athāto'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| caturvidho'rśasāṃ sādhanopāyaḥ |
tadyathā- bheṣajaṃ kṣāro'gniḥ śastramiti | tatra,
acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi bheṣajasādhyāni,
mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa, karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā,
tanumūlānyucchritāni kledavanti ca śastreṇa | tatra
bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ bhavati, kṣārāgniśastrasādhyānāṃ
tu vidhānamucyamānamupadhāraya ||3||
tatretyādi| acirakālajāni avatsarāṇi| sthirāṇi avisarpīṇi| pṛthūni viśālāni|
kaṭhināni akomalāni||1-3||
tatra balavantamāturamarśobhirupadrutamupasnigdhaṃ
parisvinnamanilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ
dravaprāyaṃ bhuktavantamupaveśya saṃvṛ(bhṛ)te śucau deśe sādhāraṇe vyabhre
kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge
niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ kiñcidunnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ
1
yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ
suparigṛhītamaspandanaśarīraṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ
yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya, praviṣṭe
cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayoranyatareṇa pramṛjya, kṣāraṃ
pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vākcchatamātramupekṣeta,
tataḥ pramṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ
pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatamabhisamīkṣyopāvartayet, kṣāraṃ
prakṣālayeddhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlairvā, tato yaṣṭīmadhukamiśreṇa
sarpiṣā nirvāpya yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhiradbhiḥ
pariṣiñcet, aśītābhirityeke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikamādiśet;
sāvaśeṣaṃ punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikamupakrameta; tatra
bahuṣu pūrvaṃ dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ, vāmāt pṛṣṭhajaṃ,
tato'grajamiti ||4||
tatretyādi| balavantamiti āturopakrame kṛtamapi balagrahaṇaṃ punariha kṛtam;
anvarthatve hyanarthanivṛttyarthamuktamapyucyate, yathaiva hi vyasanasaṅkaṭe
pathi śanaiḥ śanairahirahiriti; manobalasya sattvasya prāptyarthamityanye,
upacayalakṣaṇasya balasya prāptyarthamityapare; apare tvevaṃ vadanti- nanu,
arśovyādhyupadrutasya kathaṃ balavattvaṃ syāt? atrocyate, balavānatra
vṛddhatvarahito nātyantahīnaprāṇaḥ sattvabhūyiṣṭho vā| arśovyādhau
“abhuktavataḥ karma kurvīta” (sū. 5) iti sūtrasthāne proktaṃ, tadatra kathaṃ
snigdhaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantamityādyuktaṃ? bhuktavato hi karmaṇi
kriyamāṇe hikkāśvāsādaya utpadyeranniti vṛddhavaidyāḥ; tatraike dvitricatuḥ-
pañcadināni pūrvāṇi snigdhādibhojanaṃ na tu tadaharityāhuḥ; anye tu tadahareva
snigdhālpabhojanānantaramarśaḥkarmetyāhuḥ, “prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ
bhojayedāturaṃ bhiṣak” (sū. 17) iti prāgevoktatvāt; yat punaḥ “abhuktavataḥ
karma” ityuktaṃ sūtrasthāne, tanmukhāśritānāmarśasāṃ karmaṇi
bhojanapratiṣedhārthamiti| sādhāraṇe kāle nātiśītoṣṇe| phalake kāṣṭhaphalake|
