athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ | viśvāmitrasutaṃ
1
śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt ||3||
gurupūrvakramaṃ nirdiśannāha- dhanvantarirityādi| dharmabhṛtāmanyeṣāmapi
rājarṣīṇāṃ madhye variṣṭhaḥ pradhānatamaḥ| vāgviśārada iti arthavatīṃ
salakṣaṇāṃ hṛdayagrāhiṇīmapunaruktāṃ vācaṃ vadatīti vāgviśāradaḥ| anvaśāt
śikṣitavān||3||
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ
vakṣyāmi lakṣaṇam ||4||
vraṇākṛtimātre viśeṣahetuṃ nirdiśannāha- nānādhārāmukhairityādi| nānāsthānāni
dehasthānāni, teṣu nipātitairnikṣiptairityarthaḥ| anena ślokena
nānāprakāraśastradhārā, nānāprakāraśastramukhāni, nānāprakāradehasthānāni ceti
trīṇi vraṇākṛtikāraṇānyuktāni||4||
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā | ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ
kuṭilāstathā ||5|| śarāvanimnamadhyāśca
2
yavamadhyāstathā'pare | evamprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ
||6|| doṣajā vā svayaṃ bhinnā, na tu
vaidyanimittajāḥ |7|
idānīṃ vraṇākṛtimāha- āyatā ityādi| caturasrāścatuṣkoṇāḥ| tryasrāstrikoṇāḥ|
maṇḍalino vartulāḥ| viśālā vistīrṇāḥ| kuṭilā vakrāḥ| svayaṃ bhinnāḥ svayaṃ
pakvabhinnā ityarthaḥ| na tu vaidyanimittajāḥ
teṣāmāyataviśālasamapravibhaktalakṣaṇā ākṛtayo vraṇaguṇatvenaivoktāḥ, yatastā
ākṛtīrbhiṣajaḥ pradeśaviśeṣa eva kurvanti||5-6||-
bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati
||7|| bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu
vikṛteṣvapi |8|
vraṇākṛtijñānaphalamāha
3
- bhiṣagvraṇākṛtijña ityādi| durdarśarūpeṣu
gośṛṅgavadudgatamāṃsaprarohādiṣu||7||-
anantākṛtirāgantuḥ
4
sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||8|| samāsato
lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |9|
āgantuvraṇākṛtimāha- anekākṛtirityādi||8||-
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca
||9|| ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ
vakṣyāmi lakṣaṇam |10|
tadeva ṣaḍvidhatvamāha- chinnamityādi| chinnaṃ bhinnaṃ ca sadhāreṇa śastreṇa,
viddhaṃ punaraṇumukhena śastreṇa, kṣatādīni tu pāṣāṇalaguḍādibhirapi syuḥ||9||-
tiraścīna ṛjurvā'pi yo vraṇaścāyato bhavet
||10|| gātrasya pātanaṃ cāpi
chinnamityupadiśyate |11|
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- tiraścīna ityādi| tiraścīnaḥ tiryagvyavasthita
ityarthaḥ; ṛjuravakraḥ; anayordvayorapi āyata iti viśeṣaṇam| gātrapātanaṃ
śastrādiprahāreṇa hastādipātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca kiñcicchinnamātram||10||-
kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ
||11|| hataḥ
5
kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate |12|
bhinnamāha- kuntetyādi| śaktistrimukhī, ṛṣṭiḥ śarbalā, viṣāṇaṃ śṛṅgam;
agraśabdaḥ kuntādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| āśaya āmādisthānam| kiñcit
sravediti kimapyanirdiṣṭamityarthaḥ| tatrodaraṃ yakṛt plīhā ca raktaṃ,
bastirmūtraṃ, purīṣāśayaḥ purīṣamiti||11||-
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca
||12|| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha
ityabhidhīyate |13|
ke punarāśayā ityāha- sthānānyāmāgnipakvānāmityādi| sthānaśabda āmādibhiḥ
pratyekamabhisambadhyate||12||-
tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate
||13|| mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ
ghrāṇācca gacchati | mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca
||14|| viṇmūtravātasaṅgaśca
svedāsrāvo'kṣiraktatā | lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca
||15|| hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi... |16|
tasminnityādi| tasmin koṣṭhe ityarthaḥ| raktapūrṇa iti sarvatraiva raktasya
vidyamānatvāt| atrādho nābhe raktaṃ gudamūtramārgābhyāṃ pravartate,
nābherūrdhvaṃ mukhaghrāṇābhyāmiti| abhaktacchando bhojanānabhilāṣaḥ|
viḍādisaṅgaḥ purīṣādinirodhaḥ| svedāsrāvaḥ svedasrutiḥ| lohagandhitvaṃ
lohagandhibhāvo mukhasya||13-15||-
... viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayet
6
punaḥ ||16|| ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca
bhṛśadāruṇam | pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca
||17|| śītatā cāpyadho nābheḥ khebhyo
raktasya cāgamaḥ |18|
viśeṣamityādi| pakvāśayagate pakvāśayasthe, ‘rudhire’ iti śeṣaḥ| khebhyaḥ
srotobhyaḥ||16-17||-
abhinne'pyāśaye'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam
||18|| pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya
gauravam |19|
abhinne ityādi| kathamabhinne'pyantrāśaye raktenāntrapūraṇaṃ yujyata ityāha-
pihitāsya ityādi| yathā pihitāsye ācchāditamukhe ghaṭe sūkṣmaiḥ khai
randhrairudakapūraṇaṃ lakṣyata ityarthaḥ| tasya cāntrāśayasya, gauravaṃ
‘bhavati’ iti śeṣaḥ||18||-
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā
||19|| uttuṇḍitaṃ
7
nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet |20|
viddhalakṣaṇamāha- sūkṣmāsyetyādi| āśayādvineti āśayam āmādisthānam|
uttuṇḍitam unnamitamukhaṃ, nirgataṃ nirgataśalyam||19||-
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam
||20|| viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ
tvabhinirdiśet |21|
kṣatalakṣaṇamāha- nāticchinnamityādi| nāticchinnaṃ nātyarthadvidhābhūtam|
nātibhinnaṃ nātyarthavidīrṇam| ubhayoriti cchinnabhinnayorityarthaḥ| viṣamaṃ
vraṇamiti vraṇasya vaiṣamyaṃ nimnonnatatvaṃ, na tu kṛcchrasādhyatvam||20||-
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam
||21|| sāsthi tat piccitaṃ
vidyānmajjaraktapariplutam |22|
piccitalakṣaṇamāha- prahāretyādi| prahāro mudgarādyabhighātaḥ, pīḍanaṃ
kapāṭādiyantreṇa| pṛthutāṃ vistīrṇatāṃ gatamiti| sāsthi asthiyuktam|
majjaraktapariplutamiti majjaraktābhivyāptamityarthaḥ||21||-
vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṅgharṣādanyathā'pi vā
||22|| uṣāsrāvānvitaṃ tattu
ghṛṣṭamityupadiśyate |23|
ghṛṣṭalakṣaṇamāha- vigatatvagityādi| vigatatvak tvagrahitam| saṅgharṣād
dravyāntareṇa saṅgharṣaṇāt| anyathā anyena prakāreṇetyarthaḥ| ‘anyathā'pi vā’
ityasya sthāne kecit ‘anyajādapi’ iti paṭhanti, tatrānyajāt saṅgharṣāt
dravyāntarajāt saṅgharṣaṇādityarthaḥ| uṣā dāhaviśeṣaḥ||22||-
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā'sṛgatisravet
||23|| raktakṣayādrujastatra karoti pavano
bhṛśam | snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā
||24|| veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ
susnigdhaiścopanāhanam | dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca
||25|| vātaghnauṣadhasiddhaiśca
snehairbastirvidhīyate |26|
lakṣaṇaiḥ ṣaṅvidhaṃ sadyovraṇaṃ nirdiśyedānīṃ caturṣu chinnādiṣu cikitsāmāha-
chinne ityādi| tatseko vihita iti koṣṇasnehaseka ityarthaḥ|
veśavārairnirasthisvinnasnigdhapiṣṭamāṃsaiḥ| kṛśarā tilataṇḍumāṣakṛtā yavāgūḥ|
upanāhanaṃ bandhanam| dhānyasvedānityādi dhānyasvedo māṣādikoṣṇadhānyasveda
ityeke; anye tu dhānyaṃ dhānyāmlam, amlaśabdottarapadalopena| ālepanaśabdo
lepane| snehapānamūrdhvanābhijeṣu vraṇeṣu, nābheradhogateṣu bastiriti||23-25||-
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitam
||26|| agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca
jāyate | tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ
||27|| śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca
śītalaḥ |28|
idānīṃ piccitaghṛṣṭayorasrutaśoṇitatvena samānadharmaṇorekameva cikitsitamāha-
piccita ityādi| agacchati asravati sati| tasmin rudhire| bhṛśam atyartham|
anye tu ‘śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ’- ityasya sthāne
‘śītamālepanaṃ sekaḥ śuddhī raktavimokṣaṇam’ iti paṭhanti| śuddhirvamanādiḥ;
tatrordhvanābhijeṣu vamanaṃ, dāhottare madhyakāyaje recanam, adhonābhijeṣu
punarāsthāpanaṃ, styānarakteṣu raktamokṣaṇam||26-27||-
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ
||28|| jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ
sadyovraṇacikitsitam |29|
uktamevopasaṃharannāha- ṣaṭsveteṣvityādi| samarpitaṃ samyagarpitam| jñeyaṃ
jñātavyam||28||-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam
||29|| ye vraṇā vivṛtāḥ
kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ | tān sīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍhameva ca
||30||
atha mūrdhādyavayavāśrayaṃ cikitsāviśeṣamāha- ata ūrdhvamityādi| vivṛtā
vyāttamukhāḥ| śiraḥpārśvāvalambino mastakapārśvāvalambanaśīlāḥ, anye tu
