athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ
cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā
kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham
||3||
pratijñā'nantaraṃ tantrāntaroktadvaividhyanirākaraṇamāha- dvividhamityādi|
uttānaṃ tvaṅmāṃsāśrayam, avagāḍhamantarāśrayam||1-3||
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ
śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ
janayatīti vātaraktam | tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ
vyāpnoti | tasya
pūrvarūpāṇitodadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni
śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu,
tatrāpratikāriṇo'pacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṃ;
tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati ||4||
tasyedānīṃ samprāptipūrvikāṃ niruktiṃ nirdiśannāha- tatretyādi|
balavadvigrahādayo vraṇapraśnoktāḥ, gurūṣṇādhyaśanādayaśca tatrevoktāḥ|
yugapat ekakālam| tasyetyādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlam| tatra
balavadvigrahādibhirityārabhya yāvadapacāriṇaścetyatra granthasyārtho
nidānaparipaṭhito'pi vātaraktasya duḥsādhyatvajñāpanāyātrāpi paṭhanīyaḥ|
tatretyādi| tatreti pūrvarūpe| apacāriṇaḥ ayathārthakāriṇaḥ| rogo vyaktataraḥ
vikāraḥ prakaṭo bhavatītyarthaḥ| tatreti rogavyaktau| vaikalyaṃ vikalatā|
etenāsādhyatvamuktam||4||
bhavati cātra- prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām | sthūlānāṃ sukhināṃ
cāpi vātaraktaṃ prakupyati ||5||
idānīṃ viśeṣeṇa vātaśoṇitāśrayaṃ nirdiśannāha- prāyaśa ityādi|
asukumārāṇāmasthūlānāṃ duḥkhitānāṃ ca prāyeṇa vyāyāmāśrayatvāt, vyāyāmena
mithyāhāravihārayorapyadoṣatvādalpadoṣatvādvā vikārāsambhavaḥ||5||
tatra
prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṅkocanairanupadrutaṃ
balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet
||6||
kīdṛśa upakramyastadāha- tatretyādi| balavantamiti
upacayaśaktilakṣaṇobhayabalayuktaṃ; prāṇamāṃsakṣayaśabdenobhayalakṣaṇasya
nivṛttiviṣayatvādeva pravṛttiviṣayamapyubhayalakṣaṇameva balam||6||
tatra, ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte
mārgāvaraṇādduṣṭaśoṇitamasakṛdalpālpamavasiñcedvātakopabhayāt | tato
vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ
pāyayet | ajākṣīraṃ vā'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā
śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā,
śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā |
dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā
madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ
pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta,
śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ
vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti | vātaharamūlasiddhena ca
payasā pariṣecanamamlairvā kurvīta | yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā
pradehaḥ kāryaḥ | tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ
kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgī-
priyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ
sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ,
snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudvamāṣeṣu
matsyapiśitaveśavāro vā,
bilvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta
upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti
vātaprabale ||7||
tatra doṣadūṣyayoḥ pūrvaṃ dūṣyacikitsitameva nirdiśannāha- tatretyādi|
bahuvātatvena hetunā rūkṣamasnigdhaṃ, mlānaṃ śuṣyadaṅgaṃ, yasya
dehinastasmādṛte ityarthaḥ| mārgāvaraṇaṃ mārgāvarodhanaṃ, tasmādduṣṭaśoṇitaṃ
prakupitarudhiram| asakṛt anekavārān| avasiñcet srāvayedityarthaḥ|
doṣacikitsitamāha- tato vamanādibhirityādi|
ādiśabdādvirecanāsthāpanānuvāsanādibhirupakramaiścikitsādhikāroktaiḥ| upapādya
yojayitvā| pratisaṃsṛṣṭabhaktamiti pratisaṃsṛṣṭaṃ peyādikrameṇa tya(yu)ktaṃ