vastrakambalakopaviṣṭamiti
2
vasanondukaniviṣṭam| parikarmiṇaḥ sarvakarmaṇāṃ kartāraḥ paricārakāḥ| kṣāraṃ
pātayedatra tantrāntaradṛṣṭyā trividhāmapi kṣāramātrāmāha- “kṣāramātrā
nakhotsedhapramāṇā''dyā prakīrtitā| dviguṇā madhyamā mātrā triguṇā mahatī
matā|| pitte śleṣmaṇi vāte ca yathāsaṅkhyaṃ prayojayet”- iti|
yantramukhapidhānaṃ dāhaśaktyutkarṣārtham| tīkṣṇauṣadhaśaktikṛtaṃ kṣārabalaṃ,
vyādhibalamavagāḍhottānādibhedena| atra sarvamapyarśaḥ kṣāreṇa samyagdagdhaṃ
pakvajāmbavapratīkāśamiti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ; tantrāntarīyāstu pṛthak;
tathāhi- “pakvajāmbavakāśmaryavarṇaṃ dagdhe'nilārśasi| pittaje
bhṛṅgamāyūrakaṇṭhavarṇaṃ vinirdiśet|| bṛhatīpuṣpavarṇatvaṃ samyagdagdhe
kaphārśasi”- iti| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, śuktaṃ cukraṃ, phalāmlo bījapūrarasaḥ|
tata ityādi| uṣṇodakopaviṣṭamiti kaphavātānubandhe uṣṇodakāvagāhaḥ,
kevalayostu raktapittayoḥ śītodakāvagāhaḥ||4||
tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet, kṣāreṇaiva mṛdunā
pittaraktanimittāni ||5|| tatra
vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti
samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā
śoṇitātipravṛttistannimittāścopadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā
kaṇḍūranilavaiguṇyamindriyāṇāmaprasādo vikārasya cāśāntirhīnadagdhe
||6||
tannimittāḥ śoṇitasrāvanimittāḥ| dhyāmaḥ kṛṣṇaśyāmaḥ||5-6||
mahānti ca prāṇavataśchittvā dahet, nirgatāni cātyarthaṃ doṣapūrṇāni
yantrādvinā
svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrairupācaret;
pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇicātīsāravidhānena,
baddhavarcāṃsi snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa
sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ ||7||
mahāntītyādi| dāhaḥ punaragnikṛtaḥ, kṣāradāhasyoktatvāt| doṣapūrṇānīti
doṣairvātapittakapharaktaiḥ pūritāni| eṣa ityādi| atra sarvaśabdena
meḍhrādisthānagatānāmarśasāmavarodhaḥ| dahanagrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tena
snehādi śastraṃ cānuktamupalakṣayet||7||
āsādya ca darvīkūrcakaśalākānāmanyatamena kṣāraṃ pātayet | bhraṣṭagudasya tu
vinā yantreṇa kṣārādikarma prayuñjīta | sarveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ
sarpiḥsnigdhamupaseveta payasā nimbayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ
śākairvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābālamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhiranyairvā
| yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca tadupaseveta
||8||
āsādyetyādi| godhūmasya gurutve'pi pūyavṛdhdyarthaṃ kṣāravraṇakledanārthaṃ
copayogaḥ; tata uktaṃ- “godhūmānnaṃ sarpiḥsnigdhamupaseveta” iti| vāstukaḥ
ṭaḍkavāstukaḥ, jīvantī ḍoḍikā, aśvabalā hisphītyo methikābhedaḥ, cillī
kṣetravāstukaḥ, cuccuḥ ‘cucu’riti loke| anuktamapyannapānauṣadhadravyaṃ
nirdiśannāha- yadityādi| sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ceti sṛṣṭaṃ viṇmūtraṃ yeneti,
arśaḥ- kṛtamārgāvarodhakupitavātavibaddhasya mūtrasya purīṣasya ca
visargakaram| ceti cakāreṇa tantroditamanyadapi
3
palāṇḍvādi samuccīyate||8||
dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca
snehādīnāṃ sāmānyataḥ kriyāpathamupaseveta | viśeṣatastu vātārśaḥsu sarpīṃṣi
ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiścūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya pibet,
pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ
4, śoṇitārśaḥsu mañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet, śleṣmārśaḥsu
surasādīnāṃ kaṣāye | upadravāṃśca yathāsvamupācaret
||9||
dagdheṣvityādi| ceti cakāreṇādagdheṣvapi vidhirayam| sāmānyataḥ sāmānyena
sarvārśoghnavidhinā, viśeṣatastu vātādyarśasāṃ dahanavidhinā dagdheṣu vidhiḥ;
tameva viśeṣaṃ nirdiśannāha- sarpīṃṣītyādi| sarpīṃṣi ca
vātaharadīpanīyasiddhānītyatra vātaharāṇi bhadradārvādīni, dīpanīyāni
pippalyādīni| atra ca kvāthakalkavidhiḥ sāmānyakaṣāyakalkavidhinā| tatra
siddhe ghṛte vātavyādhipaṭhitaṃ hiṅgvādicūrṇamāvāpya yojyam, uttareṣu triṣvapi
pippalyādikalkamāmananti vṛddhāḥ| pittetyādi| pṛthakparṇyādayo
ropaṇaghṛtasādhanamiśrakoktāḥ| muruṅgī madhuśigruḥ, tadādirmuraṅgyādiḥ;
muruṅgyādirvaruṇādyantargaṇaḥ “madhuśigrustarkārī meṣaśṛṅgī” (sū. 38)
ityādikaḥ| kaṣāya iti siddhaṃ sarpirityatrāpi sambadhyate| śleṣmārśaḥsvityādi|
śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye siddhaṃ sarpirityatrāpi sambadhyate| surasādiḥ
“surasā śvetasurasā” (sū. 38) ityādiḥ| upadravacikitsāsūtramupadarśayannāha-
upadravānityādi| ye copadravā gulmādayo jvarādayaśca tānātmīyenauṣadhena
pratikuryāt||9||
paraṃ ca yatnamāsthāya gude kṣārāgniśastrāṇyavacārayet, tadvibhramāddhi
ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti maraṇaṃ vā
||10||
idānīṃ kṣārādīnāmatitīkṣṇatvādiyogātteṣāṃ duryoge bahutarānarthakaratvāt
suyogaikahetuṃ
5
nirdiśannāha- paraṃ cetyādi| param uttamam||10||
ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇamupadekṣyāmaḥ- tatra yantraṃ lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ
vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ,
ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ nārīṇāṃ talāyataṃ; tad dvicchidraṃ darśanārtham, ekachidraṃ
tu karmaṇi; ekadvāre hi śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati; chidrapramāṇaṃ
tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ, yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ
tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa
yantrākṛtisamāsaḥ
6||11||
ata ityādi| lauhaṃ suvarṇarūpyādilohamayam| dāntaṃ hastyādidantamayam| śārṅgaṃ
mahiṣādiśṛṅgamayam| vārkṣaṃ vṛkṣamayaṃ; vṛkṣāḥ sāravṛkṣāḥ śiṃśapādayaḥ| āyataṃ
dīrgham| pariṇāho vartulatā| talāyatamiti talaṃ svahastatalam| kecidatra
striyāḥ pṛthagyantrābhidhānagranthamapaṭhitvā strīpuṃsayostulyameva
yantramityāhuḥ| anye ‘talāyataṃ’ ityatra ‘tadāyataṃ’ iti paṭhitvā
vyākhyānayanti- strīpuṃsayoryantravartulatve bhedaḥ, dairdhye tu tadāyataṃ
puruṣayantrāyatamityarthaḥ| ardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikamiti
ardhāṅgulocchrāye upari vṛttā karṇikā yasyetyarthaḥ| ‘apavṛttakarṇikaṃ’ iti
kecit paṭhanti, apakṛṣṭā vṛttakarṇikā yasyeti; tatrāpyuttarapadalopena
samāsaḥ, artho'pi sa eva| yantrākṛtisamāsa iti yantrākārasaṅkṣepa ityarthaḥ;