śiro'valambinastathā pārśvāvalambinaścetyevaṃ vyākhyānayanti| vidhinoktena
ṛjugranthisevanādinā sīvyedityarthaḥ||29-30||
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyedyathoktaṃ tailena
srotaścābhipratarpayet ||31|| kṛkāṭikānte
chinne tu gacchatyapi samīraṇe | samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram
||32|| ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu
kārayet | uttāno'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ
||33||
karṇamityādi| sthānādapahṛtaṃ niḥśeṣataśchinnam| tailena
vātaghnauṣadhasiddhena| kṛkāṭikānte grīvāyāḥ paścāt kṛkāṭikāparyante|
gacchatyapi samīraṇe iti vāte nirvahatyapi sīvyedityarthaḥ, ‘asādhyā
vāyunirvāhiṇa’ (sū. 23) ityasyāyamapavādaḥ| samyaṅniveśya yathāsthānaṃ
sthāpayitvā| uttāno'nnaṃ samaśnīyāditi tathaiva kṛkāṭikāyāḥ susthitatvāt;
annamityupalakṣaṇaṃ, tena śayanamūtrapurīṣotsargādi cottānasyaiveti| śayīta ca
suyantrita iti yathā kṛkāṭikā sthirā bhavati||31-33||
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam | sīvyet samyaṅniveśyāśu
sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ ||34|| baddhvā
vellitakenāśu tatastailena secayet | carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito
bhavet ||35||
śākhāsu patitānityādi| śākhāsu catasṛṣu| samyaṅniveśyetyādi āśu sandhyasthīni
samyaṅniveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā sīvyet| anupūrvaśa iti anuśabdaḥ
sadṛśārthaḥ; tena pūrvasadṛśena| vellitakeneti ‘bandhena’ iti śeṣaḥ||34-35||
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam | ato'nyathā corasije śāyayet
puruṣaṃ vraṇe ||36||
pṛṣṭhe ityādi| uttānaṃ śāyayediti doṣasrutyartham, anyathā'nirgacchan
antaravasthito doṣa utsaṅgaṃ kṛtvā vikaroti; anyatheti adhomukhamityarthaḥ|
uktaṃ ca- “urovraṇī uttānaśayyāṃ pariharet, pṛṣṭhavraṇī tu stanoro'vaṣṭabhya,
doṣastvanyathā na prasicyate, anirgacchan vikārānutpādayati”- iti jejjaṭaḥ|
gayī tu “pṛṣṭhe vraṇo yasya bhavedanuttānaḥ śayīta saḥ| ato'nyathā corasije
śayīta puruṣo vraṇe”- iti paṭhati, vyākhyānayati ca-
anuttāno'vāṅmukho'dhomukhaḥ śayīta, urasijeṣu vraṇeṣvanyathā uttāna eva
śayīteti||36||
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān | badhnīyāt kośabandhena
prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam ||37||
śākhānāṃ niḥśeṣacchede vidhānāntaramāha- chinnāmityādi| kośabandhena
sthagikābandhena| prāptaṃ yuktam| ropaṇamiti śodhanasyāgninaiva kṛtatvāt||37||
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ | haridrā madhukaṃ caiva payaḥ
syādatra cāṣṭamam ||38|| tailamebhirvipakvaṃ
tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam |39|
asya ropaṇārthaṃ tailamāha- candanamityādi| payo dugdhaṃ, syāt bhavet,
taccaturguṇamānam| nanu saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhāvaṣṭamagrahaṇaṃ
kimartham? ucyate- nātra pāko jaleneṣyate, payasaiva pākaṃ manyate; anye
tvaṣṭamagrahaṇenāṣṭāṅgasañjñakamidaṃ tailamiti kathayanti
8||38||-
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā'mṛtā
||39|| hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā
padmakotpale | trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā'nvitam
||40|| tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu
vraṇaropaṇe |41|
asya ropaṇārthaṃ dvitīyaṃ candanāditailamāha- candanamityādi| karkaṭākhyā
karkaṭaśṛṅgī| sahe māṣaparṇī mudgaparṇī ca| amṛtā guḍūcī| hareṇavaḥ kalāyāḥ|
mṛṇālam uśīram| utpalaṃ nīlotpalam| trivṛtamiti tribhirghṛtavasāmajjabhirvṛtaṃ
tailaṃ trivṛtam| etat trayodaśāṅgaṃ tailam| payasā kṣīreṇa caturguṇena pakvam|
vāśabdaḥ pūrvoktatailāpekṣayā| ‘māṃsyāhvayā’ ityasya sthāne ‘somāhvayā’ iti
kecit paṭhanti; somāhvayā trisandhikā, ‘somalatā’ ityapare| gayī tu
majjavarjaṃ trayaḥ snehāstrivṛtamityāha, tanmate trivṛtaṃ payasā vipakvaṃ
vraṇaropaṇamiti vyākhyānam||39-40||-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam
||41|| bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ
lambate tu yat | tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ
||42|| pīḍayet pāṇinā samyak