bhaktaṃ yasya puruṣasyetyarthaḥ| vātaprabale vātarakte| purāṇaghṛtaṃ kālenaiva
pakvam| tatra pāṇigataṃ vātaraktamūrdhvagatadoṣeṇa, pādagataṃ
vātaraktamadhogatena doṣeṇa bhavati; tatra pāṇigate kaphapittānubandhe
vamanavirecane, tatraiva jīrṇaghṛtapānaṃ; pādagate vātānubandhe
āsthāpanapūrvakamanuvāsanam| tatraikaṃ śuddhidinam, annasaṃsarjanadināni ṣaṭ,
aṣṭame snehāṅgabhojanaṃ, navame purāṇaghṛtapānamiti| ajākṣīramardhatailaṃ
yaṣṭimadhukarṣayuktaṃ; tadeva pṛśniparṇyādisiddhaṃ, śuṇṭhyādisiddhaṃ,
śyāmādisiddhaṃ vā, ityevaṃ caturṣu yogeṣvajākṣīramardhatailamabhisambadhyate;
tatrārdhatailamiti ajākṣīrasya bhāgadvayaṃ tailasyaika ityarthaḥ| śṛgālavinnā
pṛśniparṇī, tayā siddhaṃ kṣīrapākakalpanayā| śyāmā trivṛdviśeṣaḥ,
‘vṛddhadāruka’ ityanye| rāsnā surasā
1| suṣavī pānīyavallī| purāṇaghṛtatailaṃ nirdiśya pakvatailaṃ nirdiśannāha-
dvipañcamūlītyādi| dvipañcamūlīṃ kaṣāyakalpena vipācya pādaśeṣeṇa
tenāṣṭaguṇena kṣīraṃ sādhayet, kṣīraśeṣamavatārya tena madhukādikalkayuktaṃ
tailaṃ sādhayediti| surabhiḥ rāsnā| prativāpaḥ prakṣepaḥ|
pānādiṣvityādiśabdādabhyaṅgapariṣekādayaḥ| śatāvarītyādi ‘siddhaṃ tailam’ iti
śeṣaḥ| mayūrako'pāmārgaḥ| kṣīravidārī dīrghakandā bhṛśaṃ madhurā|
tṛṇapañcamūlī “kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā” (sū. 38) iti tṛṇasañjñā|
śatapākamiti balākvāthakalkābhyāṃ śataśaḥ kṛtvā vipācya prayojyaṃ;
śrījejjaṭastu balātailaṃ mūḍhagarbhoktamāha, śatapākaṃ tu
sahasrapākatulyamevāha| ete ca yogā doṣādīnavekṣya yathāvasthaṃ yojyāḥ|
antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanaṃ nirdiśannāha- vātaharetyādi|
vātaharaṃ daśamūlam| amlairiti surāsauvīrakatuṣodakādibhiḥ| pradehaḥ pralepaḥ|
tatretyādi tatra cūrṇiteṣu yavādiṣu pañcasu pratyekaṃ
kākolyādivacāntakalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ
pañca pāyasā vyākhyātāḥ| te tu nātidravā nātisāndrāḥ pradehayogyā yojyāḥ|
payasā saṃskṛtāḥ pāyasāḥ| yadyapi sarpirādīni saṃskārakatvenopanyastāni
tathā'pi paya eva pradhānamiti tadvyapadeśaḥ| snaihikaphalāni
tilairaṇḍātasībibhītakādīni, teṣāṃ yathāsambhavaṃ sāro majjā| atrānuktamapi
kṣīraṃ snehaphalakalkapākaniṣpattaye kalpanīyam| utkārikā lapsikā|
cūrṇiteṣvityādi| piśitaveśavāraḥ māṃsamayo veśavāraḥ khāniṣkāparaparyāyaḥ|
anye tu ‘nalamīnamatsyāmiṣaveśavāro vā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
nalamīno rohitabhedaḥ, pāmareṣu ‘miukva’ iti prasiddhaḥ, tīrabhuktau tu
janāstaṃ tilapittamāhuḥ; tadgrahaṇaṃ viśeṣārthaṃ, matsyaśabdena tu sarve eva
gṛhyante| anye tu ‘ānūpamatsyāmiṣaveśavāraiḥ’ iti paṭhanti,
āmiṣaśabdenānūpamāṃsamāhuḥ| tathā ca vātarakte carakaḥ-
“audakaprasahānūpaveśavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhasnehayuktāḥ
syurupanāhane” (ca. ci. 29)- iti| ‘vicitramatsyapiśitaveśavāro vā’ iti kvacit
2| bilvetyādi bilvapeśikādi peṣyaṃ, surādi tasya peṣaṇāya dravadravyaṃ;
bilvapeśikā bālabilvagiraḥ, saralā trivṛt| mātuluṅgetyādi| mātuluṅgādibhiḥ
saha śobhāñjanakamūlaṃ sasaindhavamālepaḥ| tilakalko veti tilānāṃ
mātuluṅgādirasapiṣṭānāṃ pūrvavadevālepa ityeke, kevala eva tilakalka
ityanye||7||
pittaprabale drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ
śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ
3, guḍūcīkaṣāyaṃ vā, pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ,
madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ;
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ,
kṣīrekṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulodakairvā drākṣekṣukaṣāyamiśrairvā
mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena
vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā;
śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ
pradeho ghṛtamiśraḥ, vātaprabale'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ
||8||
