athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ
kṛcchreṇa sidhyati ||3||
tatra prathamaṃ bhagnasya kṛcchrasādhyatvamāha- alpāśina ityādi| anātmavataḥ
ajitendriyasya apathyaratasyetyarthaḥ| vātātmakasya vātaprakṛteḥ|
upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ| amuṃ pāṭhaṃ jejjaṭo
na manyate; gayī tu manyata ityasmābhiraṅgīkṛtaḥ||3||
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam | vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno
rūkṣānnameva ca ||4||
idānīmasevyānāha- lavaṇamityādi||4||
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ | bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ
bhagnāya jānatā ||5||
idānīṃ sevyānāha- śālirityādi| kṣīraṃ vraṇe sāmānyoktyā niṣiddhamapi
bhagne'pavādatvāt prayujyate; anye punaravraṇe eva bhagne kṣīraṃ
dātavyamityāhuḥ; kecittu bhagne kṣīradānaṃ viruddhaṃ,
navadhānyādivargapaṭhitatvena pākapūyajanakatvādityāhuḥ; kecit kṣīrasarpiriti
ca samastamekapadaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- kṣīrādutthitaṃ sarpiḥ
kṣīrasarpiriti| satīno vartulakalāyaḥ, satīnānāṃ vātakarāṇāmapi
sarpirādisaṃskṛtatvādyūṣo bhagne yujyata eva| bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram||5||
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ | vaṃśasarjavaṭānāṃ ca
kuśārthamupasaṃharet ||6||
bhagnavraṇabandhanadravyaṃ kuśā, tadarthaṃ dravyaṃ nirdiśannāha-
madhūkodumbarāśvatthetyādi| upasaṃharet ekatra kuryāt| vaṃśasarjavaṭānāṃ ceti
‘tvaca’ iti śeṣaḥ| kuśāśabdena bhagnabandhanārthaṃ vaṃśavetrādikaṃ procyate;
anye kuśyamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||6||
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam | śatadhautaghṛtonmiśraṃ
śālipiṣṭaṃ ca saṃharet ||7||
bhagne lepanadravyāṇi nirdiśannāha- ālepanārthamityādi| saṃharet ekatra
kuryāt| śālipiṣṭamityasya sthāne ‘amlapeṣitamāharet’ iti kecit paṭhanti,
amlapeṣitaṃ kāñjikapiṣṭam||7||
saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam | sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame
pañcame'hani ||8|| āgneyeṣu tryahāt
kuryādbhagnadoṣavaśena vā |9|
bhagnavraṇaviśeṣe bandhanakālāvadhiṃ nirdiśannāha- saptāhādityādi||8||-
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate
||9|| gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka
eva ca | tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ
||10||
idānīṃ trividho bandho vraṇe nirdiṣṭo gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti; tatra
bhagneṣu gāḍhaśithilayorbandhayordoṣāvahatvāt samameva bandhaṃ nirdiśannāha-
tatrātiśithilamityādi| sandhisthairyaṃ sandhīnāṃ dṛḍhatā
1||9-10||
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane | pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt
savedane ||11||
tasya pittaprakṛtau kāle coṣṇe pariṣekaṃ nirdiśannāha- nyagrodhetyādi|
sandhānārthaṃ pākādiparihārārthaṃ ca| vātottare sapitte saśūle ca
pariṣekāntaramāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī svalpā, tasyāḥ śītavīryatvāt||11||
sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |12|
vātakaphaprakṛtau saśūle saśīte ca kāle cakratailamāha- sukhoṣṇamityādi|
avacāryaṃ ‘pariṣeke’ iti śeṣaḥ| cakratailaṃ sadyaḥpīḍitoddhṛtameke vadanti,
anye punaraṇutailakalpena gṛhītamapakvaṃ tailaṃ cakratailamāhuḥ|12|-
vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam
||12|| pariṣekaṃ pradehaṃ ca
vidadhyācchītameva ca |13|
vibhajya kālamityādi| śītameva ceti cakārāddoṣādyapekṣayoṣṇamapi||12||-
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam
||13|| śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ
pibennaraḥ |14|
bhagne ābhyantaramauṣadhaṃ nirdiśannāha- gṛṣṭikṣīramityādi| gṛṣṭiḥ
prathamaprasūtā gauḥ| madhurauṣadhāni kākolyādīni| prātaḥ pibenna tu bhukte|
kalpanā ceyaṃ- kākolyādīnāṃ madhurāṇāṃ karṣamātraṃ dravyamaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ
caturguṇodakasiddhaṃ kṣīraśeṣaṃ sarpirlākṣākarṣamātraprakṣepānvitaṃ; tacca
laghau koṣṭhe deyam, iyaṃ ca dinaṃ prati mātrā||13||-
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ
||14|| pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ
bhagnavadācaret |15|
idānīṃ savraṇasya bhagnasya cikitsitamāha- savraṇasyetyādi| vraṇaṃ pratisārya
lepayitvetyarthaḥ| kaiḥ pratisārya? kaṣāyaiḥ; kiṃviśiṣṭaiḥ? sarpirmadhūttaraiḥ
ghṛtamadhupradhānaiḥ; kaṣāyo'tra nyagrodhādikalkaḥ| śeṣam
āhāravihārādikamityarthaḥ||14||-
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet
||15|| alpadoṣasya jantostu kāle ca
śiśirātmake |16|
idānīṃ kāladoṣāśrayaṃ sādhyatvaṃ bhagne nirdiśannāha- prathame ityādi| evamiti
uktāhārācāreṇetyarthaḥ| sukaraṃ sukhasādhyam||15||-
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet
||16|| madhyame dviguṇāt kālāduttare
triguṇāt smṛtaḥ |17|
tasyaiva sukaratve
2
kālāvadhiṃ darśayannāha- prathame ityādi| sthiro dṛḍha ityarthaḥ| dviguṇāt
kālād dvābhyāṃ māsābhyāmityarthaḥ| triguṇāditi tribhirmāsairityarthaḥ||16||-
avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet
||17|| āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari
vartayet |18|
idānīṃ dvividhānāmapi sandhimuktakāṇḍabhagnānāṃ pratīkāropāyānāha-
avanāmitamityādi| avanāmitam adhogatam| unnahyet ūrdhvaṃ kuryādityarthaḥ|
atikṣiptam atipreritam, upari vartayedupari nayedityarthaḥ| gayī tu
avanāmitamityādi paṭhitvā pañca sthāpanopāyānāha, sa ca pāṭho'bhāvānna
likhitaḥ||17||-
āñchnaiḥ pīḍanaiścaiva saṅkṣepairbandhanaistathā
||18|| sandhīñcharīre sarvāṃstu
calānapyacalānapi | etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak
||19||
idānīṃ saṅkṣepataḥ sthāpanopāyānāha- āñchnairityādi| pīḍanagrahaṇena
namanonnamanaparivartanāni gṛhyante| saṅkṣepaḥ samyak kṣepaḥ
preraṇamityarthaḥ, tasya ca piccitaṃ viṣayaḥ; etena, āñchnādibhirupāyaiḥ prāk
sandhāya bandhanairupācaredityarthaḥ| sandhīniti bāhulyena nirdeśaḥ, tena
kāṇḍabhagnānapyetairupāyaiḥ sthāpayet| calānapyacalānapīti
hastapādakaṭīhanugatāḥ sandhayaścalāḥ, tadviparītā acalāḥ| gayī tu
saṅkṣepaśabdena ākuñcanamāha, pīḍanagrahaṇena ca namanonnamanākuñcanāni