padmapattrāntareṇa tu | tato'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā
||43||
ata ūrdhvamityādi| yadyapi āśayaviṣaye bhinnalakṣaṇaṃ prāguktaṃ, tathā'pi
netramapyāśaya eva vyavahartavyamata āha- bhinnaṃ netramityādi| akarmaṇyam
avalokanādisvakarmaṇo'sampādakam; anye tu, akarmaṇyamasādhyamāhuḥ|
taccābhinnaṃ karmaṇyaṃ ca sādhyaṃ cikitsitavyam| niveśya sthāpayitvā|
avyāviddhasiram anākulitasiram; anye tu ‘avyāviddhaśiraṃ’ iti paṭhitvā
akuṭilamastakamiti vyākhyānayanti| pāṇinā hastena|
padmapatrāṇāmantaratvamūṣmatvavyudāsārthaṃ mārdavārthaṃ ca| tato
madhusarpirdānānantaraṃ tarpaṇaṃ pūraṇaṃ kāryam| anena vakṣyamāṇenetyarthaḥ|
anye tu ‘anena’ ityasya sthāne ‘ājena’ iti paṭhanti||41-43||
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca | jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā
sarpirvipācayet ||44|| sarvanetrābhighāte tu
sarpiretat praśasyate |45|
tadevājaṃ ghṛtamutpādayannāha- ājaṃ ghṛtamityādi| ajāghṛtaṃ madhukādibhiḥ
samāṃśaṃ piṣṭvā sarpirgavyaṃ kṣīrapātraṃ kṣīrāḍhakaṃ dattvā vipācayet| nanu
cājaghṛtasya kiṃ peṣaṇena? ucyate- yathāsambhavaṃ peṣaṇaṃ kāryam|
dravyasamatvamatrābhidhīyate yathā'nyeṣu yogeṣvarkakṣīrādīnāṃ; tataśca
pañcadravyāṇi yathā mātrayā'ṣṭau palāni bhavanti tathā mātrāṃ parikalpya
ghṛtasya prasthaṃ kṣīrāḍhakamāvāpya vipacedityeṣa śāstravṛddhavyavahāraḥ| anye
tu ājaṃ ghṛtaṃ gavyaṃ ca tulyaṃ kṛtvā madhukādikalkena pacet, śeṣaṃ pūrvavat;
naivam, vṛddhā āḍhakaśabdena dravadravyasya dviguṇatayā
paribhāṣitatvādaṣṭāviṃśatyadhikapalaśataṃ gṛhṇanti| piṣṭvā sarpirvipācayediti
sarpiriti ca sarpiṣo dviruccāraṇaṃ niyamārthaṃ; tena, anenaiva ghṛtena
tarpaṇaṃ nasyaṃ ca praśastaṃ na tvanyeneti| gayī tu, “ajāghṛtasya prasthaṃ,
kṣīrasya punarāḍhakaṃ, madhukādīni catvāri dvipalikānyaṣṭapalatvena ghṛtasya
pādikāni” ityāha||44||-
udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ
||45|| kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa
sūtravit | agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam
||46|| baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe'nne sarpiṣaḥ
pānamiṣyate | snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate
||47|| śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā
śvadaṃṣṭrayā | citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam
||48|| āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo
vā'cchidyamānayā | medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet
||49||
udarabhedacikitsitamāha- udarādityādi| kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ ‘tāṃ vartim’ iti
śeṣaḥ; kaṣāyāḥ sarjakārjunādayaḥ, teṣāṃ bhasma kṣāraḥ
9, mṛt kṛṣṇamṛt, kīrṇāṃ guṇḍitām
10; anye tu ‘kaṣāyacūrṇamṛtkīrṇām’ iti paṭhanti| baddhveti mūlamiti
11
śeṣaḥ| sūtravit śāstravit| agnitaptena śastreṇa chindyāt, anyathā
ataptaśastracchedane pākabhayaṃ syāt| sā punaḥ kṣataṃ yadā praveśyamānā na
praviśati praviṣṭā vā nāvatiṣṭhate tadā tasyāśchedaḥ| citrā eraṇḍaḥ,
dantītyanye| kalpanā ceyaṃ- kṣīrasya yaṣṭimadhukvathitasya
saśarkarairaṇḍatailaprakṣepasya pānamityeko yogaḥ, śvadaṃṣṭrākvathitaṃ kṣīraṃ
salākṣācitrātilatailaprakṣepaṃ pīyata iti dvitīyo yogaḥ| vāśabdāt kecidekameva
yogamāmananti, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “sakṣaudre ca vraṇe baddhe
sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam||
rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ” (a. saṃ. u. 31) iti|
kṣīrapākavidhirayaṃ- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam|
kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti| pratidinaṃ
kṣīracatuṣpalaṃ peyaṃ, śarkarairaṇḍatailaṃ tu pratyekaṃ kārṣikam; evaṃ
dvitīyayoge'pi| rujādāhavināśanamiti payaḥ- pānamiti sambandhaḥ|
medovarteracchede phalamāha- āṭopa ityādi| acchidyamānayā akṛttamānayā|
medogranthau tu yattailamiti “dvikarañja” (ci. 18) ityādikam||45-49||
tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ
kuryāduktānupadravān ||50||
medovartipratyāsattyā jaṭharagataśalyalakṣaṇamāha- tvaco'tītyetyādi|
tvaco'tītya tvaco'tikramya, tvacaḥ sapta; sirādīni
sirāmāṃsasnāyusandhyasthīni| sirācchedaliṅgaṃ tu “surendragopapratimaṃ” (sū.