vistarastu nānāsthānasthitārśaḥsrotaḥpramāṇākārābhyāṃ
dravyākārapramāṇacchidraireveti||11||
ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ- snuhīkṣīrayuktaṃ haridrācūrṇamālepaḥ
prathamaḥ, kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇamiti gomūtrapittapiṣṭo
dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā gopittapiṣṭastṛtīyaḥ,
pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ snuhīkṣīrapiṣṭo'rkakṣīrapiṣṭo vā
caturthaḥ,
kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu
tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati
||12||
ālepayogeṣu prathamādivacanaṃ pratyekameva yogānāṃ mahābalatvasūcanārtham,
uttarottarabalīyastvena prayogakālāvadhāraṇārthamityanye| gomūtrapittapiṣṭo
gomūtragopittābhyāṃ piṣṭaḥ| kṛtavedhanaḥ kośātakī| jambūḥ bhūmijambūḥ|
uttamāraṇī yodhāmallī
7| arko'rkakṣīram| alarkaḥ mandāraḥ||12||
ata ūrdhvaṃ
8
bheṣajasādhyeṣvadṛśyeṣvarśaḥsu yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ- prātaḥ
prātarguḍaharītakīmāseveta, brahmacārī gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ
prātaḥ prātaryathābalaṃ kṣaudreṇa, apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena
sakṣaudramaharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā
sīdhuṃ parārdhyaṃ, bhallātacūrṇayuktaṃ vā saktumanthamalavaṇaṃ takreṇa, kalaśe
vā'ntaścitrakamūlakalkāvalipte niṣiktaṃ takramamlamanamlaṃ vā
pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu
takrakalpaḥ, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca
pūrvavadeva, niranno vā takramaharaharmāsamupaseveta,
śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā payaḥ, kuṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā
pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa, mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇamupaseveta
takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā, kṣāralavaṇāṃścitrakamūlakṣārodakasiddhān vā kulmāṣān
bhakṣayet, citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarūkṣārasiddhaṃ vā,
palāśatarūkṣārasiddhān vā kulmāṣān, pāṭalāpāmārgabṛhatīpalāśakṣāraṃ vā
parisnutamaharaharghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa,
citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā sarpiḥ
pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta
śītodakānupānam; ebhirabhivardhate'gnirarśāṃsi copaśāmyanti
||13||
ata ityādi| harītakyādiyuto guḍo'pyagnidīpanaḥ, saṃyogaśaktitvāt| uktaṃ ca-
“guḍaḥ kartā'gnisādasya, saha na tvabhayādibhiḥ
9| kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha” iti| bhallātakacūrṇayuktaṃ
cetyādiyogaṃ yāvadāseveteti kriyā'pi sambadhyate| brahmacārītyādi|
gomūtraharītakī gāḍhaviṭkasya mandāgneḥ| brahmacaryaṃ yogasya raukṣyāt|
apāmārgamūlayogaḥ pittaraktārśasi, gayadāsastu kaphānubaddharaktajeṣu|
śatāvarīmūlakalkaṃ vātapittānubaddharaktajeṣu| citraketyādi| sīdhuṃ śasyakaṃ,
parārdhyaṃ śreṣṭham| cūrṇaṃ karṣapramāṇam| etacca kaphamandāgnau baddhapurīṣe
vā| bhallātaketyādi| bhallātakacūrṇaṃ ṣaḍaṅgādivadāharatvena karṣamātraṃ,
bhallātakacūrṇādyavasaktavastu ṣoḍaśaguṇā eva, takrapramāṇaṃ punaratra yāvatā
