athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| āmāśayagate vāte cchardayitvā
yathākramam | deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā
||3|| citrakendrayave pāṭhā
kaṭukā'tiviṣā'bhayā | vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ
||4||
prathamamāmāśayagatavāyościkitsitamāha- āmāśayetyādi| chardayitvā vamanaṃ
kārayitvā| vamanaṃ ca sotkleśe puruṣe bahudoṣe balavati jñeyam| āmāśayagate
chardanaṃ kaphasthānatvāt| yathākramamiti atra yathākramaśabdena
pūrvakālāparakālakartavyatāḥ sarvaivākṣiptāḥ
snehasvedanapānalaiṅgikavaigikamānikakāyaśuddhisamsarjanabhojanādayaḥ| deya
iti dātumarhaḥ| ṣaḍdharaṇa iti ṣaṇṇāṃ citrakādīnāṃ dharaṇā mānaviśeṣā yatra
yoge sa ṣaḍdharaṇo yogaḥ| tatra dharaṇapramāṇaṃ
madhyamairekaviṃśatibhirniṣpāvairbhavati| sukhāmbunā īṣaduṣṇāmbunetyarthaḥ|
ṣaḍdharaṇāni kathaṃ saptadinānyupayujyante? ucyate- ekasmin dine karṣayogaḥ,
sa cāṣṭādaśaniṣpāvairbhavati, tatra ṣaḍdharaṇebhyaḥ pratidinaṃ trayastrayo
niṣpāvā ucchritā bhavanti, tataḥ ṣaḍbhistrikairaṣṭādaśaniṣpāvāḥ,
tairaṣṭādaśabhiḥ saptamaṃ dinaṃ pūryate; athavā sañjñaiṣā ṣaḍdharaṇa iti|
idānīṃ ṣaḍdharaṇayogamāha- citraketyādi| ‘kaṭukā'tiviṣā kṣapā’ iti kecit
paṭhanti| vātavyādhipraśamana iti āmāśayagata eva vātavyādhirgṛhītavyo na
punarākṣepakādayaḥ, rūkṣaviṣayatvena vātakāritvādasya| anye tu
‘mahāvyādhipraśamana’ iti paṭhanti, mahāvyādhiriha medoyuto'nilo nānyaḥ||1-4||h
pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam | bastayaḥ śodhanīyāśca prāśāśca
lavaṇottarāḥ ||5||
pakvāśayagatavāyościkitsāmāha- pakvāśayetyādi| snehavirecanaṃ
tilvakasarpirādivirecanam| bastayaḥ śodhanīyāśceti
“śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaṃyutāḥ” (ci. 38) ityādyāḥ| prāśāśca
lavaṇottarā iti snehalavaṇakalyāṇakalavaṇādayaḥ; anye tu prāśyanta iti prāśā
āhārāḥ, na tu lehāḥ; lavaṇottarā lavaṇapradhānāḥ| gayī tvatrāha- pakvāśayaḥ
punariha dvividhaḥ- pittavātāśayabhedena; tayormadhye pittāśayagate vāyau
snehavirecanaṃ tilvakasiddhameraṇḍatailādibhirvā, vātāśayagatasya tu
vāyormalakaphapittairāvṛtasya yathādoṣaṃ kaṣāyakalkasnehabastayaḥ; tatra
malāvṛtavāyau vidārīkalkasiddhaḥ snehayukto vyaktoṣṇakṣāraśca bastiḥ,
śleṣmāvṛtavāyau vyaktakṣāroṣṇo bastiḥ; (trivṛdādidravyamūtravidārīkalkasiddhaḥ
1
) pittāvṛte punarakṣārabastiḥ śītaḥ; śeṣaṃ samam||5||
kāryo bastigate cāpi vidhirbastiviśodhanaḥ |6|
bastigatasya vāyościkitsitamāha- kārya ityādi| bastiviśodhano vidhiriti
aśmarīcikitsitokto mūtrāghātādyuktaśca|6|-
śrotrādiṣu prakupite kāryaścānilahā kramaḥ
||6||
śrotrādiṣu prakupitavāyościkitsitamāha- śrotretyādi|
ādiśabdāttvagghrāṇajihvānetrāṇīndriyāṇi gṛhyante| atra kramaḥ “snehaḥ
svedastathā'bhyaṅga” ityādiko doṣadūṣyapratyanīko yathāyathaṃ kāryaḥ, sa
cendriyasātmyamapekṣya kartavyaḥ; tena snehaśabdasāmānye'pi netrayoḥ
kṣīrasarpistarpaṇaṃ, tailatarpaṇaṃ punaḥ karṇādiṣviti||6||
snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca | tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt
cāsṛgvimokṣaṇam ||7||
dhātūpadhātugasya vāyościkitsitamāha- snehetyādi| snehābhyaṅgopanāhāṃścetyatra
cakāreṇa tvaggatavāyau hṛdyamapyannapānamanuktaṃ samuccīyate| tvagatra rasaḥ,
sirāḥ punarasṛja upadhātuḥ, prāpte gate ityarthaḥ| raktagate vāyau raktasrāvo
raktādhiṣṭhānavātanivṛttyarthaḥ| yadā dravyaprabhāvaviśeṣeṇa
kharjūramātuluṅgasauvarcalādisnehābhyaṅgādibhirna praśamameti tadā niyamena
raktāvaraṇaṃ parijñāya raktamokṣaṇaṃ kartavyaṃ, na punaranyathā| medogate
punarihānile cikitsā nopadiṣṭā, tasya snehāviṣayatvena
vātavyādhikarmaṇāmaviṣayatvāt; mahāvātavyādhau punarāvaraṇaprasaṅgena
medogatamanilaṃ vakṣyati||7||
snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca | snāyusandhyasthisamprāpte
kuryādvāyāvatandritaḥ ||8||
snāyugatasya sandhyasthigatasya ca vāyościkitsāmāha- snehetyādi| sneho'tra
bāhya ābhyantaraśca| atandritaḥ analasaḥ; etena cirakālaṃ nirantaraṃ kriyeti
darśayati||8||
niruddhe'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite
2| nāḍīṃ dattvā'sthani bhiṣak cūṣayetpavanaṃ balī
||9||
asthani gate majjasthe ca karma nirdiśannāha- niruddhe ityādi| tvaṅmāṃsaṃ
śastreṇa vipāṭya, asthi pāṇimanthena ārāśastreṇa viddhvā, tatra randhre
dvimukhīṃ nāḍīṃ praṇidhāya, mukhamārutā cūṣaṇena pavanāpakarṣaṇaṃ
karaṇīyamiti| balī balayuktaḥ| ‘bāhyābhyantarasnehaiśca’ ityādi kecit
paṭhanti| tatra bāhyasnehaḥ pariṣekāvagāhābhyaṅgamastiṣkyaśirobastyādiḥ,
ābhyantarastu pānabastyādiḥ; asya pāṭhasyābhāvānnirṇayo na kṛtaḥ||9||
śukraprāpte'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |10|
śukragatasya vāyościkitsāmāha- śukretyādi| śukradoṣacikitsitamiti
śukraśoṇitaśuddhyuktaṃ cikitsitaṃ vājīkaraṇoktaṃ mūtradoṣacikitsitoktaṃ ca
kāryaṃ; “teṣvādyān śukradoṣāṃstrīn” (śā. 2) ityādikam|10|-
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ
||10|| jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiśca
buddhimān | ekāṅgagaṃ ca matimāñchṛṅgaiścāvasthitaṃ jayet
||11||
dhātūpadhātugatamabhidhāya sarvāṅgagatasya vāyościkitsāmāha- avagāhetyādi|
tatra vātaharakvāthapūrṇadroṇyādiṣvavagāho dravasvedaḥ| kuṭī caturdvārā
bhūmāvāropitā'panītavidhūmāṅgāravātaharadravasiktā, sā coṣmasvedaḥ| karṣūḥ
puruṣāyāmamātranikhātadagdhāvanipradeśe vātaharadravasikte śayanaṃ, sa
coṣmasvedaviśeṣaḥ| svinnatuṣadhānyādibhirāstṛtāyāṃ
3
bhūmau pariśayanaṃ prastaraḥ, so'pi coṣmasvedaviśeṣa eva| snehapūrvā
avagāhādayaḥ
4| ete ca sarvāṅgagate vāte sarvāṅgayoginaḥ, upanāhasvedastvavayavage'pi vāte
5; tāpasvedastvatra rūkṣatvādayukta eva| yadyapi sarvāṅgago vātaprakopaḥ prāyo
dhātukṣayanimittaḥ, tathā'pi śoṇitādhiṣṭhānatvādraktamokṣo'pi
6
yuktaḥ| sirāmokṣairiti bahuvacanāt pañcānāṃ sirāṇāṃ mokṣaṇaṃ
snehādibhirapraśāmyati vāte| ekāṅgagatasya vāyościkitsitamāha-
ekāṅgagamityādi| śṛṅgaiśceti bahuvacanamasakṛtprayogajñāpanāya| cakāreṇa
sarvāṅgavātoktāvagāhādayo'pyanukṛṣyante|
taiścāvagāhādibhirekāṅgagatamanavasthitameva vātaṃ jayet, avasthitaṃ
