarthaḥ; vātakaphādhikānāmityanye|
talena pāṇipādatalena| vimlāpanam aṅgulyādimardanena śophavilayanam||22||-
śophayorupanāhaṃ tu kuryādāmavidagdhayoḥ
||23|| avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ
pākameti ca |24|
upanāhamāha- śophayorityādi| upanāho vātakaphaśophaviṣaya eva| avidagdha āmaḥ|
vidagdhaḥ kiñcitpakvaḥ||23||-
nivartate na yaḥ śopho virekāntairupakramaiḥ
||24|| tasya sampācanaṃ kuryāt
samāhṛtyauṣadhāni tu | dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojitāni tu
||25|| snigdhāni lavaṇīkṛtya pacedutkārikāṃ
śubhām | sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayeduṣṇayā tayā
||26|| hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho
yadi |27|
pācanaviṣayamāha- nirvatata ityādi| virekāntairiti
apatarpaṇādyairvirekāntairityarthaḥ| samāhṛtyauṣadhānīti auṣadhāni
miśrakoktāni śaṇamūlakabījādīni samabhāgapramāṇāni, tathā
caturguṇadadhyādidravāṇi ca samāhṛtya ekīkṛtya, lavaṇīkṛtya spaṣṭalavaṇīkṛtya,
nātidravāṃ nātiśuṣkāmupanāhayogyāmutkārikāṃ pācayet; utkārikā lapsikākṛtiḥ,
anye pūpalikākṛtimāhuḥ| nāhayed badhnīyāt| tayā utkārikayā| hitaṃ
sambhojanamiti sambhojanaṃ yatheṣṭabhojanam| tacca kīdṛśaṃ? hitaṃ hitakāri;
ko'rthaḥ? nātyarthakaphakāri na copadravakārītyarthaḥ|
etenāhāravidhānoktairuṣṇasnigdhādibhireva sambhojanaṃ kāryamityuktam|
sudhīrastu ‘pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ sambhojanaṃ matam’- ityāha; tacca
śrījejjaṭagayadāsau necchataḥ| upanāhaniṣpādyaṃ karma pācanamiti matvā pācanaṃ
pṛthagupakramaṃ gayadāso na paṭhati||24-26||-
vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca
||27|| acirotpatite śophe
kuryācchoṇitamokṣaṇam | saśophe kaṭhine dhyāme
19
sarakte vedanāvati ||28|| saṃrabdhe viṣame
cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam | saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padaistathā
||29|| vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ
pākasyāprāptaye tathā |30|
visrāvaṇaviṣayamāha- vedanetyādi| acirotpatite tatkālotpanne| jalaukobhiḥ
pracchānairvā śoṇitamokṣaṇaṃ kuryāt| vraṇe'pi yādṛśe śoṇitaṃ srāvaṇīyaṃ
tādṛśamāha- saśopha ityādi| dhyāme
20
kṛṣṇāruṇe| sarakte raktavarṇe| vedanāvati vedanāyukte| saṃrabdhe viśālamūle|
viṣame nimnonnate| viśeṣeṇa atiśayena, saviṣe ca viśeṣeṇa raktamokṣaṇam||27-29||-
sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām
||30|| yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ
vidhīyate |31|
snehapānaviṣayaṃ darśayannāha- sopadravāṇāmityādi| sopadravāṇāmiti nātra
vraṇopadravā gandhavarṇasrāvavedanākṛtayaḥ pañca; kiṃ tarhi vraṇitasyopadravā
vepathupakṣavadhādayaḥ| vraṇaśoṣiṇāṃ vraṇanimittakṣayiṇām|
yathāsvamauṣadhairiti yasya yadātmīyamauṣadhaṃ vātādestena siddhasya snehasya
pānaṃ; vicāraṇābhinnācchapānamityācāryāḥ||30||-
utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ
||31|| saṅkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe
pracchardanaṃ hitam |32|
vamanaviṣayaṃ darśayannāha- utsannetyādi| utsannamāṃsaśophe iti
ucchritamāṃsaśophe| kaphajuṣṭe kaphākrānte| saṅkliṣṭaṃ duṣṭaṃ,
śyā(dhyā)mamīṣatkṛṣṇaṃ, rudhiraṃ yasminnevambhūte vraṇe pracchardanaṃ vamanaṃ
hitam||31||-
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu
||32|| virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu
vraṇakovidāḥ |33|
virecanaviṣayamāha- vātetyādi| vātena sahitaṃ pittaṃ vātapittaṃ
pittapradhānasaṃsargaḥ; na tu vātaśca pittaṃ ceti, kevalavātaje bastividhānāt|
anenaiva nyāyena vātopasarjane kaphasaṃsarge vamanamūhyam| eṣu snehādiṣu triṣu
śophasyānuktāvapi śophādhikāratvādeva snehādayastrayo viśiṣṭāvasthāyāṃ
śophasyāpyupakramā boddhavyāḥ| vraṇakovidā vraṇapaṇḍitāḥ||32||-
apākeṣu tu rogeṣu
21
kaṭhineṣu sthireṣu ca ||33|| snāyukothādiṣu
tathā cchedanaṃ prāptamucyate
22|34|
chedanamāha- apākeṣvityādi| apākeṣu avidyamānapākeṣu
medaḥkaphagranthimāṃsakandyādiṣu; athavā apākeṣu īṣatpākeṣu
valmīkādiṣvityarthaḥ; nañśabdasyobhayārthatvāt| gayī tu ‘apākavatsu’ iti
paṭhati, tatrāpi sa evārthaḥ; paraṃ taṃ pāṭhaṃ na sādhuṃ manyate jejjaṭaḥ|
kaṭhineṣu dṛḍheṣu| sthireṣu acaleṣu| snāyukothādiṣvityatrādiśabdāt
sirādhamanyādiparigrahaḥ| prāptaṃ yuktamityarthaḥ||33||-
antaḥpūyeṣvavaktreṣu tathaivotsaṅgavatsvapi
||34|| gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ
prāptamucyate |35|
bhedanamāha- antaḥpūyeṣvityādi| avaktreṣu avidyamānamukheṣu| utsaṅgavatsu
cirasthitapūyāvadāraṇagambhīraśuṣiravraṇavastupradeśa utsaṅgatulyatvādutsaṅga
ityucyate, tadvatsu| rogeṣu vraṇeṣu| gatimatsu gatiyukteṣu| prāptaṃ
yuktam||34||-
bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ
23
yoṣitāmapi ||35|| marmopari ca jāteṣu
rogeṣūkteṣu
24
dāraṇam | supakve piṇḍite
25
śophe pīḍanairupapīḍite
26||36|| pākodvṛtteṣu doṣeṣu tattu kāryaṃ
vijānatā | supiṣṭairdāraṇadravyairyuktaiḥ
27
kṣāreṇa vā punaḥ ||37||
dāraṇamāha- bāletyādi| pīḍanairiti
28
pīḍanadravyairityarthaḥ| pākodvṛtteṣu uttāneṣu tvaggateṣvityarthaḥ|
dāraṇadravyairmiśrakoktaiścirabilvādibhiḥ| kṣāreṇa pratisāraṇīyena,
yavakṣāreṇetyanye||35-37||
kaṭhinān
29
sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ | kaṭhinotsannamāṃsāṃśca
lekhanenācaredbhiṣak ||38|| samaṃ likhet
sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ | vartmanāṃ
30
tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet ||39||
lekhanamāha- kaṭhinānityādi| kaṭhinān māṃsahīnān, samam ahīnādhikaṃ likhet;
sthūlavṛttauṣṭhān sulikhitam atiśayalikhitaṃ likhet; punaḥ punardīryamāṇān
niravaśeṣato likhet; kaṭhinotsannamāṃsān vartmanāṃ pramāṇena samaṃ likhet|
anye'tra punaranyathā vyākhyānayanti- samalekhanam avagāḍhalekhanaṃ,
sulekhanaṃ mṛdulekhanaṃ, niravaśeṣalekhanaṃ nirlekhanaṃ niśśeṣalekhanamiti|
śrīsuvīrajejjaṭabrahmadevāścaturo viṣayānāhuḥ, tathāhi- kaṭhinānityeko