pittānubandhasya cikitsāṃ nirdiśannāha- pittetyādi| ārevatakaḥ kiramālakaḥ|
payasā arkapuṣpī, kṣīravidāriketyanye| śatāvarītyādi| madhurāṇi kākolyādīni,
tiktāni paṭolādīni, kaṣāyāṇi triphalādīni, teṣāṃ kaṣāyakalkābhyāṃ siddhaṃ
ghṛtaṃ pāyayedityarthaḥ| bisetyādi| bisaṃ bhiṣaṇṭakamiti
4
loke, mṛṇālaṃ padmanālaṃ, bhadraśriyaṃ śuklacandanam| pariṣekaḥ sarvato
dhārāsecanam| kṣīretyādi| kṣīrekṣurasābhyāmeko yogaḥ, madhukādibhirdvitīyo
yogaḥ, drākṣādikaṣāyamiśrairmastvādibhistṛtīyaḥ| jīvanīyetyādi|
kākolyādikaṣāyakalkavipakvena sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā'bhyaṅga
ityarthaḥ| śālītyādi| vañjulo vetasaḥ, galoḍyaṃ padmabījaṃ, gaurī haridrā,
śaivalaṃ śaivālam| dhānyāmlaṃ kāñjikam| ayaṃ ca pradehaḥ śīto'bahulaśca
kartavyaḥ (vātaprabale'pyeṣa pradehaḥ sukhoṣṇaḥ kāryaḥ
5
) ||8||
raktaprabale'pyevaṃ, bahuśaśca śoṇitamavasecayet, śītatamāśca pradehāḥ kāryā
iti ||9||
pittaprabalacikitsitamuktamanyatrāpyatidiśannāha- raktetyādi||9||
śleṣmaprabale tvāmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ
vā
6; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ,
mūtratoyayoranyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet;
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣekaḥ,
āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā
ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni
śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ;
śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ,
madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca
pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā
kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||10||
rohiṇīkalkamityatrāpi cūrṇamityeke, tat sakṣaudram| mūtratoyayoranyatareṇa
guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet| tailetyādi tailādibhiḥ koṣṇaiḥ pariṣekaḥ|
āragvadhādītyādi ‘pariṣeka’ iti śeṣaḥ| mastvityādi| pratyekaṃ
mastvādibhiścaturbhirghṛtasamairmadhukādibhistribhiḥ pādakalkaiḥ pakvena
sarpiṣā'bhyaṅgaḥ| tiletyādi| śleṣmātakaḥ śeluḥ ‘lisoḍā’
7
iti loke| aparān pañca pradehānāha- śvetetyādi| prathama ekāṅgaḥ, dvitīyo
dvyaṅgaḥ, tṛtīyastryaṅgaḥ, caturtho dvyaṅgaḥ, pañcamaḥ ṣaḍaṅga iti| aparamekaṃ
pradehamāha- śāliparṇītyādi| tarpaṇamiśrā yavaśaktuyutāḥ||10||
saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt
||11||
anubandhabhūtadoṣadvayatrayajanmano vātaśoṇitasya cikitsitaṃ darśayannāha-
saṃsarga ityādi| tatra saṃsarge dvayordvayordoṣayormiśrīkṛtya, sannipāte tu
trayāṇāmapyete copakramāḥ||11||
sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā
pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ,
bhūyaścāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tadetat pippalīvardhamānakaṃ
vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti;
jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt;
sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni
kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ,
saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ,
gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā;
madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu
ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe,
kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā,
kāravellakakvāthamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu;
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa
vā'namlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchritadoṣe ca
vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam
||12|| (paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam
| kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam
8
) ||13||
śuddhadehasya sāmānyaṃ cikitsitaṃ rogamātrapratyanīkaṃ nirdiśannāha-
sarveṣvityādi| pippalīvardhamānake ‘tryabhivṛddhyā, saptābhivṛddhyā vā’ iti
kvacitpāṭhaḥ, sa tu nātiprasiddhaḥ| sahetyādi| sahā māṣaparṇī, sahadevā