śṛṅgaireva||10-11||
balāsapittaraktaistu saṃsṛṣṭamavirodhibhiḥ |12|
saṃsargasya cikitsāmāha- balāsapittetyādi| sugamam|12|-
suptivāte tvasṛṅmokṣaṃ kuryāttu bahuśo bhiṣak
||12|| dihyācca
lavaṇāgāradhūmaistailasamanvitaiḥ |13|
raktāvṛtasya vāyościkitsāmāha- suptītyādi| raktāvaraṇakṛtayā suptyā lakṣito
vātaḥ suptivātaḥ| suptiḥ sparśājñānam| na punā rasāvaraṇakṛtayā suptatayā
lakṣito vātaḥ, tasya snehopanāhādiviṣayatvāt; anyadhātugate vāyau
raktāpakarṣaṇasyāyuktatvāt| bahuśo bahūn vārān, alpālpasrāvaṇāt; anyathā
vātakopaḥ syāt| dihyāt lepayet| anye tu suptavātastvaggatavātaḥ, ‘vaivarṇyaṃ
sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumacumāyanam” (ni. 1) ityuktatvāt| teṣāṃ mate
tvaṅmāṃsetyādinā prāguktamapi śoṇitamokṣaṇamiha punaruktaṃ;
lavaṇāgāradhūmairityādipradeho'dhika uktaḥ||12||-
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca
||13|| susnigdho dhānyayūṣo vā hito
vātavikāriṇām |14|
sarvavātavikāriṇāṃ bhojanānyāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī ādyā dvitīyā vā|
phalairdāḍimādibhiramlaḥ| raso māṃsarasaḥ| dhānyayūṣaḥ
kulatthādivātaharadhānyayūṣaḥ| susnigdhaśabdo yūṣarasābhyāṃ saha sambadhyate|
doṣaprakṛtisātmyāpekṣayā kṣīrādi prayojyam| ‘vātibhyo bhojanaṃ hitam’ iti
kecit paṭhanti||13||-
kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ
||14|| sānūpaudakamāṃsastu
sarvasnehasamanvitaḥ | sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ
||15|| tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā
vātarogiṇām |16|
upanāhasvedamāha- kākolyādirityādi| kākolyādiḥ prasiddhaḥ| savātaghna iti saha
vātaghnairbhadradārvādibhirvidārigandhādibhirvartata iti savātaghnaḥ|
sarvāmladravyasaṃyuta iti amladravyāṇi
śuktakāñjikasurāsauvīrakadadhimastvādīni; kecidācāryā evaṃ vadanti-
amladravyāṇi dāḍimādīni| ānūpaudakamāṃsena saha vartata iti sānūpaudakamāṃsaḥ;
atrānūpaśabdo'yaṃ kūlacareṣveva vartate, audakaśabdena tu kośasthāḥ pādino
matsyāśca gṛhyante; ye punaraudakagrahaṇaṃ na paṭhanti te tu pañcasvapi
vartayanti| sarvasnehā ghṛtatailavasāmajjānastaiḥ samanvitaḥ| sukhoṣṇa
īṣaduṣṇaḥ| spaṣṭalavaṇa iti spaṣṭāni vyaktāni saindhavādīni lavaṇāni yatra saḥ
spaṣṭalavaṇaḥ| saha āsamantāllavaṇena vartata iti sālvaṇaḥ| upanāho bandhanam|
eṣāṃ ca bhāgamānamāha- “māṃsenātrauṣadhaṃ tulyaṃ yāvatā'mlena cāmlatā|
tāvantaśca catuḥsnehāḥ snigdhatvaṃ ca yathā bhavet”- iti| dravyasvabhāvaṃ
svedyadeśamapyavekṣya kalpanīya ityeke vadanti||14-15||-
kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdhamathāpi vā
||16|| gāḍhaṃ paṭṭairnibadhnīyāt
kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ | biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā
||17|| praveśayedvā svabhyaktaṃ
sālvaṇenopanāhitam |18|
anagnimeva svedaṃ darśayannāha- kuñcyamānamityādi| kuñcyamānaṃ saṅkocyamānaṃ,
tacca sirāgatena vāyunā; yadāha- “kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam”
(ni. 1) iti| rujārtaṃ vedanārtam, atra pradhānena vāyunā; etena pittaraktāvṛte