viṣayaḥ, sthūlavṛttauṣṭhāniti dvitīyaḥ, dīryamāṇān punaḥ punariti tṛtīyaḥ,
kaṭhinotsannamāṃsāṃśceti caturthaḥ| apare tu samaṃ likhedityādyanyathā
vyākhyānayanti- kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān yathā sulikhitaṃ bhavatyevaṃ
likhediti sambandhaḥ, kathaṃ sulikhitaṃ bhavatītyāha- samaṃ likhet,
niravaśeṣaṃ likhet, vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ nirlikhediti| samaṃ
sulikhitalakṣaṇam| nirlikhet punaḥ punarlikhediti bhaṇanaṃ bahuśo lekhane
śastrāvacāraṇaṃ sūcayati| atra vraṇavartmaśabdena vraṇagatāścatvāraḥ pārśvā
vācyāḥ| śastreṇa nirlikhet, na tu gojīśephālikādipatreṇa||38-39||
kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavam | karkaśāni ca patrāṇi
lekhanārthe pradāpayet ||40||
śastrābhāve tu kṣaumādibhirlikhedityāha- kṣaumamityādi| kṣaumam atasīvastram|
plotaṃ karpaṭam| picuṃ kārpāsatūlām
31| phenaṃ samudraphenam| yāvaśūko yavakṣāraḥ||40||
nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ | karīrabālāṅgulibhireṣaṇyā
vaiṣayedbhiṣak
||41|| netravartmagudābhyāsanāḍyo'vaktrāḥ
saśoṇitāḥ | cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīraireṣayettu tāḥ
||42||
eṣaṇamāha- nāḍītyādi| nāḍyaśca vraṇāśceti nāḍīvraṇāstān| śalyagarbhān
abhyantaraśalyānityarthaḥ| unmārgī bhagandaraḥ, utsaṅgī śambūkāvartābhidha
ityeke; tanna, tayorasādhyatvenaiṣaṇānarhatvāt| tatra, utsṛṣṭo mārgo vidyate
yeṣāṃ te unmārgiṇo vraṇāḥ ṛjuṃ mārgaṃ parityajya kuṭilayā gatyā ye
yāntītyarthaḥ; utsaṅgina ūrdhvasaṅginaḥ| karīrāḥ cuccūpodakādīnāṃ komalā
nālāḥ| bālāḥ kariśūkarādīnām| vivṛtāsyān koṣṭhāśritānaṅgulyā vā
eṣayedityarthaḥ| eṣaṇī śalākāśastra(yantra)m| eṣayet karīrādinikṣepaṇena
vraṇamārganiścayaṃ
32
kuryādityarthaḥ| karīrāṇāṃ viṣayaṃ nirdiśannāha- netravartmetyādi| gudābhyāso
gudasamīpam| avaktrā alpavaktrāḥ| cuccūḥ cīcuriti loke| upodakaḥ ‘poi’ iti
loke||41-42||
saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu
33
vraṇeṣu matimān bhiṣak | yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam
||43||
āharaṇaviṣayamāha- saṃvṛtetyādi| prāptoddharaṇalakṣaṇamiti
sadyaḥprāṇaharaviśalyaghnādirahitamanyadityarthaḥ||43||
roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ | śastraṃ nidadhyāddoṣaṃ ca
srāvayet kīrtitaṃ yathā ||44||
vyadhanavisrāvaṇaviṣayamāha- roga ityādi| vyadhanasādhyo rogo
dakodaramūtravṛddhyādiḥ| yathoddeśaṃ pramāṇata iti
uddeśānatikrāntapramāṇamityarthaḥ| tatra dakodaroddiṣṭaṃ
pramāṇamaṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhamiti
34
jñeyaṃ; vidradhyādiṣu punaḥ “mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ
tryaṅgulāntaraṃ vā śastranipātanam” (sū. 5) iti| śastraṃ nidadhyādityantena
vyadhanamuktaṃ, doṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yatheti srāvaṇamuktam, evamanena
ślokenopakramadvayamuktam||44||
apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāśca ye | yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ
sandhānameva ca ||45||
sīvanasandhānaviṣayamāha- apāketyādi| apākopadrutāḥ pākopadravarahitāḥ| vivṛtā
vyāttamukhāḥ| yathoktamaṣṭavidhaśastrakarmīye (sū. 25)| sandhānameva ceti na
kevalaṃ sīvanaṃ sandhānamapi
35; sandhānaṃ vraṇauṣṭhādisaṃyojanam| anena ślokenopakramadvayamuktam||45||
pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi | yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt
paripīḍayet ||46|| śuṣyamāṇamupekṣeta
pradehaṃ pīḍanaṃ prati | na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate
||47||
pīḍanamāha- pūyetyādi| yathoktairmiśrakaparipaṭhitaiḥ
picchiladravyatvaṅmūlādibhiḥ| samantāt sarvataḥ| pradehaṃ pralepanamityarthaḥ|
doṣaḥ pūyaḥ| prasicyate svayaṃ prakṣarati| pīḍanam auṣadhaiścampanam||46-47||
taistairnimittairbahudhā śoṇite prasrute bhṛśam | kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena
śoṇitāsthāpanaṃ bhavet ||48||
śoṇitāsthāpanamāha- taistairityādi| taistaiḥ sirāvyadhādibhiḥ| yathoktaṃ
śoṇitāsthāpanaṃ śoṇitātipravṛttistambhanam| taccaturvidham- “sandhānaṃ
skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā” (sū. 14) iti||48||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ | raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ
nirvāpaṇaṃ bhavet ||49|| yathoktaiḥ
śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭairghṛtāplutaiḥ | dihyādabahalān sekān
36
suśītāṃścāvacārayet ||50||
nirvāpaṇamāha- dāhetyādi| nirvāpaṇaṃ nāma pittaraktavraṇasya pacyamānasya
jvalata iva auṣadhādibhirvedanopaśamaḥ| yathoktairmiśrakoktairdūrvādibhiḥ|
kṣīrapiṣṭairiti kṣīreṇa āpiṣṭaiḥ, ślakṣṇasya dāhapākakāritvāt| dihyāt limpet|
abahalān yataḥ ślakṣṇaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛdbhavati| sekān pariṣekān|
anena ślokena sekalepau dvau nirvāpaṇāvuktau||49-50||
vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu | todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu
ca ||51|| vātaghnavarge'mlagaṇe
kākolyādigaṇe tathā | snaihikeṣu
37
ca bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||52|| teṣāṃ
ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām |53|
utkārikāviṣayamāha- vraṇeṣvityādi| kṣīṇamāṃsatvādikaṃ vātakāryam|
vātaghnavarge bhadradārvādau, amlagaṇe sauvīrakatuṣodakādau, snaihikeṣu ca
bījeṣu tilātasīsarṣapairaṇḍādibījeṣu| vātaghnavargakākolyādigaṇasnaihikabījāni
samabhāgāni taccaturguṇamamlānāṃ gṛhītvā nātighanāṃ nātisāndrāṃ
peyānukāriṇīmutkārikāṃ pacet||51-52||-
durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ
||53|| kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ
prāgudīritaiḥ |54|
idānīṃ kaṣāyādīṃścūrṇāntān sapta śodhanaropaṇān viṣayabhedena darśayannāha-
durgandhānāmityādi| śodhanaiḥ kaṣāyaiḥ prāgudīritairmiśrakoktaiḥ
śaṅkhinyaṅkoṭasumanādibhiḥ kṛtaiḥ kvāthaiḥ śodhanaṃ kāryam||53||-
antaḥśalyānaṇumukhān