gāṅgerukīti prasiddhā, mūrvā corasnāyuḥ, priyālaścāraḥ, ghṛtamaṇḍo
ghṛtasyopariryaccho bhāgaḥ| saireyaketyādi saireyaḥ kaṇṭaśeluvākaḥ, suṣavī
pānīyavallī| madhūcchiṣṭetyādi| kṣīramatra caturguṇam| piṇḍatailamiti
aparīsrutaṃ kiṭṭayuktaṃ; kecit piṇḍataile śatāvarītyadhīyate| sarveṣvityādi
sarveṣu pañcasvapi vātarakteṣu eka- tridoṣajeṣu, prayogaprabhāvo'yam|
kākolyādikvāthakalkamātrasiddhaṃ “ghṛtam’ iti śeṣaḥ|
kāravellakakvāthamātrasiddhaṃ vā ‘ghṛtam’ iti śeṣaḥ| baletyādi balātailaṃ
mūḍhagarbhoktam| śālītyādi| payasā pittottare, jāṅgalarasena vātottare,
mudgarasena kaphottare; sātmyāpekṣayā vā| śoṇitetyādi| abhīkṣṇam anavaratam|
snigdhādibhirnirjite vāte niścite tu śoṇitāvaraṇe
puruṣavyādhibalakālamavalokya kurvīta| vamanetyādi vamanādikaṃ yadyapi
sāmānyenoktaṃ, tathā'pi kaphotkaṭe vamanaṃ, virecanaṃ pittaraktotkaṭe,
anuvāsanāsthāpanakarmaṇī vātotkaṭe ca kartavye||12-13||
bhavanti cātra- evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham | vātāsṛk sādhyate
vaidyairyāpyate tu cirotthitam ||14||
evamādyaiḥ evamprakāraiḥ| kriyāyogaiḥ upāyaiḥ| acirotpatitam
alpakālotpannam||14||
upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca | śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca
||15|| mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni
ca | vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca
||16||
kriyāyogānuktānanuktāṃśca saṅgrahārthaṃ nirdiśannāha- upanāhetyādi| śaraṇāni
gṛhāṇi| apravātāni nivātāni| manojñāni harṣadāni| mahānti viśālāni|
gaṇḍopadhānāni gallamasū(sta)rikādīni; gaṇḍapadena mastakādīnāmapyupadhānāni
bodhyāni| sukhāni ceti cakārānmṛdūni ca| saṃvāhanāni karamardanāni||15-16||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam | divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ
vivarjayet ||17||
āhārācāraṃ niṣiddhaṃ darśayannāha- vyāyāmamityādi| vyāyāmamaithune
kāyakarmaṇī, kopo mānasaṃ karma| uṣṇam uṣṇavīryaṃ; tenānūpamāṃsaṃ
madhuratiktaṃ kākamācyādi kaṭu ca yatkiñciduṣṇavīryaṃ tadgṛhyate| amlalavaṇe
tu viśeṣārthaṃ pṛthageva paṭhite| abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ
kledaprāptijananam||17||
apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṃ
copakramet | tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena
tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ
vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi
nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato bhadradārvādivātaghnagaṇamāhṛtya
sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya
kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarpistailavasāmajjabhiḥ saha
vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tadetattraivṛtamapatānakināṃ
pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt; yathoktaiśca
svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe
nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā rathakāracullyāṃ
9
taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet,
kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet |
mūlakorubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ
pariṣekādiṣūpayojyam | abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ
hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā | etacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṃ,
saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam | vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt;
tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta, kṣīrāṇi vā
vātaharasiddhāni, yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ;
snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegamupakrameta
10; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca kuryāditi
||18||
apatānakacikitsāmāha- apatānakinamityādi| asrastākṣam anatipatitanayanam