25) ityādi pūrvamuktam| pratiṣṭhitam avasthitam| uktānupadravāniti
praṇaṣṭaśalyavijñānīye “koṣṭhagate tvāṭopānāhavidradhyādīn” (sū. 26) iti||50||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ
ca vivarjayet ||51||
koṣṭhagataśalyasyāsādhyasya lakṣaṇamāha- tatrāntarlohitamityādi| antarlohitaṃ
koṣṭhamadhyapatitarudhiramityarthaḥ| pāṇḍuṃ śvetam| śītapādakarānanaṃ
śītacaraṇahastamukham| ānaddhaṃ svamārgādapravartamānadoṣamalam| evaṃvidhaṃ
śalyavantaṃ pumāṃsaṃ vivarjayet pariharedityarthaḥ||51||
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate | pakvāśayasthe deyaṃ ca
virecanamasaṃśayam ||52|| āsthāpanaṃ ca
niḥsnehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ | yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca
||53|| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet
saindhavasaṃyutām | atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk
||54||
sādhyasya cikitsitamāha- āmāśayasthe ityādi| pakvāśayasthe pittāśayasthe
ityarthaḥ| vātāśayasthe punarāsthāpanameva; āsthāpanaṃ nirūhaḥ|
uṣṇairviśodhanairgomūtrādibhirāsthāpanaṃ kāryamiti sambandhaḥ| viśuddhasya
raktānulomanamannamāha- yavakoletyādi| aniḥsrutaraktasya
12
cikitsāmabhidhāyātiniḥsrutaraktasya cikitsāṃ nirdiśannāha- atiniḥsrutetyādi|
pibedasṛgiti jīvitānubandhanārtham||52-54||
svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ | vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe
jīvati mānavaḥ ||55||
bhinnakoṣṭhasya sādhyasya lakṣaṇamāha- svamārgetyādi| vyupadravaḥ vigatā
upadravā yasya saḥ, upadravā jvarādhmānādayaḥ||55||
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet | pipīlikāśirograstaṃ
tadapyeke vadanti tu ||56|| prakṣālya payasā
digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ | praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ
||57|| praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ
ghṛtāplutam | aṅgulyā'bhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi
||58|| hastapādeṣu
13
saṅgṛhya samutthāpya
14
mahābalāḥ | bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā
||59|| tathā'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ
pīḍayanti ca | vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat
||60|| tadāpāṭya pramāṇena bhiṣagantraṃ
praveśayet | yathāsthānaṃ niviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandritaḥ
||61|| sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva
vā | veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet
||62|| ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca
citrātailasamanvitam | mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye
||63|| tatastailamidaṃ kuryādropaṇārthaṃ
cikitsakaḥ | tvaco'śvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ
||64|| śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ
kṣīriṇāṃ tathā | balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet
||65|| vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ
yateta ca |66|
idānīṃ koṣṭhagatāntrabhedamāha- abhinnetyādi| nānyatheti yathaiva sthitāni
tathaiva praveśyāni tenaiva prakāreṇetyarthaḥ| apare tvanyathā vyākhyānayanti,
yathā- abhinnādanyathā aparaprakāraṃ bhinnamantraṃ praveśyaṃ na bhavet;
tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nahyato'nyathā”
(a. saṃ. u. 32)- iti| bhinnamapi matāntareṇa praveśyamiti nirdiśannāha-
pipīlikāśirograstamityādi| tadapi bhinnamapi, antraṃ praveśyamiti sambandhaḥ|
pipīlikāśirograstamityanena pipīlikāvadanasandaṃśasaṃhite antre tāsāṃ
kabandhacchedaḥ kārya iti vyākhyānayanti
15| gayī tu ‘alāṅgulaśirograstam’ iti paṭhati; tatra alāṅgulaḥ sthūlapipīlikaḥ|
prakṣālyetyādi| payasā kṣīreṇa, digdhaṃ guṇḍitaṃ, āvṛtamityarthaḥ
16| pāṃśuḥ dhūliḥ| kṛttanakhaḥ chinnanakhaḥ| praviṣṭe'ntre
svasthānanayanārthamantrasyopāyatrayamāha- aṅgulyetyādi| abhimṛśet spṛśet|
udvejayet trāsayet| samutthāpya
17
ūrdhvaṃ nītvā antrabhedavantaṃ puruṣaṃ mahābalāḥ puruṣāstathā
nirdhunuyuryathā'ntrasyāntaḥpraveśo bhavatīti sambandhaḥ; nirdhunuyuḥ
āloḍayeyurityarthaḥ
18| ebhiḥ prayogaiḥ kiṃ bhavatītyāha- tathā'ntrāṇītyādi| (antrāṇi yathā'ntaḥ
viśanti tathā) svāṃ kalāṃ pīḍayanti svakīyā kalā pañcamī maladharā tāṃ
pīḍayanti svasthānaṃ nirviśantītyarthaḥ| duḥpraveśasya cikitsāmāha-
vraṇālpatvādityādi| vraṇālpatvāt vraṇasūkṣmatvāt, bahutvād vraṇasya
bahulatvāt, tatra vipulatve sati sa vraṇaḥ sīvyaḥ|
kecidbahutvādityantraviśeṣaṇamaṅgīkṛtya vraṇasūkṣmatve antrabahutve
cobhayatrāpi pāṭanapūrvaṃ praveśaṃ manyante; tacca pāṭanaṃ yāvatā'ntraṃ
praviśati tāvat kāryam| atandritaḥ analasaḥ| svasthāne'niviṣṭaṃ vyākulitaṃ