nātyacchaṃ nātisāndraṃ ceti| jejjaṭācāryaḥ| punaratra caturthāṃśaṃ
bhallātakacūrṇamicchati; tannecchati gayī|
takraprasaṅgenāparārśoharatakraprayogaṃ nirdiśannāha- kalaśe ityādi| āsphotā
sārivā| pippalītyādi| nirannaḥ annavarjam| ete ca takraprayogāḥ kaphavātajeṣu
śuṣkārśaḥsu| śuṣkārśasāṃ vātakaphajānāmannapāne takraṃ nirdiśya, ārdrāṇāṃ
raktapittajānāmannapāne gorasameva nirdiśannāha- śṛṅgaveretyādi|
auṣadhaśṛtakṣīrapānapakṣe “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam|
kṣīrāvaśeṣaḥ(ṣaṃ) kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti nyāyena,
tṛṣṇāpanayanapānapakṣe tu ṣaḍaṅgakalpanayā karṣamātreṇaiva|
‘śṛṅgaverādisiddhaṃ payaḥ’ ityanye paṭhanti; tatra pippalyādyantargatāḥ
śṛṅgaverādiḥ; athavā prakāravācyatrādiśabdaḥ| ayaṃ yogaḥ
kaphavātānubandharaktajeṣu| kuṭajetyādi| kuṭajatvacāṃ śatapalaphāṇite
pippalyādicūrṇaṃ ṣaṭpalaṃ, kṣaudrapramāṇaṃ tu prayogakāle yāvatā'valehaḥ syāt|
kuṭajaphāṇitaṃ tu kaphapittānubaddharaktajeṣu| hiṅgvityādi| hiṅgvādikaṃ
vātakaphajeṣu, takrāhāro vātakaphānubaddharaktajeṣu, vātapittānubandhajeṣu
kṣīrāhāraḥ| kṣāretyādi| kulmāṣā yavaudanaḥ| citrakamūlasyāpi
ṣaḍaṅgodakakalpena kaṣāyaḥ| tāneva yavakṣāreṇa lavaṇān lavaṇīkṛtān|
citraketyādi| atrāpi palāśakṣārapramāṇasya tadudakapramāṇasya ca
ṣaḍaṅgoddeśataḥ siddhiḥ| pāṭaletyādi| pāṭalādikṣārapalaṃ trikarṣamardhapalaṃ
vā kvāthakalpena kvathitamardhāvaśeṣitaṃ suparisrutaṃ saghṛtakarṣaṃ peyaṃ;
jīrṇe ca tasmin samaghṛtakṣīraṃ madhurarasamevānnaṃ bhojyam, ojobhraṃśabhayāt|
kuṭajetyādi| kuṭajamūlabandākayoḥ palaṃ trikarṣamardhapalaṃ vā
takrapaladvayena| ghṛtakṣīramadhurarasabhojanaścitrakādikalkaṃ
pūtīkakṣārodakena pibet| kṣārodakasiddhamiti pūtīkakṣārodakāḍhakasiddhaṃ
pāṭalākṣārodakāḍhakasiddhaṃ vā sarpiḥ palapramāṇaṃ pānakāle
pippalyādicūrṇapādaprakṣepaṃ peyam| bhojanamatrāpi saghṛtakṣīramadhurarasaṃ,
kṣārasya kharatīkṣṇatvāt| etacca vātajeṣu rūkṣakoṣṭheṣu cāvasannānaleṣu||13||
dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya jalacaturdroṇe vipācayet, tataḥ
pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyamādāya suśītaṃ guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane
niḥkṣipya māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ prātaḥ prātarmātrāṃ pāyayeta,
tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na bhavanti dīptaścāgnirbhavati
||14||
dvipañcamūlītyādi| eṣāṃ samabhāgānāṃ tulāṃ palaśatam| asminnariṣṭe
dhātakīpūṣpāṇi paladvayaṃ trayaṃ vā'nuktānyapyadhivāsanārthaṃ vṛddhā āmananti|
tulāṃ tulāmityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dvipañcamūlyādīnāṃ ca
pratyekaṃ tulāṃ palaśataṃ; tannecchati gayī| yavapalle yavarāśāvityarthaḥ|
tantrāntare cāsya ‘dantyariṣṭa’ iti sañjñā||14||
pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve pale, indravāruṇyāḥ pañca
palāni, kapitthamadhyasya daśa, pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho
dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya,
suśītaṃ guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta
yavapalle; tataḥ prātaḥ prātaryathābalamupayuñjīta | eṣa khalvariṣṭaḥ
plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo
balavarṇakaraśceti ||15||