vāte bandhanavidhirniṣiddhaḥ| anye tu ‘vālkakārpāsikaurṇikaiḥ’ iti paṭhanti;
tatra vālkaṃ valkalamayam| undraḥ pānīyabiḍālaḥ| carmagoṇī carmaprasevakaḥ
7, chagalādigalla ityarthaḥ||16-17||-
skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā
||18|| vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena
prayojitam |19|
avayavaviśeṣagate vāyau kriyāviśeṣamāha- skandhetyādi| vakṣaḥ stanāntarālam|
trikam ūrdhvatrikam| nasyamatra śirovirecanam| kuśalena kriyāvidā avasthāvidā
bhiṣajetyarthaḥ||18||-
śirogataṃ śirobastirhanti vā'sṛgvimokṣaṇam
||19|| snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayettatra
yogataḥ |20|
śirogate'pi viśeṣamāha- śira ityādi| cakāro'tra vamanaṃ śirovirecanaṃ
cānuktamapi samuccinoti| raktamokṣaṇaṃ punaratra kriyāntareṇāpraśāmyati vāte
kartavyam| śirobastidhāraṇe kālāvadhāraṇaṃ nirdiśannāha- snehamityādi| mātrā
kālaviśeṣaḥ| tathāhi- “nimiṣonmeṣaṇe puṃsāṃ sphoṭanaṃ vā tathā'ṅguleḥ|
akṣarasya laghorvā'pi mātrā tūccāraṇaṃ bhavet”- iti| yogato yuktitaḥ| yuktiṃ
cottaratantre kriyākalpe vyākhyāsyāmaḥ| nanu vāte daśasahasrāṇyuktāni, atra tu
sahasramātrādhāraṇamuktamiti virodhaḥ? satyam, atrākṣiṇi sthitānāṃ
sirāṇāmatyantasūkṣmatvāttāvataiva kālena guṇo bhavatīti jejjaṭaḥ; gayī tu
yogata iti yoge svasthavṛtte mātrāsahasradhāraṇopadeśaṃ manyate| tatra hi
śālākyakriyākalpokte śirobastau yathādoṣaṃ ṣaḍaṣṭadaśasahasrāṇi
dhāraṇamātroktā, na svasthasya śirobastidhāraṇamātrā tatroktā, ata iha
svasthasya mātrāsahasradhāraṇopadeśaḥ kṛta iti||19||-
sarvāṅgagatamekāṅgasthitaṃ vā'pi samīraṇam
||20|| ruṇaddhi kevalo
bastirvāyuvegamivācalaḥ |21|
tatra snehabastimeva vātavyādhau darśayannāha- sarvāṅgetyādi||20||-
snehasvedastathā'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam
||21|| śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika
eva ca | sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikameva ca
||22|| rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ
snehānvitaṃ ca yat | bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca
||23|| sukhoṣṇāśca parīṣekāstathā
saṃvāhanāni ca | kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca
||24|| kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi
ca | nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca
||25|| mṛdvī śayyā'gnisantāpo brahmacaryaṃ
tathaiva ca | samāsenaivamādīni yojyānyanilarogiṣu
||26||
idānīṃ sarvavātavyādhīnāmuktānāmanuktānāṃ ca sāmānyena sakalaṃ pratyanīkaṃ
darśayannāha- snehasveda ityādi| snehasveda iti snehasvedo na rūkṣasvedaḥ,
tasya vātakāritvāt; anye tu snehaḥ sveda iti vicchidya paṭhanti, tanmate
snehānvitaṃ ca yaditi snehagrahaṇaṃ punaruktam| rasā māṃsarasāḥ| snehā
ghṛtādayaḥ| snehānvitaṃ ca yaditi yat kiccidvastu ghṛtādiyuktamityarthaḥ,
athavā snehaguṇayuktaṃ yat kiñcidvastu| phalāmlāni dāḍimādyamlīkṛtāni|
saṃvāhanaṃ sukhakarasparśaḥ| kauśeyetyādi ‘āvaraṇāni’ iti śeṣaḥ| kauśeyaṃ