38
gambhīrān māṃsasaṃśritān śodhanadravyayuktābhirvartibhistān yathākramam
||54|| pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca
śodhayet ||55|| kalkīkṛtairyathālābhaṃ
vartidravyaiḥ puroditaiḥ |56|
śodhanadravyayuktābhiriti śodhanadravyāṇi ajagandhājaśṛṅgyādīni miśrakoktāni|
tān vraṇān; ‘śodhayet’ iti śeṣaḥ| yathākramamiti prathamaṃ sūkṣmābhistataḥ
sthūlasthūlatarābhirityarthaḥ| pūtimāṃsapraticchannāniti avagāḍhān, na
punarabhyantarān| mahādoṣāṃśceti atiduṣṭānityarthaḥ| doṣau cātra vātakaphau
gṛhyete na punaḥ pittaṃ, pittaduṣṭastu sarpirviṣayaḥ||54-55||-
pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān
||56|| kārpāsīphalamiśreṇa
jayecchodhanasarpiṣā |57|
śodhanadravyāṇi kāsīsājagandhādīni, taiḥ siddhena sarpiṣā ghṛtena| kalpanā
ceyaṃ- yāvanti kāsīsājagandhādīni śodhanadravyāṇi tāvanmātraṃ kārpāsaphalam,
etānyekīkṛtya kalkacaturguṇaṃ ghṛtaṃ, ghṛtacaturguṇaṃ jalaṃ ca gṛhītvā ghṛtaṃ
sādhanīyam||56||-
utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃstathā
39||57|| sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena
śodhayet |58|
vraṇāniti kaphavātādhikānityarthaḥ, utsedhasya kaphakṛtatvāt,
asnehālpasrāvayorvātakṛtatvācca| sarṣapasnehayukteneti sarṣapasnehādhikena
tilatailena; ‘miśrakoktena mayūrādiśodhanadravyasiddhena’ iti śeṣaḥ||57||-
tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām
||58|| vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ
kuryāddravyairudīritaiḥ
40| kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet
41
punaḥ ||59|| surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ
dadyāccāpi manaḥśilām | haritālaṃ ca matimāṃstatastāmavacārayet
||60|| mātuluṅgarasopetāṃ
sakṣaudrāmatimarditām | vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃśca divasān param
||61||
dravyairudīritairiti miśrakoktaiḥ śālasārādibhirdravyaiḥ| kalpanāmāha- kaṣāye
vidhivatteṣāmiti|- teṣāṃ śālasārādīnāṃ vidhivatkṛte kaṣāye dravyāpekṣayā
ṣoḍaśaguṇodake'ṣṭabhāgāvaśiṣṭe, aṣṭaguṇodake caturbhāgāvaśiṣṭe vā| adhiśrayet
punariti pūtaṃ kaṣāyaṃ punaradhiśrayet pacedityarthaḥ| surāṣṭrajādīni
cūrṇitāni mātrayā śeṣakaṣāyapāde kaṣāyasya punaḥpākāt phāṇitībhāve satyāvapet|
surāṣṭrajāṃ tuvaramṛttikām| tatastāmavacārayediti tato'nantaraṃ rasakriyāṃ
samavacārayet prayojayet| atimarditāmauṣadhānāmekībhāvārtham|
mātuluṅgamadhumātrā tu saṃskāramātraiva| trīṃstrīṃśca divasān paramiti
paramityavadhāraṇe, trīṃstrīneva divasān tiṣṭhennādhikaṃ,
vraṇavastvavadāraṇabhayāt||58-61||-
medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃścūrṇaśodhanaiḥ | upācaret bhiṣak prājñaḥ
ślakṣṇaiḥ
42
śodhanavartijaiḥ ||62||
agambhīrān uttānān; ‘gambhīrān medasā juṣṭān’ ityeke paṭhanti, tannecchati
gayī| cūrṇaśodhanaiḥ kāsīsādibhiḥ| śodhanavartijaiḥ ajagandhādibhiḥ||62||
śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam | tatra
43
kāryaṃ yathoddiṣṭairdravyairvaidyena jānatā
||63||
aśuddhavraṇasya śodhanāni saptakaṣāyādīni saviṣayaprayogāṇi nirdiśya śuddhasya
tānyeva ropaṇāni nirdiśannāha- śuddhalakṣaṇayuktānāmityādi|
śuddhavraṇalakṣaṇāni “tribhirdoṣairanākrānta” (sū. 23) ityādīni,
“jihvātalābha” ityādīni vā coktāni| yathoddiṣṭairvaṭādibhiḥ||63||
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca | hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā
ropaṇavartayaḥ ||64||
avedanānāṃ sarvathā vedanāhīnānāmityarthaḥ; anye
avedanānāmalpavedanānāmityāhuḥ| ropaṇavartyaṅgakṛtā iti ropaṇavartyaṅgāni
somāmṛtāśvagandhākākolyādīni; taiḥ kṛtā ropaṇavartayo hitāḥ||64||
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām | kalkaḥ saṃrohaṇaḥ
44
kāryastilajo madhusaṃyutaḥ
45||65|| sa mādhuryāttathauṣṇyācca
snehāccānilanāśanaḥ | kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittahṛt
||66|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca
kaphe hitaḥ | śodhayedropayeccāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ
||67|| nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ
saṃśodhanaḥ smṛtaḥ | pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaścāpyuparopaṇaḥ
46||68|| tilavadyavakalkaṃ tu
kecidāhurmanīṣiṇaḥ | śamayedavidagdhaṃ
47
ca vidagdhamapi pācayet ||69|| pakvaṃ
bhinatti bhinnaṃ ca śodhayedropayettathā
48|70|
apetapūtimāṃsānāmiti nirgataśaṭitamāṃsānām| māṃsasthānāṃ
māṃsamātrasthitānāmityarthaḥ| kalko miśrakādhyāye kathitaḥ, sa tu “samaṅgā
somasaralā” (sū. 37) ityādiḥ| viśeṣārthamatrāpi kalkaṃ nirdiśannāha- tilajo
madhusaṃyuta iti| tilakalkasya tridoṣaharatvamāha- sa ityādi|- sa iti
tilakalkaḥ| tilakalkasya tiktakaṣāyatve uṣṇatve snigdhatve madhuratve ca
satyapi kathaṃ na vātādiprakopakatvam? ucyate- sva(pra)bhāvādāmalakavat|
asyaiva tilakalkasya yogavāhitvaṃ saviśeṣaṃ darśayannāha- śodhayedityādi|
aśuddhān śodhayet, ropayeccetyayamarthaścakāreṇa jñeyaḥ| kena śodhanena yuktaḥ
śodhayedityāha- nimbapatramadhubhyāmityādi| madhusaṃyuta ityanenaiva labdhe
punariha madhugrahaṇaṃ kevalasyaiva tilakalkasya prāguktā
mādhuryādayo'vagantavyāḥ, na madhuyuktasyeti jñāpayati| kena ropaṇena
śodhanena yukto vraṇāñ śodhayedropayeccetyāha- pūrvābhyāmityādi|- pūrvābhyāṃ
nimbapatramadhubhyāmityarthaḥ| yuktaścāpyuparopaṇa ityapiśabdo bhinnakrame;
tena nimbapatramadhughṛtayuktaḥ śuddhyato vraṇasya śodhano ropaṇo'pi,
tilakalkasya yogavāhitvādityarthaḥ| anye tu ‘yuktaḥ saṃropaṇo bhavet’ iti
paṭhanti; te tu pūrvoktaṃ cakārārthaṃ na manyante, kiñca
nimbapatramadhughṛtayuktasya tilakalkasya ropaṇatvamevāṅgīkurvanti na
śodhanatvam| idānīmanyamapi kalkaṃ sarvāvasthāsu sarvavraṇayogitvena
saviśeṣamekīyamatena nirdiśannāha- tilavadityādi|- tilavattilasadṛśo
yavakalko'pi tridoṣaghna ityanena prakāreṇa
49
kecidekīyavacanaṃ vyākhyānayanti; jejjaṭagayadāsau tvanyathā, yathā- tilā
vidyante'sminniti tilavān, tilavāṃścāsau yavakalkaśca tilavadyavakalkaḥ, taṃ