cāntraṃ kiṃ karotītyāha- sthānādapetamityādi| apetam apagatam| prāṇānādatte
gṛhṇāti mārayatītyarthaḥ| gupitaṃ vyākulitaṃ parasparamatikrāntamityarthaḥ|
ataḥ paraṃ kriyāvidhiḥ- veṣṭayitvetyādi| madhughṛtābhyaktaṃ paṭṭaveṣṭitaṃ
ghṛtena koṣṇena siñcet| citrātailasamanvitamiti citrātailam eraṇḍatailaṃ,
tatphalaṃ purīṣamārdavaṃ vātānulomanaṃ ca| idaṃ vakṣyamāṇam|
tvaco'śvakarṇetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśaprasiddho'śvatthasadṛśaḥ; mocakī
śālmalī, meṣaśṛṅgaṃ karkaṭaśṛṅgaṃ, putrañjīvakabheda ityanye, kṣīriṇyo
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ, eṣāṃ tvagbhirbalāmūlaiśca
tailapādena kalkīkṛtairjalaṃ dattvā caturguṇaṃ tailaprasthaṃ pācayediti
jejjaṭaḥ; gayī tu “eṣāṃ dravyāṇāmāḍhakaṃ salilāḍhakaiścaturbhiḥ
kvathitamāḍhakaśeṣaṃ, tena kaṣāyeṇāśvakarṇāditvakpādakalkaṃ tailaprasthaṃ
pācayet” ityāha| varṣamātraṃ yateteti maithunavyāyāmādi pariharan yatnaṃ
kurvītetyarthaḥ||56-65||
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī
||66|| praveśya tunnasevanyā muṣkau
sīvyettataḥ param | kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyāmāveśya
19
yantrakam ||67|| na kuryāt snehasekaṃ ca
tena klidyati hi vraṇaḥ | kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ
||68|| śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta
ropaṇam |69|
muṣkabhedacikitsitamāha- pādau nirastamuṣkasyetyādi| pādāvakṣiṇī ca jalena
prokṣya siktvetyarthaḥ; ‘muṣkaphale’ ityadhyāhāraḥ| muṣkau aṇḍakoṣau,
tunnasevanyā sevanīviśeṣeṇa, sīvyet| gophaṇikā kaupīnaṃ kacchoṭaka ityarthaḥ|
kaṭyāmāveśya yantrakamityādi| paṭṭayantramāveśya, calanabhayādityarthaḥ|
kālānusāryetyādi| kālānusāryā tagaraṃ, śilā manaḥśilā||66-68||-
śiraso'pahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet
||69|| bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ
vraṇāt sravet | hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret
||70|| vraṇe rohati caikaikaṃ
śanairbālamapakṣipet |71|
ataḥ paraṃ viddhacikitsārambhaḥ, tatra prāgevottamāṅge viddhacikitsitamāha-
śirasa ityādi| apahṛte karṣite| bālavartimiti keśaracitavartiṃ
vraṇamukhapidhānārthaṃ niveśayet niravaśeṣeṇa praveśayet| bālavartyadāne
doṣamāha- bālavartyāmityādi| mastuluṅgamiti śiraso balādhānaṃ styānaghṛtākāraṃ
mastuluṅgamucyate| enam āturam| tato mastuluṅgasravaṇāt| evamiti
pūrvoktaprakāreṇa| upācaret cikitsāṃ kuryāt| apakṣipet karṣet||69-70||-
gātrādapahṛte'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet
||71|| kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ
sadyaḥkṣate hitaḥ |72|
sāmānyaśarīrāvayavasya cikitsāmāha- gātrādapahṛte ityādi| gātrāditi sphuṭam|
anyasmād gātrādavayavāt, apahṛte ‘śalye’ iti śeṣaḥ| snehāktā paṭṭavartiḥ
snehavartiḥ; sneho'tra tailam, upariṣṭāccakratailopadeśāt| praveśayediti
apahṛtaśalye gātra iti vibhaktivipariṇāmena sambandhaḥ| tasminnapi gātre
pākabhayānniḥśoṇite kṛte, vidhiḥ sadyaḥkṣate hita iti sadyaḥkṣataviṣaye yo
vidhiḥ so'trāpi hito madhughṛtādiḥ sandhānārtham||71||-
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān
||72|| kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena
tarpayet |73|
viṣayaviśeṣeṇa viddhacikitsitamāha- dūrāvagāḍhā ityādi| dūrāvagāḍhā
dūrānupraviṣṭā ityarthaḥ| sūkṣmeṇa netreṇeti| netreṇa vraṇaprakṣālanayantreṇa,
taccāṣṭāṅgulaṃ mudgatulyasrotaḥ| cakrataileneti
tilatailapīḍanopakaraṇakāṣṭhebhyo'ṇutailanyāyena gṛhītaṃ tailaṃ cakratailaṃ,
sadyaḥpīḍanoddhṛtamātraṃ vā| tarpayet pūrayet||72||-
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca
||73|| viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ
sakarañjikām | saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam
||74||
samaṅgāmityādi| samaṅgā
20
mañjiṣṭhā, rajanī haridrā, padmā bhārgī, trivargaḥ triphalā, pathyā harītakī,
trivargagrahaṇenaiva pathyāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ pathyāgrahaṇaṃ
bhāgadvayaprakṣepārthaṃ; (yathā
21
puṣyānuge madhukasya dviḥ pāṭhaḥ) yaduktaṃ- “ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ
punarucyate| tajjñātavyamihācāryairbhāgato dviguṇaṃ bhavet”- iti| karañjikā
naktamālaphalamityarthaḥ| kāle iti adoṣopaplavakāle vraṇasaṃrohaṇakāle
ityarthaḥ||73-74||
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam | haridre padmabījāni sośīraṃ
madhukaṃ ca taiḥ ||75|| pakvaṃ
sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |76|
aparamapi ropaṇatailamāha- tālīśamityādi| hareṇu reṇukānāma gandhadravyam||75||-
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ
||76||