kośakārakṛmilālodgataṃ ‘tasara’ iti loke, raumaṇi mūṣakādiromajātāni
raumāṇītyarthaḥ| garbhagṛhāṇi apavarakādīnītyarthaḥ| etāni ca yathāvasthaṃ
yathāvyādhi ca prayojyāni||21-26||-
trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānāmakṣasamāḥ bhāgāḥ
8, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ, triphalārasadadhipātre dve dve,
ghṛtapātramekaṃ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacet; tilvakasarpiretat
snehavirecanamupadiśanti vātarogiṣu | tilvakavidhirevāśokaramyakayordraṣṭavyaḥ
||27||
tilvakasarpirutpādayati- trivṛdityādi| trivṛdādayo viḍaṅgāntā akṣasamāḥ
karṣapramāṇā ityarthaḥ| suvarṇakṣīrī kaṅkuṣṭham| saptalā yavatiktābhedaḥ,
śaṅkhinyapi tadbhedaḥ| bilvamātra ityādi| tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| kampillako
rocanikāvṛkṣaḥ phalāruṇareṇuḥ| etayoḥ pratyekaṃ kalko bilvamātro bilvapramāṇa
ityarthaḥ| triphaletyādi| triphalākvāthapātre dve, dadhipātre api dve;
pātramāḍhakaścatuḥṣaṣṭipalāni, sa ca dravatvād dviguṇo jñeyaḥ;
ghṛtapātramapyevam| tilvakavidhimatidiśannāha- tilvaketyādi| kalpanā ceyaṃ-
tilvakasthāne'śokaḥ, anyatra ramyakaḥ; śeṣaṃ punaḥ kampillakatrivṛddantyādi
triphalārasādi samānaṃ pūrveṇa| ramyako drekkā parvatanimbaḥ ‘rājanimba’ iti
loke||27||
tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ tailaparipītānyaṇūni khaṇḍaśaḥ
kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ
snehamambupṛṣṭhādyadudeti tat sarakapāṇyoranyatareṇādāya
vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapākakalpena vipacet, etadaṇutailamupadiśanti
vātarogiṣu; aṇubhyastailadravyebhyo niṣpādyata ityaṇutailam
||28||
aṇutailamutpādayannāha- tiletyādi| tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhāni
cakrayaṣṭimarkaṭikāprabhṛtīni| analpakālaṃ tailaparipītāni cirakālaṃ
tailabhāvitānītyarthaḥ| aṇūni sūkṣmāṇi| khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṛtvetyarthaḥ|
avakṣudya suṣṭhu
9
piṣṭvā cūrṇayitvā ca| abhiplāvya prakṣipya| ambupṛṣṭhāt pānīyopari, yadudeti
yadutpadyate, tat sarakapāṇyoranyatareṇaikena, ādāya gṛhītvā; sarakaṃ mṛnmayaṃ
pātraṃ ‘śarāva’ iti loke, gayī tu sarakaṃ kāṃsyatāmrādibhājanaṃ; pāṇirhastaḥ|
vātaghnauṣadhāni bhadradārvādīni| prativāpaḥ kalkaḥ| snehapākakalpena
vipacediti snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo drava ityarthaḥ|
dravāḥ punaratra vakṣyamāṇatailoditāḥ kvāthamāṃsarasakṣīrāmlāni catvāri
samabhāgāni; dravānukteścaturguṇamevātra jalamityanye| aṇubhya ityādi
kāraṇāṇutvena kāryeṣvaṇutvavyapadeśa ityarthaḥ||28||
atha
mahāpañcamūlakāṣṭhairbahubhiravadahyāvanipradeśamasitamuṣitamekarātramupaśānte'gnāvapohya
bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena
tulyapayasā'bhiṣicyaikarātramavasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā
syāttāmādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe'bhyāsiñcet, tatra yattailamuttiṣṭhettat
pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ nidadhyāt; tatastailaṃ
vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ vipacedyāvatā
kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaścātra haimavatā dakṣiṇāpathagāśca gandhā
vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhānādhmāpayeddundubhīnāghātayecchatraṃ
dhārayedbālavyajanaiśca vījayedbrāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu
siddhamavatārya sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt,
tadetat sahasrapākamaprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ bhāgaśatavipakvaṃ
śatapākam ||29||
sahasrapākaṃ vyutpādayannāha- athetyādi| pañcamūlapramāṇaṃ tailaṃ pariplāvya
bhūmibhāgapramāṇena| asitaṃ kṛṣṇabhūmipradeśamityarthaḥ| uṣitaṃ sthitam|
apohya sphoṭayitvā| nivṛttāṃ bhūmim upaśāntatāpāmityarthaḥ|
vidārigandhādītyādi| kalkakaṣāyakalpena vidārigandhādipakvena tailaghaṭaśatena
tulyapayasā bhūmimabhisiñcayet| tailamatra tilatailam| snigdheti
tailakṣīrābhyāmārdrīkṛtetyarthaḥ| mahati kaṭāhe atraikavacanaṃ jātyapekṣayā|
tenaikasmin dvayostriṣu vā| abhyāṣiñcet plāvayet| vātaharauṣadhāni
bhadradārvādīni, teṣāṃ kvāthaḥ kvāthakalpena siddhaḥ, māṃsarasaḥ
jāṅgalamāṃsarasakalpena siddhaḥ, kṣīraṃ gokṣīram, amlaṃ kāñjikam|
bhāgasahasreṇeti atra bhāgaścaturthāṃśaḥ; tena
vātaharakvāthamāṃsarasakṣīrāmlānāṃ pratyekaṃ bhāgasahasraṃ; tenaitaduktaṃ
bhavati- pratipākaṃ kvāthādibhistailāpekṣayā pratyekaṃ pādikaiḥ
samudāyatastailasamaiḥ sahasrapākaṃ yathā bhavatyevaṃ vārasahasraṃ pacediti
gayī| jejjaṭastu kvāthādīnāṃ samudāyatastailāpekṣayā caturthāṃśānāṃ
sahasramapyekavārameva nikṣipya vipacediti manyate, sahasrapākamiti tu sañjñā,
pratyekaṃ sahasravārān pāke sati tailopakṣayaḥ syāt| etacca gayadāsena
dūṣitaṃ; tadyathā- nahi sarvatailopakṣayo bhavati, kintu kiñcideva, pratipākaṃ
kṣīrasya pādikasya praveśāt, alpaḥ punarupakṣayo rājñāṃ mahādhanānāṃ
yatkiñcideveti| tasmāt mahācāryābhyāṃ vyākhyātatvāt pākaprakāradvayamapi
pramāṇam| yadyapi dravasahasrabhāgena śataṃ vārān vipacediti kenaciduktaṃ,
tathā'pīdṛśaṃ na boddhavyaṃ, pramādavyākhyānatvāt| prativāpaścātra
gandhakalkasyāvāpa ityarthaḥ| haimavatā iti haimavatā uttarāpathasambhūtāḥ, te
punaḥ kastūrīśaṭīkuṣṭhamāṃsīsaralasuradārumurādayaḥ| dakṣiṇapathagāḥ
candanajātīphalakaṅkolalavaṅgādayaḥ| taiḥ kalkīkṛtaistailapādikaiḥ| vātaghnāni
ceti vātaghnairapi śatapuṣpāmiśriprabhṛtibhirvātaharagaṇaparipaṭhitaiḥ| tatra
śaṅkhādhmāpanādyacintyaśaktitvādatiśayavyutpādanārtham| anye tu
“tailaghaṭaśatena dugdhavasābhyāmabhyāṣiñcet” iti paṭhanti; tanna paṭhitavyaṃ,
vivekakartṛbhirupādhyāyairavyākhyātatvāt| śatapākamutpādayannāha- evaṃ
bhāgaśatetyādi| etat subodham||29||h
gandharvahastamuṣkakanaktamālāṭarūṣakapūtīkāragvadhacitrakādīnāṃ
patrāṇyārdrāṇi lavaṇena sahodūkhale'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya
gośakṛdbhirdāhayet; etatpatralavaṇamupadiśanti vātarogeṣu
||30||
vātapradhāneṣu kaphapradhāneṣu vā tathā stabdhasaṅkucitādhmātādiṣu
bhojanopayogīni lavaṇānyutpādayannāha- gandharvetyādi| gandharvahasta eraṇḍaḥ,