tilavadyavakalkaṃ kecidāhuriti| sarvāvasthāsu sarvaśārīravraṇayogyatvamāha-
śamayedavidagdhaṃ cetyādi| etena tilayuktaḥ kalkaḥ pañcānāmupakramāṇāṃ
vimlāpanapācanapāṭanaśodhanaropaṇānāmarthaṃ karotītyuktaṃ; tilakalkastu
ropaṇaśodhanakaraṇenopakramadvayārthakaraḥ,
tadubhayakaraṇenopakramatrayārthakaro vā, ata evānayoḥ kalkayorbhedaḥ|
ropayecceti cakāreṇa tilakalkatilavadyavakalkayorapi vraṇavaikṛtyāpahatvaṃ
bhavatīti samuccīyate||65-69||-
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān
||70|| ropayedropaṇīyena kṣīrasiddhena
sarpiṣā |71|
śastrādyabhighātanimittā vraṇāḥ saptāhādarvāgeva adoṣopaplutā āgantavaḥ|
ropaṇīyeneti miśrakoditena “pṛthakparṇyātmaguptā ca” (sū. 37) ityādinā||70||-
kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak
||71|| kārayedropaṇaṃ tailaṃ
bheṣajaistadyathoditaiḥ
50|72|
yathoditairiti miśrakoktaiḥ kālānusāryāguruprabhṛtibhiḥ||71||-
abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca
51
praduṣyatām ||72|| dviharidrāyutāṃ
kuryādropaṇārthāṃ
52
rasakriyām |73|
abandhyāḥ pittaraktaviṣābhighātajādayaḥ| calasthānāmiti calāśceṣṭāvantaḥ
sandhayaḥ, tatrasthāścalasthāḥ, śuddhānāṃ ca praduṣyatāṃ punarityarthaḥ|
‘śuddhānāṃ cā'prarohatām’ iti sudhīrābhiprāyeṇa kecit paṭhanti| tatra
calasthānatvādinā hetunā'prarohatāmiti draṣṭavyam| asyāḥ kalpanā-
nyagrodhādivargasya triphalāyāśca dravyāpekṣayā'ṣṭaguṇe caturguṇe
vā'mbhasyaṣṭabhāgāvaśiṣṭe caturbhāgāvaśiṣṭe vā kaṣāyaṃ punaradhisṛtya
phāṇitībhāve'vaśiṣṭakaṣāyapādamātrayā haridrādvayacūrṇaṃ prakṣipya sumarditāṃ
madhuyutāṃ rasakriyāmavacārayet| atra śodhanarasakriyāvat kālāvadhirnāstyeva,
yāvadvraṇaropaṇameva kāryeti||72||-
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak
||73|| cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto
vidhiryathā |74|
samānāmityādi| sthiramāṃsānām amṛdumāṃsānām| prāksthānokto vidhiryatheti
prāksthāne sūtrasthāne ukto vidhiryena prakāreṇa, sa ca prakāraḥ
“kiṃśukastriphalā rodhraṃ” (sū. 37) ityādinā nirdiṣṭa ityarthaḥ||73||-
śodhano ropaṇaścaiva vidhiryo'yaṃ prakīrtitaḥ
||74|| sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto
doṣāviśeṣataḥ
53|75|
idānīṃ kaṣāyādibhedena pratyekaṃ saptavidhasya
54
śodhanasya ropaṇasya ca sarvavraṇaviṣayatvaṃ darśayannāha- śodhana ityādi|
atra sudhīraḥ- eṣa sarvavraṇānāṃ śārīrāgantūnāṃ sāmānyenokto vidhiḥ| kasmāt?
doṣāviśeṣataḥ; aviśiṣṭā hi vātapittaśleṣmāṇo dūṣakāḥ śārīrāṇāmāgantūnāṃ ca
vraṇānām; uktaṃ ca- “kālāntareṇa doṣopaplavaviśeṣācchārīravat pratikāra” iti;
‘doṣaviśeṣata’ iti pāṭhe doṣaviśeṣato doṣabhedāt; śeṣaṃ samam| kecittu-
sāmānyenokto vidhistilanimbakalkādiḥ, tathā doṣaviśeṣataścokta ādye dve
pañcamūlyāvityādi, iti luptanirdiṣṭaṃ cakāraṃ varṇayanti| gayī tu-
sarvavraṇānāṃ vidradhyādyaśeṣavraṇānāmayameva vidhiruktaḥ; kutaḥ? yato
vraṇasāmānyoktaḥ, sa ca vidhirdoṣaviśeṣata iti doṣaviśeṣamapekṣya kārya iti
vyākhyānayati||74||-
eṣa āgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt
||75|| mantravat samprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ
kathañcana |76|
eṣaḥ śodhanaropaṇavidhiḥ| āgamasiddhatvāditi āgamaḥ śāstraṃ, tena siddhatvāt
prasiddhatvādityarthaḥ| phaladarśanāt ārogyadarśanāt| na mīmāṃsyo na vicārya
ityarthaḥ||75||-
svabuddhyā cāpi
55
vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu
56||76|| bheṣajāni yathāyogaṃ
57
yānyuktāni purā mayā |77|
āgamoktayogaviṣayiṇīmamīmāṃsāṃ nirdiśya, anirdiṣṭayogaviṣayiṇīṃ mīmāṃsāmeva
kathayannāha- svabuddhyetyādi| kaṣāyādiṣu saptasu
kaṣāyavartikalkasarpistailarasakriyācūrṇeṣu||76||-
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaścānilāpahaḥ
||77|| sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu
saptasu | nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yaḥ smṛtaḥ
||78|| tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu
saptasu | āragvadhādistu gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrtitaḥ
||79|| tau deyau kaphaduṣṭe tu, saṃsṛṣṭe
saṃyutā gaṇāḥ |80|
uṣṇa uṣṇavīryo muṣkakādiḥ surasādirvā śleṣmaghnaḥ| saṃsṛṣṭe saṃyutā gaṇāḥ|
ayaṃ granthaḥ sarvo'pi śodhanaropaṇaviṣayaḥ||77-79||-
vātātmakānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān
||80|| sakṣaumayavasarpirbhirdhūpanāṅgaiśca
dhūpayet |81|
dhūpanaviṣayamāha- vātātmakānityādi| ugrarujān sāsrāvāniti padadvayena
vātakaphātmakatvamuktam| sakṣaumetyādi kṣaumamatasīvastram| dhūpanāṅgāni
“śrīveṣṭake sarjarase” (sū. 37) ityādīni||80||-
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca
||81|| kuryādutsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni
ca | māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayedvidhivannaraḥ
||82|| viśuddhamanasastasya māṃsaṃ māṃsena
vardhate |83|
utsādanaviṣayamāha- pariśuṣketyādi| pariśuṣkālpamāṃsānāṃ vātātmakānām|
gambhīrāṇāṃ raktapittātmakānām| prayoge utsādanīyānīti apāmārgāśvagandhādīni
utsādanadravyāṇītyarthaḥ| etaiḥ sarpiḥsaṃskāra ālepanaṃ ca kartavyam|
utsādanaṃ nimnavraṇasyonnatikaraṇam| ābhyantaramutsādanamāha-
māṃsāśināmityādi|- vyāghrādīnāmityarthaḥ| viśuddhamanasaḥ
śokakrodhādyanabhibhūtamanasa ityarthaḥ; jejjaṭastu vyāghrādīnāṃ māṃsāni
chadmopahitāni
58, evaṃ viśuddhamanasa iti vyākhyānayati||81-82||-
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam
||83||
kuryāddravyairyathoddiṣṭaiścūrṇitairmadhunā saha |84|
avasādanaviṣayamāha- utsannetyādi| utsannamṛdumāṃsānāmiti utsannamuddhṛtaṃ
mṛdu māṃsaṃ yeṣāṃ te tathā| avasādanam unnatavraṇasya nimnatvakaraṇam|
yathoddiṣṭairdravyaiḥ kāsīsādibhiḥ||83||-
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā
||84|| mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi
mokṣayet | vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃśca
59