gṛhyante iti saṅkṣepagrahaṇamanarthakamiti kṛtvā jejjaṭasya pāṭhaṃ
dūṣayitvā''pātanikāpūrvakaṃ pāṭhāntaraṃ paṭhati| tathāhi- “tatra
sthāpanamuktamevopasaṃharannanuktaṃ ca sandhisthāneṣu nirdiśannāha-
āñchnotpīḍanonnāmasaṅkṣobhairbandhanaistathā” ityādi; śeṣaṃ pūrvavat||18-19||
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet | tasya śītān parīṣekān
pradehāṃścāvacārayet ||20|| abhighāte hṛte
sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ | ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi
||21|| paṭṭopari kuśān dattvā
yathāvadbandhamācaret |22|
idānīmutpiṣṭaviśliṣṭayościkitsitamāha- utpiṣṭamityādi| utpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ ca
sandhiṃ na ghaṭṭayenna cālayet; utpiṣṭaḥ cūrṇitaḥ, viśliṣṭaḥ vighaṭitaḥ
svasthānāccyuta ityarthaḥ| pradeho lepaḥ||20-21||-
pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate
||22||
pratyaṅgabhagnacikitsitamāha- pratyaṅgabhagnasyetyādi| aṅgamaṅgaṃ prati
pratyaṅgaṃ, nakhādārabhya yāvacchira iti||22||
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā | avamathya srute rakte śālipiṣṭena
lepayet ||23||
nakhasandhimityādi| samutpiṣṭaṃ cūrṇitam| raktānugataṃ duṣṭaraktasambaddham|
ārayā carmakārāstreṇāvamathya raktaṃ srāvayedityarthaḥ||23||
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā'ṅgulīṃ samām | aṇunā''veṣṭya paṭṭena
ghṛtasekaṃ pradāpayet ||24||
aṅgulibhagnacikitsitamāha- bhagnāmityādi| sthāpayitvā
saṃsthāpanairnamanonnamanādibhiḥ| aṇunā sūkṣmeṇetyarthaḥ, sthūlapaṭṭena
tvābādhā syāt||24||
abhyajya sarpiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram | vastrapaṭṭena badhnīyānna ca
vyāyāmamācaret ||25||
talabhagnacikitsitamāha- abhyajyetyādi||25||
abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ | dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā
vastrapaṭṭena veṣṭayet ||26||
jaṅghābhagnorubhagnayościkitsāmāha- abhyajyetyādi| jaṅghāpādasyopari
nalakāśrayā| (āyāmayet
3
badhnīyāt|) susamāhitaḥ sāvadhānaḥ| dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā iti
nyagrodhādiśītavṛkṣāṇāṃ kuśāṃ dattvetyarthaḥ||26||
matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam | sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi
badhnīyāt pūrvavadbhiṣak ||27||
cakrayogenāñchediti vartulāṃ kuśāṃ dattvā nāmayitvā
cakravadāñchedbadhnīyādityarthaḥ| gayī tu sambhramabhramadbalavattarapuruṣo
hastadvayopari gṛhītapārṣṇipādadvayatvāt tadbhramaṇajavena nirantarabhrāntasya
bhagnavataḥ puruṣakāyasya cakrākāropalambhādyuktaścakrayoga
4
ityāha| sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpīti ūrvasthīti sambandhanīyam| apiśabdāt
sphuṭitapiccitasadṛśeṣvanyeṣu bhagneṣu yadasthinirmuktaṃ
tvagādibhirasaṃśliṣṭaṃ tadapanīya badhnīyādityarthaḥ| pūrvavat
samamityarthaḥ||27||
āñchedūrdhvamadho vā'pi kaṭibhagnaṃ tu mānavam | tataḥ sthānasthite sandhau
bastibhiḥ samupācaret ||28||
kaṭibhagnacikitsāmāha- āñchedūrdhvamityādi| āñchedūrdhvamadho vā'pīti
ūrdhvagatamasthi adhaḥ kṛtvā badhnīyāt, adhogataṃ tūrdhvaṃ kṛtvā