11| apralāpinaṃ nāsambaddhabhāṣiṇam| akhaṭvāpātinaṃ khaṭvāyā na patatīti
akhaṭvāpātinam; ayamarthaḥ- apatānakavegena patanneva pāṇibhyāṃ
bhūtalamavalambate, hastapādadvayena khaṭvāpādakalpena patanaśīlaḥ khaṭvāpātī,
naitādṛgvidha ityarthaḥ| abahirāyāminam apaścānmukhagāminam|
śirovirecanadravyāṇi piṣṭvā avapīḍya dīyata ityavapīḍaḥ|
śuddhavātāpatānake'pyatra śirovirecanaṃ vāyoḥ kaphasthānagatatvena sadyaḥ
sañjñāprabodhārtham| anantaramiti śirovirecanasyordhvamityarthaḥ| ghṛtaṃ ca
vidārigandhādikvāthādibhiścaturbhirdravairvidārigandhādikalkapādikaṃ
sādhanīyamiti| pānārhaṃ ghṛtamuktvā sarvakāryopayoginaṃ mahāsnehamāha-
bhadretyādi| bhadradārvādiḥ bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇetyādiḥ|
bhadradārvādiyavakolādyānūpaudakapañcavargakvāthasya kāñjikakṣīrayośca
pratyekaṃ catvāro bhāgā ityeke; gayadāsastvatra kṣīraṃ snehasamaṃ manyate|
ānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamiti kūlacarāḥ, plavāḥ, kośasthāḥ, pādino,
matsyāśceti jejjaṭaḥ; gayadāsastu ‘sānūpaudakamāṃsavargam’ ityevaṃ pāṭhaṃ
manyate; sānūpaudakamityanena pareṣāṃ pañcānāmapi vargāṇāṃ grahaṇāt| amlāni
surāsauvīrakadhānyāmlādīni| sarpirvipacet tailavasāmajjabhiḥ saha, tailādi
pratyekaṃ ghṛtatulyaṃ dattvā| madhurakaprativāpaṃ kākolyādikalkaprakṣepam|
traivṛtamiti sarpiṣo'tra tribhirvṛtatvāt traivṛtam| svedavidhānairiti
svedāvacāraṇīyābhihitaiḥ| nidadhyāt sthāpayet; ūṣmasvedo'yam| rathakāro
lohakāraḥ| kṛśaretyādi ayamupanāhasvedaḥ| urubūkaḥ śuklairaṇḍaḥ, sphūrjakaḥ
phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātre bhavati, arjakaḥ kuṭherakaḥ, śaṅkhinī
yavatiktābhedaḥ; mūlakādīnāṃ snehacaturguṇena rasena siddhaṃ;
mūlakādipādakalkamakalkaṃ vā paktvā sukhoṣṇaṃ pariṣeke dravasvede ityarthaḥ;
ādiśabdādabhyaṅgādiṣu| maricavacāyuktamiti alpavacāmaricam| saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ
kartavyamiti anubandhabhūtayoḥ pittakaphayoḥ saṃsargamupalabhya
pittakaphaharaṃ saṃsṛṣṭaṃ tadeva kartavyaṃ; jejjaṭastu saṃsṛṣṭe
vātaraktavaccikitsā kartavyetyāha| vegāntareṣu vegoparameṣu| tāmracūḍaḥ
kukkuṭaḥ, kṛṣṇamatsyaḥ kulīramatsyākāro'śalkaḥ| tāmracūḍādivasā pāne; taduktaṃ
vṛddhavāgbhaṭe- “kukkuṭakulīraśiśumāravarāhavasāḥ pāyayet”- (a. saṃ. ci. 23)
iti||18||
pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet |
tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca
yathākālamākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ
12, aṇutailamabhyaṅgārthe, sālvaṇamupanāhārthe, balātailamanuvāsanārthe;
evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta
||19||
pakṣāghātacikitsitamāha- pakṣāghātetyādi| amlānagātram ahīnagātram| sarujamiti
saha rujayā vartate yaḥ saḥ tam| yasya tu pakṣārdhamacetanamavedanaṃ ca
so'sādhyaḥ, yadā tu punarīṣatkarmaṇyamīṣaccetanaṃ ca tadā kṛcchrasādhyaḥ|
yathākālaṃ kālasyānatikrameṇa; tadyathā- vāntasya pakṣādvirecanaṃ, viriktasya
saptarātrādanuvāsanam, anuvāsitasya snehalakṣaṇe satyāsthāpanam, āsthāpitasya
sadyaḥ punaranuvāsanamiti| ākṣepakavidhānena apatānakavidhānenetyarthaḥ,
ākṣepakāpatānakayorekaviṣayatvāt| vaiśeṣikamityādi| mastiṣkyaḥ
śirobastiviśeṣaḥ, sa ca snehāktapicuplotādidhāraṇena yojanīyaḥ| evamityādi|
atandritaḥ analasaḥ||19||
manyāstambhe'pyetadeva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai
rūkṣasvedaiścopacaret ||20||
atra manyāstambhacikitsitaṃ kaiścidadhīyate- manyāstambhe ityādi||20||
apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta,
vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet,
tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ
prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ
siddhaṃ; vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt
||21||
apatantracikitsitamapi kaiścidabhidhīyate- apatantrakāturamityādi|