muṣkakaḥ kṛṣṇapuṣpamuṣkakaḥ, naktamālaḥ karañjaḥ, pūtīkaścirabilvaḥ,
sarvapatrasamaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ deyamiti vṛddhavaidyāḥ| etadvātarogeṣu
kaphaprāyeṣu||30||
evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṅkṣudya ghaṭaṃ pūrayitvā
sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya gośakṛdbhirdāhayet; etat
snehalavaṇamupadiśanti vātarogeṣu | (iti kāṇḍalavaṇam)
||31||
evamityādi| snuhīkāṇḍaḥ sehuṇḍayaṣṭiḥ| catuḥsnehasya lavaṇasya saindhavasya ca
sarvadravyeṇa samatvaṃ boddhavyam| vātarogeṣu vātaprāyeṣu||31||
gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkasnuhyapāmārgapāṭalāpāribhadrakanādeyīkṛṣṇagandhānīpanimbanirdahanyaṭarūṣakanaktamālaka-
pūtikabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakeṅgudīvaijayantīkadalībāṣpadvayekṣurakendravāruṇīśvetamokṣakāśokā
10
ityevaṃ vargaṃ samūlapatraśākhamārdramāhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya
pūrvavaddagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet, prativāpaścātra hiṅgvādibhiḥ
pippalyādibhirvā | ityetat kalyāṇakalavaṇaṃ
vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhirupadrutānāṃ
copadiśanti pānabhojaneṣvapīti ||32||
gaṇḍīretyādi| gaṇḍīro dvividhaḥ sthalajo jalajaśca; tatra sthalajo
haritaśākapaṭhitaḥ, jalajo jalapippalīgaṇḍīraḥ; palāśaḥ śaṭī; nādeyī
jalajambūḥ; kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ; nīpo mahākadambaḥ; nirdahanī moraṭaḥ,
agnimantha ityeke, apare citrakamāhuḥ; vaijayantī araṇikā; bāṣpadvayaṃ
bāṣpikādvayaṃ tacca lohitaṃ kṛṣṇaṃ ca sindhuviṣaye, kecidvarṣābhūdvayamiti
paṭhanti; ikṣurakastālamakhānā
11; sarvadravyasamaṃ saindhavalavaṇam; etat sarvamudūkhale saṅkṣudya dahet|
tadbhasma pṛthak kṛtvā lavaṇāt, kṣārakalpena parisrāvya, tatra lavaṇaṃ
prakṣipya, kṣāravanmṛdvagninā pacet| prativāpaścātra lavaṇapādaḥ
pippalyāderhiṅgvādervā| agnisaṅgo'gnimāndyam| ajīrṇam alasakavisūcikādi|
kāsādibhirityādiśabdācchvāsahikkādayaḥ kaphavātajāḥ| kecit prativāpaṃ
pippalyādiṃ manyante, hiṅgvādimapare, hiṅgvādiṃ pippalyādiṃ cānye,
etattrayamapi pramāṇaṃ, pūrveṣāmācāryāṇāṃ sammatatvāt||32||
bhavati cātra- viṣyandanāduṣṇabhāvāddoṣāṇāṃ ca vipācanāt |
saṃskārapācanāccedaṃ vātarogeṣu śasyate
||33||
lavaṇaphalānuśaṃsāmāha- viṣyandanādityādi| viṣyandanāt sravaṇāt|
lavaṇaphalānuśaṃsāṃ kecidabhidadhati, anye'nārṣamāhurimaṃ pāṭham||33||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ
||4||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 2 ‘dārayet’ iti pā. ↩
- 3 ‘āstṛtasyopari śayanaṃ’ iti pā. ↩
- 4 asyāgre ‘iti paścātkāryāḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 5 ‘viddhe’ iti pā. ↩
- 6 ‘sirāmokṣo'pi’ iti pā. ↩
- 7 ‘carmapraveśakaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kalkaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘supeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘... varṣābhūhrīberekṣurakendravāruṇī’ iti pā. ↩
- 11 ‘maṅkhārakaḥ’ iti pā. ↩