pippalītyādi| indravāruṇyāḥ prokte'pi palapañcake kaṭukatvaparihārāyārdhaṃ
kṣipanti vṛddhavaidyāḥ| carake'pyayaṃ paṭhyate'bhayāriṣṭaḥ||15||
tatra, vātaprāyeṣu snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratiṣiddhaṃ,
pittajeṣu virecanam, evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu
śṛṅgaverakulatthopayogaḥ, sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu,
yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ sarveṣviti
||16||
acirotpannānāmalpadoṣaliṅgānāṃ sādhanārthamadṛśyānāṃ yāpyānāṃ yāpanārthaṃ ca
snehādikarmāṇi nirdiśannāha- tatretyādi| tatrārśaḥsu vamanasya niṣiddhasyāpi
kaphaprasekādiṣvavasthāsu kartavyatāprasaṅgaḥ| kecidvātaprāyeṣvityādikaṃ
granthamanārṣamityācakṣate, gayadāsavyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ|
pittajeṣvityādi| evamiti virecanam| na vāmayati nāpi virecayati vyādhinā
sahaikībhūya tatsthameva vyādhiṃ śamayettat saṃśamanam||16||
ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānamupadekṣyāmaḥ- bhallātakāni
paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā tridhā caturdhā vā
chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ
ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātarupaseveta, tato'parāhṇe kṣīraṃ
sarpirodana ityāhāraḥ; evamekaikaṃ vardhayedyāvat pañcati, tataḥ pañca
pañcābhivardhayedyāvat saptatiriti, prāpya ca saptatimapakarṣayedbhūyaḥ pañca
pañca yāvat pañceti, pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekamiti | evaṃ
bhallātakasahasramupayujya sarvakuṣṭhārśobhirvimukto balavānarogaḥ
śatāyurbhavati ||17||
acirotpannānāmalpadoṣaliṅgānāṃ ca sādhanārthaṃ cirajātānāmadṛśyānāṃ
yāpanārthaṃ viśiṣṭaprayogaṃ nirdiśannāha- ata ityādi| phalaṃ paryāgatamiti
pūrvoktatvāt paripakvānyeva labdhāni,
bhūmivibhāgoktauṣadhadoṣaparihāreṇānupahatānyapi labdhāni, punastadvacanaṃ
prayogasya mahāphalatvena gauravotpādanārtham| kaṣāyasya śuktimiti
atraikāpekṣayā śuktimānaṃ, yathā cātra bhallātakānāṃ kvāthyānāṃ
parivṛddhistathā kvāthodakasyāpi buddhyā vṛddhiḥ parikalpanīyā| bhallātakāni
tadasthīni pakvāni tantrāntaradarśanācchucau śukre vā māsi gṛhītvā yavapalle
māṣapalle vā nidhāya, mārgaśīrṣe pauṣe vā prayuñjīta| evamuktaprakāreṇa
saptatiṃ yāvadutkarṣeṇa bhallātakasahasraṃ pañcatriṃśatā divasaiḥ pūryate,
śataṃ yāvadutkarṣeṇa sahasradvayavidhānaṃ syāt; tatrādyaṃ dinacatuṣṭayaṃ
saṃskāramātrajanakatvādantyaṃ ca bhallātakasaṃskārāpakarṣaṇatvānna vṛddhā
bhiṣajo gaṇayanti, tataḥ sahasradvayaṃ pūryata eva| evaṃ bhallātakaprayogaśca
trividhaḥ| tatra śatāntaḥ śarīrabaladoṣāpekṣayā pravaraḥ, saptatyanto
madhyamaḥ, triṃśadantaḥ punaradhamaḥ prayogaḥ, evaṃ tantrāntarād vyākhyāyate|
grīṣmakāle gṛhītānyāpūrṇarasānyanāmayāni bhallātakāsthīni yavapalle māṣapalle
vā caturmāsāvasthitāni hemante prayoktumārameta;
madhurasnigdhaśītopasaṃsṛṣṭaśarīraḥ prathamaṃ daśa bhallātakāni
saṅkṣudyāṣṭaguṇena salilena kvāthaṃ kṛtvā'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ sadugdhaṃ
ghṛtenāntarmukhamabhyajya pibet, tānyekaikaśo bhallātakotkarṣeṇa triṃśatkṛtvā
punarekaikamapakarṣayedyāvaddaśabhallātakaprayogaḥ; nātaḥ paramutkarṣaḥ