badhnīyādityarthaḥ| bastibhiḥ snehabastibhiḥ| nanu kaṭibhagnamasādhyamuktaṃ;
tadyathā- “bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam| jaghanaṃ prati
piṣṭaṃ ca varjayettu vicakṣaṇaḥ” (ni. 15) iti vyarthameva cikitsitaṃ? naivaṃ,
prati piṣṭaṃ ceti cakāro varjayedityatra draṣṭavyaḥ, tenānena yāpyatvaṃ
samuccīyate; etaduktaṃ bhavati- kapālabhedo varjyaḥ, sandhimuktasandhicyute tu
yāpye, tena tadviṣayacikitsitamidaṃ sārthakamiti gayī; jejjaṭastu
varjayedityatra varjanaśabdaḥ kṛcchrasādhyatvapratipādanārtho na tu
niṣedhārtha ityāha||28||
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ | dakṣiṇāsvathavā
vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ ||29|| tataḥ
kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ | tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā
śāyayennaram ||30||
parśukābhagnacikitsitamāha- parśukāsvathetyādi| parśukrāḥ
pṛṣṭhabhāganibandhanānyasthīni, teṣāṃ namanameva bhagnatvam| tiṣṭhata iti
ūrdhvasthitaśarīrasya, nopaviṣṭasyetyarthaḥ| dakṣiṇāsvathavā vāmāsu
parśukāsviti sambandhaḥ| anumṛjya ghṛtāktahastena samīkaraṇārthamavamṛjya|
nibandhanīḥ māṃsarajjava ityarthaḥ
5| kavalikā vaṃśādividalaśakalā, vastramayītyanye| veṣṭayediti
‘vellitakabandhena’ iti śeṣaḥ| susamāhitaḥ sāvadhāno vaidyaḥ| droṇī
kāṣṭhaviracitā nauriva||29-30||
musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate | sthānasthitaṃ ca badhnīyāt
svastikena vicakṣaṇaḥ ||31||
skandhabhagnacikitsitamāha- musalenetyādi| utkṣipet ūrdhvaṃ nayet| aṃsasandhau
bāhuśiraḥsandhau| visaṃhate viśliṣṭe| svastikena bandhaviśeṣeṇetyarthaḥ||31||
kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet | anumṛjya tataḥ sandhiṃ
pīḍayet kūrparāccyutam
||32|| prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca
dāpayet |33|
kūrparasandhibhagnacikitsitamāha- kaurparamityādi| bāhumadhye kūrparasandhiḥ|
anumārjayet anumardayet; pracyutasya sandhyasthno mārgopalambhārthaṃ mārjanaṃ
vidheyam||32||-
evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet
||33||
kūrparasandhicikitsitaṃ saṅkṣepārthamanyatrātidiśannāha- evamityādi| evaṃ
kūrparasandhicikitsitaprakāreṇetyarthaḥ| gulphaḥ pārṣṇyuparigranthiḥ|
maṇibandho hastatalasyoparitanaḥ sandhiḥ||33||
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ | badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca
kārayet ||34|| mṛtpiṇḍaṃ
6
dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param | haste jātabale cāpi kuryāt
pāṣāṇadhāraṇam ||35||
prāk pādatalacikitsitamuktam, atha hastatalacikitsitamāha- ubhe tale ityādi|
ubhe tale iti ekaṃ pāṇitalaṃ, dvitīyaṃ pādatalam, ityubhe tale iti jejjaṭaḥ;
gayī tu ume api hastatale; tatraikasya bhaṅge vāmaṃ dakṣiṇena, dakṣiṇaṃ
vāmena, ubhayostu bhaṅge tatsamena kāṣṭhamayena ubhe api badhnīyādityāha| anye
tu vyākhyānayanti- hastatalaṃ pādatalaṃ vā tatsamena kāṣṭhamayena mitvā dve
api saha badhnīyādevaṃ dārḍhyaṃ bhavatīti|
mṛtpiṇḍādidhāraṇamātmakarmaprāptyartham| jejjaṭastu ‘mṛtpiṇḍaṃ dhārayet
pūrvaṃ’ ityādi pāṭhaṃ na manyate, kintu ‘prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ
dhārayenmṛnmayaṃ tataḥ| haste jātabale paścāt kuryāt pāṣāṇadhāraṇam’ iti
paṭhati||34-35||
sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu | tathonnataṃ pīḍayecca
badhnīyādgāḍhameva ca ||36||
natonnatayorakṣakayościkitsitamāha- sannamityādi| sannam adhaḥpraviṣṭam,
unnamayet musaleneti sambandhaḥ; svinnamunnataṃ musalenādhaḥ pīḍayet|
akṣakoṃ'sasandherupariṣṭādbhavati||36||
ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |37|
bāhubhagnacikitsitamūrubhagnacikitsitenātidiśannāha- ūruvadityādi|
kūrparāṃśayormadhye bāhuḥ|37|-
grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho'pi vā
||37|| avaṭāvatha hanvośca
pragṛhyonnamayennaram | tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet
||38|| uttānaṃ śāyayeccainaṃ
saptarātramatandritaḥ |39|
grīvāyāmityādi| vivṛttāyāṃ vakrāyām| kṛkāṭikābhāgasandhau garto'vaṭuḥ, hanū
mukhasandhī, avaṭau hanvośca gṛhītvā unnamayediti jejjaṭaḥ; gayī tu, adhaḥ
praviṣṭāyāmavaṭau gṛhītvā, vivṛttāyāṃ hanvoriti kramamāha| kuśāṃ samaṃ
dattveti samamiti dattvetyasya viśeṣaṇaṃ, veṣṭayedityasya
viśeṣaṇamidamityanye; etena nātigāḍhaṃ nātiśithilamityarthaḥ|
atandrito'nalasaḥ, ‘vaidya’ iti śeṣaḥ||37-38||-
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate
||39|| svedayitvā sthite samyak pañcāṅgīṃ
vitaredbhiṣak | vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam
||40||
hanubhagnacikitsitamāha- hanvasthinītyādi| samānīyeti dakṣiṇaṃ vāmena, vāmaṃ
dakṣiṇena samamānīyetyarthaḥ| visaṃhate viśliṣṭe svasthānāccyute ityarthaḥ|
pañcāṅgī bandhaviśeṣaḥ pañcapadacīrāṅgī| vātaghnamadhurairiti vātaghnāni
bhadradārvādīni, vidārigandhādīnītyanye, madhurāṇi kākolyādīni, taiḥ siddhaṃ
sarpirghṛtaṃ, kalkakaṣāyābhyāmityarthaḥ||39-40||
abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet | taruṇasya manuṣyasya
śītairālepayedbahiḥ
||41|| siktvā'mbubhistataḥ śītaiḥ
sandhānīyairupācaret | utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate
||42|| jīrṇasya tu manuṣyasya
varjayeccalitān dvijān |43|
dantabhagnacikitsitamāha- abhagnānityādi| sandhānīyairiti madhughṛtādibhiḥ,
nyagrodhādīnāṃ kaṣāyāṇāṃ kalkaiścetyarthaḥ||41-42||-
nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā
||43|| pṛthaṅgāsikayornāḍyau dvimukhyau
sampraveśayet | tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet
||44||
nāsābhagnacikitsitamāha- nāsāmityādi| sannām abhighātenāntaḥpraviṣṭām|
vivṛttāṃ vakrām| tatra sannāṃ śalākayonnamya, vakrāṃ punaḥ ṛjūkṛtvetyarthaḥ|
dvimukhyau nāḍyau antarbahirmukhyau, niḥśvāsocchvāsasiṃhāṇakādinirgamārtham|
ghṛtasekaṃ ghṛtapariṣekam||43-44||
bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam | sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca
tataḥ paścāt samācaret ||45||
karṇabhagnacikitsitamāha- bhagnamityādi| bhagnaṃ kuṭilam, antaḥpraviṣṭaṃ vā|
sadyaḥkṣatavidhānamiti madhughṛtābhyaṅgaśītapariṣekādi| atra
‘sadyaḥkṣatavidhiścāpi nayane nirgate bahiḥ’- iti kecit paṭhanti| tanna
paṭhanīyaṃ, bhinnaṃ netramakarmaṇyamityādinaiva siddhatvāt; anye tu