kārayet ||85|| mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho
bandhaḥ karoti hi |86|
mṛdukarmaviṣayamāha- kaṭhinānāmityādi| amāṃsānām alpamāṃsānām| mātariśvanā
vāyunā| mṛdvī kriyā madhurasnigdhakoṣṇalavaṇairantarbahiśca
kriyamāṇairlepādibhiḥ
60| śoṇitamityādi tatra raktānugate mātariśvani raktamokṣaṇaṃ, kaphānugate
snehān sekāṃśceti
61| mṛdutvamityādi| gāḍho bandhaḥ kiṃ karotītyāha- mṛdutvamāśurohaṃ ca||84-85||-
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam | dhavapriyaṅgvaśokānāṃ rohiṇyāśca
tvacastathā
||86|| triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān
samān | kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tairavacūrṇayet
||87||
dāruṇakarmaviṣayamāha- vraṇeṣvityādi| dāruṇīkaraṇaṃ kaṭhinīkaraṇam| rohiṇyāḥ
kaṭphalasya
62||86-87||
utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān | tathaiva khalu duḥśodhyāñ
śodhayet kṣārakarmaṇā ||88||
kṣāraviṣayamāha- utsannamāṃsānityādi||88||
sravato'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ | niḥśeṣacchinnasandhīṃśca
sādhayedagnikarmaṇā ||89||
agnikarmaviṣayamāha- sravata ityādi| aśmabhavān aśmarīnirharaṇacchedasambhavān
vraṇānagnikarmaṇā sādhayediti
63
sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭān vraṇān? mūtraṃ sravataḥ; yadyapi te vraṇā
mūtrasrāviṇastathā'pi sadyovraṇe mūtraṃ yāvattāvatte'dahanīyāḥ,
saptāhādūrdhvaṃ punaryadā vraṇānāmasandhānena mūtraṃ svamārgaṃ na pratipadyate
tadaivāgninā dahet||89||
durūḍhatvāttu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ bhavet | bhallātakān vāsayettu kṣīre
prāṅmūtrabhāvitān | tato dvidhācchedayitvā lauhe kumbhe nidhāpayet
||90|| kumbhe'nyasmin nikhāte tu taṃ
kumbhamatha yojayet | mukhaṃ mukhena sandhāya gomayairdāhayettataḥ
||91|| yaḥ snehaścyavate tasmādgrāhayettaṃ
śanairbhiṣak | grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet
||92|| tailenānena saṃsṛṣṭaṃ
śuklamālepayedvraṇam | bhallātakavidhānena sārasnehāṃstu kārayet
||93|| ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu
pūrvavat
64|94|
idānīṃ rūḍhasyaiva vraṇasya vikṛtasya prakṛtibhāvārthaṃ paścātkarmārambhaḥ
65, tatra pūrvaṃ śuklasyaiva kṛṣṇīkaraṇamāha- durūḍhatvādityādi| prāk pūrvaṃ
saptāhaṃ gavyamūtrabhāvitān bhallātakān gavyakṣīre vāsayet sthāpayet, atra
kālasyānuktatvādvakṣyamāṇarohiṇīphalakṣīravāsanavat saptarātrameva vāsanaṃ
kāryam| kumbhe'nyasminnityādi| anyasmin kumbhe nikhāte taṃ kumbhaṃ yojayed
yatra kumbhe bhallātakāni nikṣipyante; kathaṃ yojayedityāha- mukhaṃ
mukhenetyādi| tamapi kumbhaṃ nirantaracchidritāpidhānaṃ kṛtvā yojayet;
anyathā'nāvṛtamukhāduparigatakumbhādbhallātakāni bhraśyante|
grāmyānūpaśaphāniti grāmyā aśvādayaḥ, ānūpā mahiṣādayaḥ, śaphān khurān|
kṛṣṇīkaraṇe snehānaparānapi nirdiśannāha- bhallātaketyādi| ye ca kecit
piṇḍitakabibhītakādisnehāsteṣāmapyetadeva bhallātakasnehaniṣpādanavadvidhānaṃ,
teṣu madhye ye kṛṣṇīkaraṇārthāsteṣāṃ
grāmyādiśaphadāhabhasmacūrṇamiśrāṇāmavacāraṇamiti bhāvaḥ||89-93||
durūḍhatvāttu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet
||94|| saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale
rohiṇīphalam | tenaiva piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam
||95|| navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ
sarjanāma ca | kāsīsaṃ madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet
||96|| kapitthamuddhṛte māṃse mūtreṇājena
66
pūrayet | kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām
||97|| veṇunirlekhanaṃ cāpi
prapunnāḍarasāñjanam | adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet
||98|| māsādūrdhvaṃ tatastena
kṛṣṇamālepayedvraṇam |99|
idānīṃ kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarmaṇā savarṇīkaraṇamāha- durūḍhatvādityādi| gayī tu
‘chāgale’ ityatra ‘bārkare’ iti paṭhati, tatra barkarī taruṇacchāgī, tasyā
idaṃ bārkaram; anye tu vṛddhavatsāyāḥ kṣīraṃ baṣkayaṇīkṣīraṃ vā
67
bārkaramāhuḥ; tatra na śāstralokaprasiddhiriti gayī| rohiṇīphalamiti rohiṇī
harītakībhedastatphalam; anye tu kaṭutumbīphalamāhuḥ; kaṭukāphalamiti
pāṭhāntaram
68| tenaiva kṣīreṇetyarthaḥ| yogāntaramāha- navamityādi| kapālikā
śarāvakarparikā taccūrṇaṃ navaṃ, sā punarāpākoddhṛtaiva
69
navā kapālikā bhavati; anye tu navaṃ pralepanamāhuḥ, tatra
navamaparyuṣitamityarthaḥ| vidulo vetasastadbhavaṃ vaidulaṃ, ‘mūlaṃ’ iti
śeṣaḥ| sarjanāma ca sarjavṛkṣamūlam| yogāntaramāha- kapitthamuddhṛte māṃsa
ityādi| māṃsamatra ābhyantaro giraḥ, tamuddhṛtya ājamūtreṇa kāsīsādibhiśca
kapitthaṃ pūrayet| veṇunirlekhanaṃ vaṃśatakṣaṇaṃ vaṃśatvagityarthaḥ| arjunaḥ
kakubhaḥ, tasyādhastale nidhāpayet sthāpayet
70||94-98||-
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam
||99|| tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca
dāpayet | guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam
||100||
tayoreva śuklakṛṣṇavraṇayoḥ svaprayogairavaśiṣṭaśuklatvakārṣṇyayoḥ
savarṇakaraṇaṃ nirdiśannāha- kukkuṭāṇḍetyādi| samudramaṇḍūkī jalaśuktiḥ,
maṇicūrṇāni sphaṭikādicūrṇāni; śrībrahmadevastu samudramaṇḍūkīṃ
muktāśuktimāha, jejjaṭācāryeṇa chedyarogapratiṣedhe vyākhyātatvānmaṇicūrṇaṃ
71
mauktikacūrṇamiti| pratisāraṇaṃ gharṣaṇam| asya tu sāvarṇyameva karmeti
kṛṣṇapāṇḍukarmabhyāmasya bhedaḥ; nedamupakramāntaraṃ, śuklakṛṣṇakarmaṇoreva
śeṣatvāt, ato na saṅkhyātirekaḥ||99-100||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam | romāṇyetena jāyante
lepātpāṇitaleṣvapi ||101|| catuṣpadānāṃ
tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā | tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavedromavatī punaḥ
||102|| kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃścaiva
saṃharet | kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param
||103||
romasañjananamāha- hastidantetyādi| mukhyaṃ śreṣṭhamityarthaḥ| etena