kṣatapiccitayościkitsitamāha- kṣate kṣatavidhirityādi| kṣate iti “nāticchinnaṃ
nātibhinnaṃ” ityādinā paribhāṣite, kṣatavidhiḥ sāmānyakṣatavidhiḥ
kṣaudraghṛtatailābhyaṅgādirityarthaḥ| piccite bhagnavadvidhiḥ bhagnābhihito
bandhasekarūkṣabhojanādiḥ (atra
22
pāṭhāttu bandhādicikitsitasamāveśaḥ)||76||
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam |77|
ghṛṣṭacikitsitamāha- ghṛṣṭe ityādi| rujo nigṛhya madhukaśītādibhirnigṛhya
23
nirvāpya, gayī tu madhughṛtasekādinā
24
nirvāpyeti vyākhyāti| cūrṇaiḥ śālasarjārjunādīnām||77|-
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca
||77|| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ
māṃsarasāśanam | ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā
||78||
idānīṃ sadyovraṇaprasaṅgena viśliṣṭādidehasya sadyaḥkṣatavraṇasāmānyena
cikitsāṃ nirdiśannāha- viśliṣṭadehamityādi| viśliṣṭadehamiti
namanākarṣaṇārohaṇapatanavadhasāhasādibhiḥ
25
svasthānacyutāvayavadehaṃ, patitaṃ vṛkṣādibhyaḥ, mathitaṃ balīyasā viloḍitaṃ,
hataṃ vegavatā dravyeṇa daṇḍamuṣṭyādibhirvā| vāsayet sthāpayet| droṇī
dāruracitā nausadṛśī| ayamevetyādi| kṣīṇe adhvādikṣīṇe| marmahata iti| marmāṇi
hṛdayādīni||77-78||
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā | tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ
śarīrartūnavekṣya hi ||79||
idānīṃ viṣayaviśeṣoktasyāpi
26
tailasya sadyovraṇeṣu niṣedhamanuktasyāpi ghṛtasya vidhiṃ darśayannāha- ropaṇe
ityādi| vātakaphaprakṛtikaṃ śarīraṃ kālaṃ śiśirādikamapekṣya tailaṃ prayojyaṃ,
raktapittaprakṛtikaṃ śarīraṃ kālaṃ śaradādikaṃ punaravekṣya ghṛtaṃ
prayojyamiti||79||
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau | sadyovraṇeṣu deyāni tāni
vaidyena jānatā ||80||
atha saṅkṣepārthaṃ ghṛtānyanyātideśena nirdiśannāha- ghṛtānītyādi| tānīti
“prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ” (ci. 16) ityādīni||80||
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet | sarpiṣā nātiśītena balātailena
vā punaḥ ||81||
atha yasyāmavasthāyāṃ ghṛtatailapariṣekāḥ kāryāstāṃ nirdiśannāha- sadya
ityādi| sarpiṣā nātiśīteneti pittaraktaprakṛtike śarīre kāle ca śaradādike
pariṣekaḥ; balātailena vātakaphaprakṛtau dehe kāle ca śīte iti||81||
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām | padmakaṃ rodhramadhukaṃ
viḍaṅgāni hareṇukām ||82|| tālīśapatraṃ
naladaṃ candanaṃ padmakeśaram | mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān
||83|| priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni
phalāni ca | yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet
||84|| sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu
ropaṇam |85|
sāmānyena sarvavraṇānāmaduṣṭānāṃ ropaṇārthaṃ tailamāha- samaṅgāmityādi|
samaṅgā mañjiṣṭhā
27| padmā bhārgī| suvarcalā sūryabhaktā| hareṇukā reṇukā| taruṇāni āmāni||82-84||
kaṣāyamadhurāḥśītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet
||85|| sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt
pūrvoktamācaret |86|
atha kiyantaṃ kālaṃ sadyovraṇakriyetyāha- kaṣāyetyādi| pūrvoktaṃ
dvivraṇīyoktam| amuṃ ślokaṃ jejjaṭācāryo'nārṣamāha; gayī tvārṣam,
ityasmābhirapyaṅgīkṛtaḥ||85||-
duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam
||86|| viśoṣaṇaṃ tathā''hāraḥ śoṇitasya ca
mokṣaṇam | kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam
||87|| tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ
śodhanamiṣyate | kṣārakalpena
28
vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam ||88||
sarveṣāmaduṣṭānāṃ ropaṇamuktaṃ, duṣṭānāṃ kiṃ vidhānamiti tadāha-
duṣṭavraṇeṣvityādi| ūrdhvaṃ śodhanaṃ vamanaśirovirecane, adhaḥśodhanaṃ
virecanāsthāpanaṃ, viśoṣaṇaṃ laṅghanam| āhāro'pi viśoṣaṇa eva
tiktakaṭukaṣāyādiḥ| tatrordhvanābhijeṣu kaphajeṣu vamanaṃ, pittajeṣu
pittāśayajeṣu ca virecanaṃ, vātāśayādhaḥkāyajeṣu malena
mārgāvaraṇaduṣṭasamīraṇadūṣiteṣu punarāsthāpanaṃ, śirasijeṣu tu kaphajeṣu
śirovirecanam| rājavṛkṣādāviti āragvadhādāvityarthaḥ| tayoreva gaṇayoḥ
kaṣāyeṇa pādakalkaṃ tailaṃ śodhanaṃ sādhyate| kṣārakalpena veti
kṣāraprasthamudakaprasthaiḥ ṣaḍbhirekaviṃśativārān srāvitaṃ
tasmiṃstailaprasthāccaturguṇe kṣārodake tailaṃ pācayet; atra tu
‘kṣāradravyāṇyeva kalkāni’ ityeke, ‘akalkamevaitattailam’ ityanye|
kṣāradravyeṣu muṣkakapalāśādiṣu||86-88||
dravantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca | pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ
tutthameva ca ||89|| trivṛttejovatī nīlī
haridre saindhavaṃ tilāḥ | bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā
||90|| naipālī jālinī caiva madayantī
mṛgādanī | sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ
||91|| yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu
śodhanam | ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā
||92||
idānīṃ sarvaduṣṭavraṇānāṃ tailaghṛtayogitayā vraṇakalkadravyayogidravyaṃ
nirdiśannāha- dravantītyādi| dravantī cīritapatrā| dantī cirabilvo
vṛkṣakarañjakaḥ| dantī udumbaraparṇī| pṛthvīkā sthūlajīrakaḥ, eletyanye,
hiṅgupatriketyapare| tejovatī kākamardanikā, nīli nilāñjanikā śāradā|
bhūmikadambo muṇḍitikā| suvahā godhāpadī| śukākhyā carmakāravaṭaḥ|
lāṅgalāhvayā kalihārikā| naipālī manaḥśilā| jālinī kośātakī| madayantī mendikā
nakharañjanī| mṛgādanī indravāruṇī| sudhā sehuṇḍaḥ| mūrvā corasnāyuḥ| kīṭāriḥ
viḍaṅgaḥ, kīṭamāriṇītyanye; karañjikā naktamālaphalam| yathopapatti
yathālābham| prāptamiti yuktaṃ pūrvoktaśarīrakālādyapekṣayā| kalkā iti
‘prāptā’ iti śeṣaḥ| tailaṃ prāptameṣu “utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān
vraṇāṃstathā” (ci. 1) ityādiṣu, ghṛtaṃ punareṣu prāptaṃ “pittapraduṣṭān
gambhīrān dāhapākaprapīḍitān” (ci. 1) ityādiṣu, kalkāḥ punareṣu yuktāḥ
“pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca” (ci. 1) ityādiṣu||89-92||
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike | trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte
tilairyutaḥ ||93|| kaphaje
tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ | duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi
29||94||
atha vātādibhedena kalkānāha- saindhavamityādi||93-94||
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ | nātaḥ śakyaṃ paraṃ
vaktumapi niścitavādibhiḥ ||95||
idānīṃ chinnādiṣaṭke kasyacidvipratipattiṃ nirākurvannāha- ṣaḍvidha ityādi|
ataḥ ṣaḍvidhatvāt paraṃ saptavidhatvādi; niyamena vaktuṃ śīlairapi vaktuṃ na
śakyamityarthaḥ||95||
upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ | kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā
mānagarvitāḥ ||96|| bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ
ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate | viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam
||97||
upasargairityādi- upasargāḥ praparādayaḥ, nipātāścādayaḥ, taiḥ saṃyojya
bhāṣante; yathā- samyak chinnaṃ sañchinnaṃ, paritaḥ chinnaṃ paricchinnam,
alpaṃ hi chinnamācchinnamiti; nipātairyathā- atikramya cchinnamaticchinnaṃ,
pūjitaṃ chinnaṃ succhinnam, alpaṃ chinnamīṣacchinnamiti| taditi
chinnādiṣaṭkam| tathā'pi ṣaṭkameveti dṛṣṭāntena darśayannāha- bahu
tadbhāṣitamityādi| teṣāṃ vādinām| tat pūrvoktaṃ bahubhāṣitam, eṣu ṣaṭsu
cchinnādiṣu, avatiṣṭhate antarbhavatītyarthaḥ| viśeṣā iva sāmānye iti yathaiva
hi karmasāmānye namanonnamanaprasāraṇākuñcanādīnāṃ karmaviśeṣāṇāmavarodhaḥ,
tathā chedasāmānye sarveṣāmeva sañcchinnaparicchinnāticchinnādīnāṃ
chedaviśeṣāṇāmavarodhaḥ, evaṃ śeṣeṣvapi pañcasu| ṣaṭkaṃ tu iti
tuśabdo'vadhāraṇe, tena ṣaṭkamevetyarthaḥ||96-97||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyovraṇacikitsitaṃ nāma dvitiyo'dhyāyaḥ
||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsitasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viśvāmitrātmajamṛṣiṃ śiṣyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śarāvavannimnamadhyāḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘āgantuvraṇākṛtijñānaphalamāha’ iti pā. ↩
- 4 ‘anekākṛtiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘hato yaḥ sravate taddhi’ iti pā. ↩
- 6 ‘chardayatyapi’ iti pā. ↩
- 7 ‘uttuṇḍitum uttānitatvaṅmāṃsamīṣaddaṣṭamukhaṃ vā’ iti pā. ↩
- 8 ‘bodhayati’ iti pā. ↩
- 9 ‘rakṣā’ iti pā. ↩
- 10 asyāgre kvacitpustake ‘kharaṇṭikāmityarthaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 11 ‘mūle samaṃ’ iti vākyaśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘atisañcitaraktasya’ iti pā. ↩
- 13 ‘hastapāde tu’ iti pā. ↩
- 14 ‘samutkṣipya’ iti pā. ↩
- 15 ‘bodhayati’ iti pā. ↩
- 16 ‘kharaṇṭitamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘samutkṣipya’ iti pā. ↩
- 18 ‘āndolayeyuḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘kaṭyāmāveṣṭya’ iti pā. ↩
- 20 ‘sparśarodanikā lajjāulī’ iti loke, ‘varāhakrāntetyapare’ iti pā. ↩
- 21 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate ↩
- 22 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate ↩
- 23 ‘madhumadhuraśītādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘vihitaghṛtasekādinā’ iti pā. ↩
- 25 ‘tulābhramaṇākarṣaṇabhārodvahanayānapatanavadhasāhasādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘idānīmuktasyāpi’ iti pā. ↩
- 27 ‘sparśarodanikā’ iti pā. ↩
- 28 ‘kṣārakalkena’ iti pā. ↩
- 29 ‘mehikuṣṭhivraṇeṣu’ iti pā. ↩