cakṣurbhagnadvayapratipādanārthaṃ paṭhanīyamiti manyante||45||
mastuluṅgādvinā
7
bhinne kapāle madhusarpiṣī | dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibeddhṛtam
||46||
kapālabhagnacikitsitamāha- mastuluṅgādvinetyādi| mastuluṅgasrāve tu
prāgabhihitaiva bālavartirityabhiprāyaḥ||46||
patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam | śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak
tasyāvacārayet ||47||
śītān pradehān sekāṃśca śītān; noṣṇān kathamapi, atisrutaraktatvena
pākabhayāt||47||
atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam | kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca
kāryā vijānatā ||48|| yathā na calanaṃ tasya
bhagnasya kriyate tathā | sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ
||49||
jaṅghorubhaṅgeṣu paścātkarmaviśeṣaṃ nirdiśannāha- atha jaṅghetyādi| bhagnānāṃ
kāṇḍabhagnānāṃ, dvividhānāmapītyapare| kapāṭaśayanamavaśyaṃ kāryam|
kapāṭaśayanenaiva saha deśāddeśāntaranayanārtham,
ādhārabhūtaśayanacālanārthamityanye|
ādheyabhūtaśarīrāvayavacalanaparihārārthaṃ kīlāḥ| kīlānāṃ pañcasaṅkhyātvaṃ
jaṅghorvordvayorekatarasya bhagnamapekṣya; tatra jaṅghābhagne tu
gulphasandherubhayato dvau, jānusandherapyubhayato dvau, ekaśca tale, evaṃ
pañca; ūrubhagne jānusandherubhayato dvau, dvau vaṅkṣaṇasandherubhayataḥ, tale
caika ityatrāpi pañca; ubhayabhaṅgāpekṣayā tu saptabhireva kīlairyantraṇam|
tathāhi- ubhayato bahirdvau gulphayoḥ, dvau ca jānunoḥ, dvau ca vaṅkṣaṇayoḥ,
tale caika evaṃ sapta| atra “jaṅghorvoḥ pārśvayordvau dvau tale caikaśca
kīlaka” iti kecit paṭhanti; tacca nibandhakārairna paṭhitaṃ, tasmānna
paṭhanīyam| gayadāsaścātra pāṭhāntaraṃ kimapi paṭhati; taccābhāvānna
likhitam||48-49||
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā | bhagnasandhivimokṣeṣu
vidhimenaṃ samācaret ||50||
amumeva jaṅghorubhagnakapāṭaśayanādividhimanyatrāpi darśayannāha-
śroṇyāmityādi| śroṇiḥ kaṭiḥ| vakṣa uraḥ| akṣakau aṃsasandherupari|
bhagnasandhivimokṣeṣviti kāṇḍabhagneṣu tathā sandhivimokṣeṣvapi dvividheṣu
bhagneṣu samācaredityarthaḥ| vidhimenamiti
kapāṭaśayanakīlakaniyamanādikam||50||
sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān uktairvidhānairbuddhyā ca
samyak prakṛtimānayet ||51||
sadyobhagnavidhānaṃ nirdiśya cirabhagnavidhānamāha- sandhīnityādi| buddhyā
ceti ‘svayamapyūhya’ iti śeṣaḥ||51||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite | āpothya samayedbhagnaṃ tato
bhagnavadācaret ||52||
ciravimuktasandhimabhidhāya cirakāṇḍabhagnavidhimāha- kāṇḍabhagna ityādi|
āpothya viśleṣya| samayet samaṃ kuryādityarthaḥ||52||
kalpayennirgataṃ śuṣkraṃ vraṇānte'sthi samāhitaḥ | sandhyante vā kriyāṃ kuryāt
savraṇe vraṇabhagnavat ||53||
kalpayet chindyāt| vraṇānte vraṇaikadeśe| samāhitaḥ sāvadhānaḥ; yathā'nyatra
vraṇo na bhavati tathā chindyādityarthaḥ| sandhyante sandhisamīpa ityarthaḥ|
kiṃviśiṣṭe sandhyante? savraṇe vraṇayukta ityarthaḥ||53||
ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam | ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ
praśākhāsvanuvāsanam ||54||
idānīmūrdhvādhaḥkāyaviśeṣeṇa bhagnakriyāviśeṣaṃ nirdiśannāha- ūrdhvakāya
ityādi| mastiṣkyaṃ śirobastiprakāraḥ, sa ca snehāktapicuplotādibhiḥ| nasyaṃ
praśākhāsviti prakṛṣṭāḥ śākhāḥ praśākhāstāsu; jānujaṅghābāhudvayagate bhagne
nasyaṃ, ghṛtapānaṃ bastiśca sarvatraiveti jejjaṭaḥ; gayī tu mastiṣkyādikaṃ
nasyāntaṃ sarvamūrdhvakāyagatabhagna eva, praśākhāsu bastiriti
vyākhyānayati||54||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam | rātrau rātrau tilān kṛṣṇān
vāsayedasthire jale ||55|| divā divā
śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet | tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā
||56|| tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān
suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak | kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā
||57|| kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru
sacandanam | śatapuṣpāṃ ca sañcūrṇya tilacūrṇena yojayet
||58|| pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ
sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ | caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak
||59|| elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ
tathā | rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam
||60|| saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ
samadhūlikām | piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca
||61|| ebhistadvipacettailaṃ
śāstravinmṛdunā'gninā | etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu
||62|| ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe
tathā'rdite | manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe
||63|| bādhirye timire caiva ye ca strīṣu
kṣayaṃ gatāḥ | pathyaṃ pāne tathā'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane
8||64|| grīvāskandhorasāṃ
vṛddhiramunaivopajāyate | mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam
||65|| gandhatailamidaṃ nāmnā
sarvavātavikāranut | rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ
||66||
tadeva bastikarṇapūraṇapānanasyānuvāsanasādhanatailaṃ nirdiśannāha- ata
ityādi| vāsayediti prathamaṃ saptarātraṃ yāvat| asthire jale vahati pānīye|
gavāṃ kṣīreṇeti ‘bhāvyadravyasamena’ iti śeṣaḥ| bhāvayed dvitīyaṃ saptarātram|
madhukāmbuneti ‘bhāvyadravyasamena’ iti śeṣaḥ| tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītāniti
kṣīreṇa bhāvyadravyasamena punarbhāvitān, caturthasaptarātramiti
tātparyārthaḥ| kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvamiti yaṣṭimadhuni kākolyādāvukte'pi
punaryaṣṭīpāṭho dvibhāgārthaṃ, yathālābhaparibhāṣāparihāreṇāvaśyaṃ
prakṣepārthaṃ vā| kākolyādiśatapuṣpāntānāṃ cūrṇapādaṃ
tilacūrṇapādaistribhiryojayanti tantrāntaradarśino vṛddhavaidyā iti jejjaṭaḥ|
gayī tu “tilacūrṇasya catvāro bhāgāḥ, bhāgaścaikaḥ prakīrtitānāṃ
(kākolyādīnāṃ), tathā yaṣṭyāhvādīnāṃ śatapuṣpāntānāṃ dvitīyo bhāga iti
ṣaḍbhāgāḥ” iti vyākhyānayati| vaṅgadattastu tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ
cūrṇamiṣyata ityāha| sarvagandhaśṛtaṃ paya ityatra sarvagandhā elādayaḥ, anye
ca kaṭukaphalādayaḥ, taiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ, payaḥ kṣīram| atra ca kṣīrapāke
iyaṃ paribhāṣā smaraṇīyā- “kvāthyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam|
kṣīrāvaśeṣaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” iti| yāvatā ca kṣīreṇa
tilacūrṇamutsādanīyaṃ bhavati tāvanmātraṃ śṛtaṃ karaṇīyam| tataḥ śṛtena
kṣīreṇoṣṇenaiva kākolyādicūrṇasahitaṃ tattilacūrṇamārdrīkṛtya cakreṇa pīḍayet|
pīḍanādutpannaṃ tailaṃ yathā saṃskāryaṃ taṃ prakāramāha- caturguṇenetyādi|
aṃśumatī śālaparṇī| kālānusārivā tagaraṃ; tagarasya dviruccāraṇaṃ
bhāgadvayapratipādanārtham| saireyakaṃ kaṇṭaśelukaḥ| kṣīraśuklā kṣīravidārī|
anantā utpalasārivā| madhūlikā markaṭatṛṇaviśeṣaḥ| śṛṅgāṭakaṃ trikaṇṭakaṃ
jalajaṃ phalam| pūrvoktānyauṣadhāni kākolyādīni śatapuṣpāntāni, tāni sarvāṇi
ca tāvatā bhāgena samena kalpayitavyāni, yāvatā tailapādikāni bhavanti|
mṛdunā'gnineti mṛdvagnermānamucyate- “padmavistarayuktena mṛdunā vahninā
śanaiḥ| pacet snehamadhaścordhvaṃ cālayitvā nirantaram|| samyakpāko
bhavatyevamanyathā dagdhatāṃ vrajet”- iti| sarvakarmasu pānābhyaṅgādiṣu|
gandhatailamidaṃ nāmneti asya tailasya gandhatailamiti sañjñā; vaitaraṇe
punarasyāṇutailasañjñā| rājñāmeveti rājñāmevedaṃ tailaṃ paṇḍitairvidhātavyaṃ,
mahāsambhārasādhyatvāt; na punaranyeṣāṃ niṣiddham||55-66||
trapusākṣapriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha | vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre
daśaguṇe pacet ||67|| snehottamamidaṃ cāśu
kuryādbhagnaprasādhanam | pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane
||68||
trapusaṃ karkaṭībhedaḥ, akṣo bibhītakaḥ, priyālaścāraḥ| madhuraiḥ
kākolyādibhiḥ| tāni ca snehapādikāni| vasāṃ dattvā yathālābhamiti yadi
labhyate tadā nikṣipedityarthaḥ| secane pariṣeke| amuṃ pāṭhaṃ kecidanārṣaṃ
manyante||67-68||
bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak | pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi
kṛcchreṇa sidhyati ||69||
idānīṃ bhagne bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca pākakāriṇāṃ parihārāya
pākapraśamakāriṇāṃ ca sevanāyāha- bhagnaṃ naitītyādi| naiti na
gacchatītyarthaḥ| prayateta prayatnaṃ kurvītetyarthaḥ||69||
bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam | sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ
samyagādiśet ||70||
samyagrūḍhalakṣaṇamāha- bhagnamityādi| anāviddham anākulam| anulbaṇam
anunnatam| sukhaceṣṭāpracāramiti ceṣṭāpracāra ākuñcanaprasāraṇādikaḥ||70||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sthiratā’ iti pā. ↩
- 2 ‘kālasya sukaratve'vadhiṃ’ iti pā. ↩
- 3 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 4 ‘cakrākāropalambhayukteścakrayogaḥ’ iti pā. ↩
- 5 asyāgre ‘sacara’ iti vadhakā vadanti’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 6 ‘prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ ‘tataḥ|’ iti pā. ↩
- 7 ‘mastuluṅgaṃ vinā’ iti pā. ↩
- 8 ‘śodhane’ iti pāṭhāntaram ↩