hastidantamasīrasāñjanena, ‘ajākṣīrasahitena’ iti vākyaśeṣaḥ| pāṇitalaṃ
hastatalam| ayaṃ yogaḥ keśaśāte sati bahuśo dṛṣṭapratyayaḥ| catuṣpadānāmityādi
catuṣpadā aśvagomahiṣādayaḥ| tailāktā cūrṇitā pūrvaṃ tailābhyaktā
paścāccūrṇitā tvagromādibhasmacūrṇasaṃyuktā romavatī bhavedityarthaḥ|
kāsīsamityādi| naktamālasya pallavāḥ karañjasya komalapatrāṇītyarthaḥ
72||101-103||
romākīrṇo vraṇo yastu na samyaguparohati | kṣurakartarisandaṃśaistasya romāṇi
nirharet ||104|| (śaṅkhacūrṇasya
73
bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam | śuktena saha piṣṭāni lomaśātanamuttamam)
||105|| tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ
tathaiva ca | pragṛhyaikatra matimān romaśātanamuttamam
||106|| kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ
lavaṇaṃ śamībījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret
||107|| āgāragodhikāpucchaṃ rambhā''laṃ
74
bījamaiṅgudam | dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt
||108||
romaśātanamāha- romākīrṇa ityādi| kartarī śmaśrukartanādyupayuktaṃ śastram|
sandaṃśo nāsālomāpaho yantrabhedaḥ, nāsāvo(cho)ṭiketi loke| auṣadhakṛtaṃ
lomaśātanamāha- tailamityādi| dīrghavṛntaḥ śyonākaḥ| ālaṃ haritālam|
ślokārdhagatamapi śamībījamiti samastapadam| tatra raktaphalā śamī pralepe
bhakṣaṇe ca keśaghnīti vṛddhavaidyā vadanti| śītodapiṣṭamiti etat sarvaṃ
śītajalapiṣṭamityarthaḥ| āgāragodhikā gṛhagodhikā ‘brāhmaṇī’ iti loke| rambhā
kadalī| ālaṃ haritālam
75| bījamaiṅgudaṃ iṅgudīvṛkṣabījam| kacāntakṛt keśavināśakārītyarthaḥ| atra
gayī tu ‘tailaṃ bhallātakasya’ ityādi sarvaṃ pāṭhāntaraṃ kṛtvā ‘kośātakībhiḥ’
ityādi paṭhati; taccābhāvānna likhitam||104-108||
vātaduṣṭo vraṇo yastu rūkṣaścātyarthavedanaḥ | adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra
bastirvidhīyate ||109||
bastiviṣayamāha- vātaduṣṭetyādi| bastiratra nirūhaḥ snaihikaścaḥ||109||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe'śmarīvraṇe
76| tathaivārtavadoṣe ca bastirapyuttaro hitaḥ
||110||
uttarabastiviṣayamāha- mūtrāghāte ityādi| mūtrāghātādayo yadā vraṇanimittā
bhavanti tadottarabastividhānam||110||
yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca mārdavam | rohatyapi ca
niḥśaṅkastasmādbandho vidhīyate ||111||
vraṇasya bandhakaraṇe hetumāha- yasmādityādi| niḥśaṅkaḥ nirgatā śaṅkā
nirghātamakṣikādipatanānāṃ yatra saḥ; ‘niḥsaṅgaḥ’ iti kecit paṭhanti, tatra
nirgato'bhighātahetoḥ saṅgaḥ sambandho yasyetyarthaḥ| ālepavidhau
bandhyābandhyasyoktatvādviṣayo'sya prayogaścoktaḥ| atra kecid
yasmācchudhyatītyataḥ prāk “aduṣṭiḥ samavartmatvaṃ vedanopaśamaḥ sukham|
ālepanādyaiḥ śophasya sādhubandhādvidhīyate”- iti paṭhanti; sa tu pāṭho
nibandhakārairna dhṛtaḥ, ityasmābhirna likhito na vyākhyātaśca||111||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām | patradānaṃ bhavet kāryaṃ
yathādoṣaṃ yathartu ca
||112|| eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu
vātaje | patramāśvabalaṃ yacca kāśmarīpatrameva ca
||113|| patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni
tathaiva ca | dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ
||114|| pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ
kākamācīharidrayoḥ | patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe
||115|| akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ
sukumārakam | ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate
||116|| snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭḥ
patrāntarīkṛtaḥ
77| nādatte yattataḥ patraṃ
78
lepasyopari dāpayet
||117|| śaityauṣṇyajananārthāya
snehasaṅgrahaṇāya ca | dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā
||118||
patradānaviṣayamāha- sthirāṇāmityādi| doṣaviśeṣeṇa patraviśeṣamāha-
eraṇḍetyādi| sugamam| patramāśvabalamiti aśvabalā upodakī tasyā idamāśvabalaṃ,
brahmadevastu aśvabalā yavanabhūmau methikākārabījā bhavatītyāha|
kṣīravṛkṣāvaṭādayaḥ| audakāni padmakumudādīni| kaphaje patradānamāha- pāṭhā
mūrvetyādi| mūrvā dhanurguṇopayukto
79
latābhedaḥ| śukanāsā carmakāravaṭaḥ ‘kupyaka’ iti kānyakubje,
‘carmakārajambūpalāsikā’
80
iti mālavīyā vadanti| ajīrṇaṃ navam| sukumārakaṃ tanu| ajantujagdhaṃ na
kṛmibhakṣitam| mṛdu komalam| patradānasya prayojanamāha- snehamityādi|
tatastasmāllepasyopari patraṃ dāpayediti sambandhaḥ| yat yasmāt kāraṇāt paṭṭo
vraṇabandhanadravyaṃ; nādatte naiva gṛhṇāti; kiṃviśiṣṭaḥ paṭṭaḥ?
patrāntarīkṛtaḥ patreṇāntarīkṛto vyavadhāpitaḥ
81| kiṃ nādatte? snehaṃ śatadhautaghṛtādikam| na kevalaṃ sneham, auṣadhasāraṃ
ca; auṣadhasya sāraṃ vīryam| anye tu “snehamauṣadhasāraṃ ca
paṭṭavastrāntarīkṛtam| na dūṣayati yat patraṃ tallepopari dāpayet”- iti
paṭhanti| aparamapi patradānaprayojanamāha- śaityauṣṇyetyādi| pittaraktavraṇe
śaityaṃ karaṇīyaṃ, vātakaphavraṇe auṣṇyaṃ, tadarthaṃ patram| dattauṣadheṣu
‘vraṇeṣu’ iti śeṣaḥ||112-118||
makṣikā vraṇamāgatya
82
niḥkṣipanti yadā kṛmīn | śvayathurbhakṣite taistu jāyate bhṛśadāruṇaḥ
||119|| tīvrā rujo vicitrāśca raktāsrāvaśca
jāyate | surasādirhitastatra dhāvane pūraṇe tathā
||120||
saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ | hitā gomūtrapiṣṭāśca sekaḥ
kṣārodakena vā ||121|| pracchādya māṃsapeśyā
vā kṛmīnapaharedvraṇāt | viṃśatiṃ kṛmijātīstu vakṣyāmyupari bhāgaśaḥ
||122||
kṛmighnaviṣayamāha- makṣiketyādi| bhakṣite ‘vraṇe’ iti śeṣaḥ| taiḥ kṛmibhiḥ|
bhṛśadāruṇaḥ atyarthaṃ kaṣṭakārī| vicitrāḥ todadāhakaṇḍvādinānārūpā ruja
ityarthaḥ| dhāvane prakṣālane| saptaparṇakarañjetyādayo ‘hitā’ iti śeṣaḥ|
sekaḥ pariṣekaḥ| pracchādya ‘vraṇam’ iti śeṣaḥ| māṃsapeśyā māṃsakhaṇḍena|
vakṣyāmyuparīti uparyuttaratantre kṛmipratiṣedhīye (u. 54) ityarthaḥ||119-122||
dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām | bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ
83
parirakṣatā ||123||