tumburvādicūrṇākṣaṃ yavakvāthapaladvayena prayacchet| pathyāśatārdha iti
pathyāphalānāṃ śatārdhe sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ pātuṃ prayacchediti sambandhaḥ|
na kevalametaddhṛtameva pātuṃ prayacchedityāha- vātaśleṣmetyādi|- vātaṃ
śleṣmāṇaṃ ca yat karma nudati hanti tacca kuryāt||21||
arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret,
vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ
satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ
tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya
kṣīrāvaśiṣṭamavatārya
13
parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśrayet, tatastailaṃ
kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha
uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat
kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ, tailahīnaṃ vā
kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti ||22||
arditacikitsāmāha- arditāturamityādi| nasyadhūmāvatra snehanau| tata ityādi|
“kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā” (sū. 38)| iti tṛṇasañjñam| mahāpañcamūlaṃ
bilvādi| audakamāṃsaṃ matsyakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtīnām; ānūpaṃ māṃsaṃ
pradhānakalpanayā varāhādīnām| audakāḥ kandāḥ kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkādayaḥ|
anye- “ānūpamāṃsānyaudakān kandāṃśca saṃhṛtya”- iti paṭhanti| sarvadravyāṇāṃ
samabhāgānāmāḍhakaṃ kṣīradroṇena jaladvidroṇasahitena vipacet|
tailaprastheneti tailaprasthena dvātriṃśatpalātmakena| kṣīrānugataṃ kṣīreṇa
sahaikāvayavībhūtam| madhurauṣadhāni kākolyādīni, sahā māṣaparṇī, kṣīraṃ
caturguṇam| kecinmadhurauṣadhasahāsthāne pūrvoktakvāthyadravyāṇāmeva pādikaṃ
kalkaṃ prakṣipanti, na tu madhurakādīni||22||
gṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu
14
yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt, anyatrāvabāhukāt;
vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta ||23||
gṛdhrasyādīnāṃ cikitsāvidhānamāha- gṛdhrasītyādi| vātavyādhicikitsitaṃ ceti
cakāreṇa kroṣṭukaśīrṣakavātaśoṇitacikitsāvekṣaṇaṃ ca|
dhātukṣayanimittavātakopajanito'vabāhukaḥ, ato'nyātrāvabāhukāditi vākyena
sirāvyadho niṣidhyate| gayī tu, anyatrāvabāhukād
vātavyādhicikitsitamavekṣeteti sambadhnāti; tathāhi vātavyādhicikitsite yat
snehasvedādikaṃ tadavabāhuke kaphasthānasambhavatvena kaphāvṛtavātaje
viruddhaṃ, tatra hi svedanasyādikaṃ vidheyaṃ rūkṣamevaḥ, na tu ‘sirāvyadhaṃ
kuryādanyatrāvabāhukāt’ iti sambandhaḥ, yatoṃ'saśoṣe'vabāhuke ca sirāmokṣasya
sirāvyadhavidhāne coktatvāt| gṛdhrasyādiṣu vātavyādhicikitsite kṛte
paścācchoṇitāvaraṇaṃ niścitya sirāvyadho vidheya iti||23||
karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamadhusaṃsṛṣṭaṃ saindhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ
karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā,
mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ,
śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiśca svedayet,
vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaścottare vakṣyāmaḥ
||24||
karṇaśūlacikitsāmāha- karṇaśūla ityādi| śṛṅgaverarasam ārdrakarasam| śuktaṃ
cukram| nāḍītyādi nalādiśuṣiranāḍīsvedaḥ| vātavyādhicikitsāṃ ceti cakāreṇa
pittaraktāvaraṇe tu vātaraktacikitsitamanuktaṃ samuccinoti| bhūyaścetyādi|
karṇarogeṣūttaratantre punarapi vadiṣyāmaḥ||24||
tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet, pippalyādicūrṇaṃ vā,
hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramet
||25||
tūnīpratūnīcikitsāmāha- tūnītyādi|
sāmānyabastigrahaṇāttrividhabastyavabodhaḥ||25||
ādhmāne tvapatarpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa
15
)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle
dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni | pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni
kuryāt ||26||
ādhmānacikitsāmāha- ādhmāna ityādi| pācanīyāni pañcakolādīni|
pratyādhmānacikitsāmāha- pratyādhmāna ityādi||26||
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti
||27||
aṣṭhīlācikitsāmāha- aṣṭhīletyādi||27||
hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacala-
svarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā
mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet, tataḥ prātarekaikāṃ
vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ
kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti
||28||
hiṅgvādimutpādayati- hiṅgvityādinā| ajagandhā ‘bovayikā’ iti; gayī tu
‘ajagandhā kṣetrayavānī’ ityāha| mātuluṅgāmlaḥ bījapūrakarasaḥ| etaccūrṇaṃ
guṭikā ca, paratantrapratyayāt; hiṅgvādiguṭikā vātagulmināṃ kṛte
dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāḥ kāryāḥ, uktaṃ ca- “yaccūrṇaṃ guṭikā yāśca
kartavyā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstā hitā” iti||28||
bhavanti cātra- kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā''vṛto'nilaḥ | vijñeyo
lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ ||29||
śuddhavātacikitsāmabhidhāya saṃsṛṣṭāvṛtasya cikitsāmāha- bhavantītyādi| kevalo
doṣādyasaṃsṛṣṭaḥ| atra hi saṃyuktasyaiva cikitsāvidhirucyate na tu kevalasya,
uktatvāt ‘avirodhataḥ’ iti vacanācca; na hi kevalasya vāyościkitsāyāṃ
virodho'sti, ekamukhyatvāt| doṣairvātapittakaphairyukto doṣayuktaḥ; anena
saṃyogamātramabhihitaṃ, nāvarakatvam| dhātavo rasaraktamāṃsamedomajjaśukrāṇi
svedaviṇmūtrāṇi vātapittakaphāścocyante, teṣāmapi śarīradhārakatvāt;
tairāvṛtaḥ| tasya dvividhasyāpi vijñānopāyaṃ darśayannāha- lakṣaṇohābhyāmiti|-
vātasya lakṣaṇaṃ todādikaṃ kṛṣṇāruṇatvaṃ kampādikaṃ ca; pittasya
coṣādipītādidāhādikaṃ; kaphasya kaṇḍvādiśuklādiprasekādikam| ūhaḥ
punaraśrutasya parikalpanā| nanu, pittakaphābhyāṃ dhātubhiścāmūtrairāvaraṇaṃ
yujyate, kathaṃ vātenetyāha- prāṇādīnāṃ pañcānāṃ vāyūnāṃ
parasparamāvāryāvarakabhedena viṃśatirāvaraṇāni carakācāryeṇoktāni| tathā ca-
“mārutānāṃ tu pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu| liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ
mayā'nagha|| prāṇo vṛṇotyudānādyān prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi ca|
udānādyāstathā'nyonyaṃ sarva eva yathākramam|| viṃśatyāvaraṇānyetānyulbaṇānāṃ
parasparam| mārutānāṃ tu pañcānāṃ tāni samyak pratarkayet” (ca. ci. 28) iti;
gayadāsenāpyuktaṃ- “aṣṭāvādye dvitīye ṣaṭ tṛtīye ca catuṣṭayam| dve
caturthe'nile'pyevaṃ pañcadhā''vṛtiviṃśatiḥ”- iti| āvaraṇeṣu vātānāṃ
prāṇodānayoreva gurutaramāvaraṇaṃ draṣṭavyaṃ, dhātvāvaraṇeṣu medovṛtavātasya|
tatrordhvaṃ gacchannudānaḥ prāṇo vā'pānasyādhogāmino gatinirodhaṃ
kurvannāvaraka ityucyate; athavā dvayormārutayorabhimukhamabhisarpatorbalavatā
durbalo'bhibhūtaḥ pratyāvṛttaḥ san ‘āvṛtaḥ’ ityucyate||29||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto'nilaḥ | karoti yasya taṃ vaidyaḥ
śothavat samupācaret ||30||
medovṛtavātasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca nirdiśannāha- rujāvantamityādi|
śophamiti apakvaśopham||30||
kaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate | tadā'ṅgamardastaimitya
16
romaharṣarujājvaraiḥ ||31|| nidrayā cārditau
stabdhau
17
śītalāvapracetanau | gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyate
||32||
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare |33|
medovṛtavātaprasaṅgena sthānaviśeṣāśrayaṃ kaphamedovṛtaṃ vātaṃ nirdiśannāha-
kaphetyādi| asthirau akaṭhinau| na svāviva ca manyate anyasyeva manyate,
sparśājñānāt parakīyāviva||31-32||-
snehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ
||33|| hitamuṣṇāmbunā tadvat
pippalyādigaṇaiḥ kṛtam | lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam
||34|| mūtrairvā guggulaṃ śreṣṭhaṃ
pibedvā'pi śilājatu | tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam
||35|| hṛdrogamaruciṃ gulmaṃ
tathā'bhyantaravidradhim |36|
tasya cikitsāmāha- snehetyādi| snehavarjaṃ catuḥsneharahitaṃ,
kaphamedasoratirūkṣaṇīyatvāt; anyadapi kṣīramāṃsavarjaṃ snigdhaṃ
varjanīyameva| pippalyādigaṇaiḥ kṛtaṃ ‘cūrṇam’ iti śeṣaḥ| prabhañjanaṃ
vātamityarthaḥ||33-35||-
sakṣāramūtrasvedāṃśca rūkṣāṇyutsādanāni ca
||36|| kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ
karañjaphalasarṣapaiḥ |37|
abhyantaracikitsāmupadiśya bahirāśrayāmupadiśati- sakṣāretyādi| utsādanāni
udvartanāni sayavakṣāragomūtrāṇi| dihyāt lepayet,
karañjaphalaśvetasarṣapairgomūtrapiṣṭairuṣṇaiḥ||36||-
bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravoddālaśālayaḥ
||37|| śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā
| jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ
||38||
uddāla āraṇyakodravaḥ| aghṛtairghṛtarahitaiḥ| sarṣapatailaṃ punaruṣṇatvāt
kaphamedoharatvācca deyamapīti na pratiṣiddhaṃ na vihitaṃ ca|
alavaṇairlavaṇarahitaiḥ śākaiḥ; tadarthaṃ tu yavakṣārādikṣārāṇāṃ raukṣyeṇa
kaphamedoharatvādavacāraṇam||37-38||
yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī | tadā snehādikaṃ karma
punaratrāvacārayet ||39||
avasthāyāṃ snehāvacāraṇasya pratiprasavaṃ nirdiśannāha- yadetyādi| parikṣīṇe
sarvataḥ kṣīṇe||39||
sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase | kaṭupākaḥ saro hṛdyo
gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||40|| sa navo
bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ | taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ
saratvānmalapittanut ||41|| saugandhyāt
pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ | taṃ
prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ
||42|| pibedāvāpya vā mūtraiḥ
kṣārairuṣṇodakena vā | jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjāno hanti māsataḥ
18||43|| gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ
sabhagandaram | kṛmikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthimeva ca
||44|| nāḍyāḍhyavātaśvayathūn
kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃśca saḥ | koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā
||45||
asmādanantaramūrustambhasyopayogārhatvādguggulukalpamāha- sugandhirityādi|
sūkṣmamārgāvagāhitvāt sūkṣmaḥ| atra triphalādārvīpaṭolaiḥ tribhirdravyaireko
yogaḥ, kuśeneti dvitīyaḥ| vāriśabdo'tra kvāthe vartate, tarhi dvivacanameva
kathaṃ na dattaṃ? satyaṃ, bahuvacanāccaturbhirapi dravyairanyo yogo mantavya
iti| kṣārairiti kṣārodakaiḥ; ‘kṣīraiḥ’ ityanye paṭhanti| pānaṃ bhojanaṃ ca
vātapittakapharogāpekṣayā prakṛtyapekṣayā sātmyāpekṣayā vā| sugandhirityādi
pāṭhaṃ jejjaṭācāryo'nārṣaṃ varṇayati, gayadāsena vyākhyātatvānmayā'pi
vyākhyātaḥ||40-45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahāvātavyādhicikitsitaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘surabhī’ iti pā. ↩
- 2 ‘kecit’ iti pā. ↩
- 3 ‘kaṭurohiṇīkalkaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘biśaṇḍakamiti’ iti pā. ↩
- 5 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 6 ‘vā sakṣaudramūtraṃ toyena guḍaharītakīṃ vā’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati ↩
- 7 ‘lasāṭaka’ iti pā. ↩
- 8 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘aṅgāracullyāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘daśarātrādgatavegaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘anadhipatitaśalyam’ iti pā. ↩
- 12 ‘māstiṣkaṃ śirobastiśca śiraḥśuddhyarthaṃ’ iti pā.| ‘mastiṣkahitatvānmāstiṣkaṃ snehapicudhāraṇam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘pādāvaśiṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘jihvāgatavātarogeṣu’ iti pā. ↩
- 15 ‘dīpanacūrṇa’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘śaithilya’ iti pā. ↩
- 17 ‘snigdhau’ iti pā. ↩
- 18 ‘mārutam’ iti pā. ↩