bṛṃhaṇaviṣayamāha- dīrghetyādi| bṛṃhaṇīyo dehopacayakaro vidhiḥ kāryaḥ|
‘kāryo'gniṃ
84
parirakṣatā’ iti kartavye yat kāyagrahaṇaṃ
taddehagatakārśyadoṣasātmyādyanuktagrahaṇārtham| ‘kāryo'gniṃ parirakṣatā’ iti
kecit paṭhanti||123||
viṣajuṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayameva ca | cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu
pratibhāgaśaḥ ||124||
viṣaghnaṃ nirdiśannāha- viṣajuṣṭasyetyādi| viṣajuṣṭasya ‘annapānādeḥ’ iti
śeṣaḥ| vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ| viṣaniścayaṃ sthāvarajaṅgamādiviṣasya
samyagjñānam| pratibhāgaśaḥ pratyekamityarthaḥ||124||
kaṇḍūmantaḥ saśophāśca ye ca jatrūpari vraṇāḥ | śirovirecanaṃ teṣu
vidadhyātkuśalo bhiṣak ||125||
śirovirecanaviṣayamāha- kaṇḍūmanta ityādi|- jatru vakṣoṃ'sayoḥ sandhiḥ|
śirovirecanaṃ nasyabhedaḥ||125||
rujāvanto'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ | vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ
vaidyena jānatā ||126||
nasyaviṣayamāha- rujāvanta ityādi| nasyaṃ snaihikameva||126||
doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca | jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ
malasya ca ||127|| śodhano ropaṇaścaiva
vraṇasya mukhajasya vai | uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate
||128||
kavalagrahaviṣayamāha- doṣetyādi| doṣapracyāvanārthāyeti doṣapracyāvanaṃ
triphalādrākṣādikaṣāyādibhiḥ| śodhanaḥ śodhanadravyakṛtaḥ| ropaṇo
ropaṇadravyakṛtaḥ| uṣṇo vātakaphaje vraṇe, raktapittaje śītaḥ||127-128||
ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃśca kaphavātajān | śophasrāvarujāyuktān
dhūmapānairupācaret ||129||
dhūmaviṣayamāha- ūrdhvetyādi| dhūmapānairiti
śophasrāvarujāpahadravyāṇāmityarthaḥ||129||
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva ca | sadyovraṇeṣvāyateṣu
kṣaudrasarpirvidhīyate ||130||
madhusarpirviṣayamāha- kṣatoṣmaṇa ityādi| sandhānaṃ
ghātaviśeṣāddvidhābhūtasyāvayavasyaikabhāvaḥ||130||
avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ | nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu
vidhīyate ||131||
yantraviṣayamāha- avagāḍhā ityādi| avagāḍhā gambhīrāḥ| nivṛttahastoddharaṇā
hastenākraṣṭumaśakyāḥ||131||
laghumātro laghuścaiva snigdha uṣṇo'gnidīpanaḥ | sarvavraṇibhyo deyastu
sadā''hāro vijānatā ||132||
āhāraviṣayamāha- laghumātra ityādi| laghumātro mātrayā laghurityarthaḥ|
laghuriti raktaśālijāṅgalamāṃsādirdravyalaghuḥ, agnidīpana
85
iti yāvad deyaḥ| gavyaghṛtādirayamāhāro vraṇitopāsanīyokto'pi
punarupakramaprasaṅgenehokta iti na paunaruktyam||132||
niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ | rakṣāvidhānairuddiṣṭairyamaiḥ
saniyamaistathā ||133||
rakṣāvidhānamāha- niśācarebhya ityādi| nityameveti divārātramapītyarthaḥ|
rakṣāvidhānairuddiṣṭairiti guggulvādidhūpādibhiḥ, mantraiścāyurvedavihitaiḥ|
yamaiḥ saniyamairiti pañca yamā niyamāśca pañca| uktaṃ ca- “ahiṃsā
satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca| vyavahāranivṛttiśca yamāḥ pañca
prakīrtitāḥ|| akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam| apramādaśca pañcaite
niyamāḥ parikīrtitāḥ”- iti| evaṃ yathāviṣayaṃ yathākramaṃ ṣaṣṭirupakramā
uktāḥ||133||
ṣaṇmūlo'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ | ṣaṣṭyā
vidhānairnirdiṣṭaiścaturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ
||134||
atha vraṇaḥ katimūlaḥ, katyadhiṣṭhānaḥ, katilakṣaṇalakṣitaḥ,
katibhirauṣadhaiḥ, kiyadbhiśca padārthaiḥ sādhyata ityāha- ṣaṇmūla ityādi|
ṣaṇmūla iti vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantavaḥ ṣaḍeva mūlaṃ kāraṇāni yasya
sa ṣaṇmūlaḥ; saṃsargaḥ pṛthagarthavaśādatra sannipātenāvaruddhaḥ, yasmāt
sametya sambhūya dvayorbahūnāṃ vā nipātaḥ sannipātaḥ; saṅghātaḥ, saṃyogaḥ,
saṃhitībhāvaḥ, saṃśleṣaḥ, samavāyaḥ, sambandhaḥ, sannipāta ityanarthāntaram|
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni
parigṛhṇātītyaṣṭaparigrāhī; parigraho'dhiṣṭhānam, āśraya ityarthaḥ|
pañcalakṣaṇalakṣita iti pañcānāṃ vātapittakaphasannipātāgantūnāṃ lakṣaṇāni
tairlakṣitaḥ; raktajasya na pṛthaglakṣaṇamasti ‘pittavadraktajaḥ’ (iti
vacanāt); evaṃ tarhyāgantorapi pṛthaglakṣaṇaṃ nāsti, yadāha-
‘pittaraktalakṣaṇa āgantuḥ’ iti; tarhyanyathaiva pañcalakṣaṇalakṣitatvaṃ
vyākhyāyate- gandhavarṇāsrāvavedanākṛtibhirlakṣaṇairlakṣita iti| ṣaṣṭyā
vidhānairnirdiṣṭairiti ṣaṣṭisaṅkhyairvidhānaiḥ pūrvamuddiṣṭaiḥ kṛtvā|
caturbhiḥ sādhyate caturbhirvaidyāturaparicārakauṣadhairityarthaḥ|
brahmadevastu ‘ṣaṣṭyupakramanirdiṣṭa’ iti paṭhati; ṣaṣṭirupakramā nirdiṣṭā
yasyeti ca vyākhyānayati||134||
yo'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā | dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo
na duṣyati ||135||
idānīmalpauṣadheṣu śodhanaropaṇādiyogeṣvāvāpaviṣayamūhabījaṃ nirdiśannāha- ya
ityādi| tatsamānānāmiti teṣāṃ śodhanaropaṇadravyāṇāṃ rasaguṇavīryavipākaiḥ
samānāni tulyāni dravyāṇi tatsamānāni, teṣāmāvāpo nikṣepaḥ| tatra
tasminnalpauṣadhe yoge na duṣyati| ‘alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo'lpauṣadhaiḥ
kṛta’ iti kecit paṭhanti; tatra mṛgayatā anveṣayatā granthakāreṇetyarthaḥ||135||
prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ | yathopapatti tatrāpi kāryameva
cikitsitam ||136||
idānīṃ yathālābhamauṣadhaprayogamāha- prasaṅgetyādi| prasaṅgābhihito yo
bahubheṣajo durlabhabheṣajo vā, tatra yathopapatti yathālābhaṃ cikitsitaṃ
bheṣajaṃ kāryam| prasaṅgābhihito yathā- “piṇḍītakatrayaṃ rodhraṃ pūrvaṃ ye ca
prakīrtitāḥ| vargāstrayaḥ pralepe te śophe sarvakṛte hitāḥ”- iti; atra hi
vātapittakaphaśothoktauṣadhagaṇatrayaṃ prakaraṇasamānatvāt
86
sannipātoktamauṣadhaṃ prasaṅgābhihitaṃ; tatra yathālābhaṃ bheṣajānāṃ
cikitsitaṃ kāryam| bahubheṣajo yathā- “ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo
yaścānilāpahaḥ- ” iti; atra bhadradārvādigaṇasya bahubheṣajatvādyathālābhameva
cikitsitaṃ kāryam| durlabhabheṣajo yathā- kiñcideva bheṣajaṃ kvaciddeśakālādau
durlabhaṃ; tatra yathālābhaṃ cikitsitaṃ kāryamiti||136||
gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam | taduddharedyaugikaṃ tu
prakṣipedapyakīrtitam ||137||
ekatraiva vyādhau yaugikasyānuktasyāpi grahaṇamayaugikasya parityāgaṃ
copadarśayannāha- gaṇoktamityādi||137||
upadravāstu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca | tatra gandhādayaḥ pañca
vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ ||138|| jvarātisārau
mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ | śvāsakāsāvipākāśca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu
||139||
idānīmupadravānāha- upadravā ityādi| mūrcchā ceti cakāreṇānuktānāmapi
visarpādīnāṃ
87
samuccayaḥ||138-139||
vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsvapi kriyām | bhūyo'pyupari vakṣyāmi
sadyovraṇacikitsite ||140||
idānīmanāgatāvekṣaṇaṃ nirdiśannāha- vraṇetyādi| evamanena prakāreṇa
pūrvoktena, āsu imāsu vraṇakriyāsu, vyāsena vistareṇoktāsvapi, bhūyo'pi
punarapi, upari sadyovraṇacikitsite, kriyāṃ vakṣyāmi| gayī tu
“vraṇakriyāsvimāsveva saṅkṣepoktāsviha kriyām”- iti paṭhati; tatra
vraṇakriyāsvimāsu iha saṅkṣepeṇoktāsu, upari vistarataḥ kriyāṃ
vakṣyāmītyarthaḥ||140||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ
||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śītakriyāvadhāraṇavidhirviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śītapicchilālpasrāvī’ iti pā. ↩
- 3 ‘sthūlo ghanaḥ stabdhaḥ sirāsnāyujālāvatataḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘pītāruṇābhāsaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘pītaḥ pāṇḍusrāvī’ iti pā. ↩
- 6 ‘pāṇḍupītaraktāsrāvī’ iti pā. ↩
- 7 ‘lomāpanayanaṃ’ iti ‘lomaśātanaṃ’ iti ca pā. ↩
- 8 ‘aviśeṣatvāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘lomāpanayanādīn’ iti pā. ↩
- 10 ‘kavalavidhānānyanyatra’ iti pā. ↩
- 11 ‘śothapratīkārāḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘bhavanti cātra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 13 asyāgre ‘annāmatā ca’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 14 ‘taddhi mārutakṣuttṛṣṇāmukhaśoṣabhramānvitaiḥ | kāryaṃ na bāle vṛddhe vā na gurviṇyāṃ na durbale’ iti tā. ↩
- 15 ‘pratyekaṃ caiva’ iti pā. ↩
- 16 ‘aṣṭānāṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘prabalatvamityanye’ iti pā. ↩
- 18 ‘veṇunā vā śanaiḥ śanaiḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘śyāme’ iti pā. ↩
- 20 ‘śyāme’ iti pā. ↩
- 21 ‘śopheṣu’ iti pā. ↩
- 22 ‘prāptamiṣyate’ iti pā. ↩
- 23 ‘bālavṛddhakṣatakṣīṇa’ iti tā. ↩
- 24 ‘segeṣūktaṃ ca’ iti pā. ↩
- 25 ‘piśite’ iti pā. ↩
- 26 ‘pīḍanairavapīḍite’ iti pā. ↩
- 27 ‘srutakṣāreṇa’ iti tā. ↩
- 28 ‘pīḍanairityādi sugamam, lekhanamāha’ iti pā. ↩
- 29 ‘kaṭhinasthūlavṛttauṣṭhān’ iti pā. ↩
- 30 ‘vartmanā'nupramāṇena’ iti pā.| ‘anupramāṇena vidīrṇabhāga-pramāṇayogyena, vartmanā śastrapadena, niravaśeṣato manāgapyaparihārya, sulikhitaṃ vilatvādidoṣarahitaṃ, likhet ‘punaḥ punardīryamāṇān’ iti śeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 31 ‘tūlam’ iti pā. ↩
- 32 ‘vraṇamadhyasthaniścayaṃ’ pā. ↩
- 33 ‘saṃvṛtāpāvṛtāsyeṣu’ iti pā. ↩
- 34 ‘daramātramava’ iti pā. ↩
- 35 asyāgre ‘kaṣāyamadhvādibhiḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacit ↩
- 36 ‘lepān’ iti pā. ↩
- 37 ‘snehaneṣu ca bījeṣu kuryādutkārikāṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘antaḥpūyān’ iti tā. ↩
- 39 ‘nṛṇāṃ vraṇān’ iti tā. ↩
- 40 ‘duḥśodhyānāṃ tathaiva ca| rasakriyāṃ śodhanīyāṃ kuryāddravyairudīritaiḥ’ iti tā. ↩
- 41 ‘vyāmiśrayet’ iti pā. ↩
- 42 ‘sūkṣmaiḥ’ iti tā. ↩
- 43 ‘tacca’ iti pā. ↩
- 44 ‘saṃropaṇaḥ’ iti pā.| ‘kalkastu ropaṇaḥ smṛtaḥ’ tā. ↩
- 45 ‘madhukānvitaḥ’ iti pā. ↩
- 46 ‘yuktaḥ samparopaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘atidagdhaṃ praśamayedvidagdhaṃ cāpi’ iti tā. ↩
- 48 ‘ropayecca tam’ iti pā. ↩
- 49 ‘prakāreṇaikīyamataṃ’ iti pā. ↩
- 50 ‘tairyathoditaiḥ’ iti pā. ↩
- 51 ‘cāprarohatām’ iti pā. ↩
- 52 ‘kuryādropaṇārthaṃ’ iti pā. ↩
- 53 ‘doṣaviśeṣataḥ’ iti pā. ↩
- 54 ‘kaṣāyādibhiḥ pratyekaṃ saptabhiḥ’ iti pā. ↩
- 55 ‘vibhajedyuktyā’ iti tā. ↩
- 56 ‘yogavit’ iti tā. ↩
- 57 ‘doṣocchrāyeṇauṣadhāni’ iti tā. ↩
- 58 ‘chadmopasiddhāni’ iti pā. ↩
- 59 ‘svedāṃśca’ iti pā. ↩
- 60 ‘punaḥ punaḥ sicyamānairlepādiḥ’ iti pā. ↩
- 61 ‘svedāṃśca’ iti ↩
- 62 ‘kaṭutumbyā valkalasya’ iti pā. ↩
- 63 ‘sādhayet| tathā'pi sadyo vraṇakālaṃ yāvanna dahanīyāḥ’ iti pā. ↩
- 64 ‘kartitam’ iti pā. ↩
- 65 ‘paścātkarmārambhaṃ’ iti pā. ↩
- 66 ‘mūtrasyājasya’ iti pā. ↩
- 67 ‘baṣkayaṇīkṣīraṃ vā’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 68 anye tu ‘kaṭphalavṛkṣaphalamāhuḥ’ iti pā. ↩
- 69 āpākaḥ kumbhakārasya mutpātrapākasthānam ↩
- 70 ‘nikhanet’ iti pā. ↩
- 71 ‘vyākhyātasya maṇeścūrṇaṃ’ iti pā. ↩
- 72 ‘komalapallavānītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 73 ‘ayaṃ śloko’ hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 74 ‘rambhālī’ iti pā. ↩
- 75 ‘āliḥ ādārī’ iti pā. ↩
- 76 ‘śukradoṣe tathā'nile’ iti pā. ↩
- 77 ‘paṭṭavastrāntarākṛtam| na dūṣayati yat patraṃ’ iti pā. ↩
- 78 ‘naivādatte ca yasmāttallepasyopari’ iti pā. ↩
- 79 ‘corasnāyuḥ’ iti pā. ↩
- 80 ‘kapyuka’ iti kānyakubje, ‘carmakārajambuprabhāsikā’ iti mālavīyā vadanti’ iti pā. ↩
- 81 ‘kiṃviśiṣṭaḥ? paṭṭavastrāntarīkṛtaḥ paṭṭavastreṇa antarīkṛto vyavadhāpitaḥ’ iti pā. ↩
- 82 ‘vraṇajātasya’ iti pā. ↩
- 83 ‘kāryo'gniṃ’ iti pā. ↩
- 84 ‘kāryaḥ kāyāgniṃ’ iti pā. ↩
- 85 etatpūrvaṃ ‘vraṇyo dravyaprabhāvena’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake ↩
- 86 ‘prakaraṇāntaraṇa samānatvāt’ iti pā. ↩
- 87 ‘śoṣādīnāṃ’ iti pā. ↩