kartavyaḥ| anena krameṇa sahasrabhallātakaprayogaḥ paraṃ na ghaṭate, yathā'tra
ghaṭate tathāvidhaḥ
10
pāramparyopadeśo vyākhyāyate- triṃśadrātrau saptarātraṃ triṃśatprayogaḥ
kartavyaḥ, tata ekaikamapakarṣayedyāvaddaśa, punaranyasminnapi dine daśeti,
evaṃ bhallātakasahasramupayujyata iti ghaṭate| sarvakuṣṭhārśobhirvimukta iti
vacanaṃ na yathārthavacanaṃ, kākaṇakasya kuṣṭhasyādibalapravṛttānāṃ ca
kuṣṭhānāṃ tathā tridoṣajānāṃ cārśasāṃ sahajānāṃ cāsādhyatvāt,
raktapittajānāmapyarśasāṃ bhallātakāviṣayatvāt| tuvarakabhallātakayorvāryuṣṇaṃ
niṣiddhaṃ, tato'lpaśṛtaśītajalaṃ peyam||17||
dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniścyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ
śuktimātramupayuñjīta, jīrṇe pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaśca |
bhallātakamajjabhyo vā snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhakto
nivātamāgāraṃ praviśya yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe
kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ māsamupayujya māsatrayamādiṣṭāhāro
rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān balavāñ
śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisampanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse ca prayoge
varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati, evaṃ daśamāsānupayujya
varṣasahasrāyurbhavati ||18||
bhallātakaprayogāntaraṃ darśayati- dvivraṇīyetyādi| pratisaṃsṛṣṭabhakta iti
yavāgvādikramabhukta ityarthaḥ| dvādaśabhirannakālaiḥ ṣaḍ dināni,
virecanadivasena saha sapta dināni ca, taduttaraṃ bhojanamaṣṭame; tasyāpohe
sapta, tadā saptame vā'hani bhojanaṃ; navame punarahani bhallātakamajjasnehaṃ
pibet| yathābalamiti puruṣarogabalānatikrameṇa prasṛtiṃ prakuñcaṃ
vā'ṣṭabhāgamadhuyuktaṃ dviguṇaghṛtaṃ pūrvavaddhṛtābhyaktatālvoṣṭhaḥ śītaṃ
pibet; śītodakādyupacāraśca| prasṛtiḥ paladvayaṃ, prakuñcaḥ palam|
rakṣedātmānaṃ ‘krodhādibhya’ iti śeṣaḥ||18||
bhavanti cātra- yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ khadirabījakau | tathaivārśāṃsi
sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ
||19|| haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva
ṣoḍaśa | kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ
||20||
prabhāvavibhāvitaṃ khadirādīnāṃ kuṣṭhādiharatvaṃ purātanāgamanirdiṣṭaiḥ
ślokairāha- bhavanti cātretyādi| dvābhyāṃ kuṭajabhallātakābhyāṃ yathāsvaṃ
viṣayamupayujyamānābhyāṃ pratyekaśo vātādidoṣatrayajanitānyarśāṃsi nivartante|
tadyathā- vātakaphajāni bhallātakena, raktapittajāni kuṭajena|
evamevābhipretya sarvāṇi, na punaḥ sānnipātikasarvadoṣajāpekṣayā sarvāṇīti|
evaṃ kuṣṭheṣvapi sādhyatvena dārṣṭāntikaṃ
11
draṣṭavyam| ṣoḍaśa pramehā vātajapramehacatuṣṭayaṃ vihāya||19-20||
ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ
12| āsavāśca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritim
||21||
anyadapi cikitsitaṃ doṣocchrāyāpekṣayāha- ghṛtānītyādi| lehāḥ
kuṭajāvalehādayaḥ, navāyasādayo'yaskṛtayo
mahākuṣṭhamadhumehādicikitsitanirdiṣṭāḥ| surā nānāvidhāḥ paiṣṭikādibhedena
virecanādhyāyavidhividheyāḥ| āsavāśca nānāvidhauṣadhakvāthaguḍādikṛtā
dhātakyādicūrṇādhivāsitāḥ| ‘vīkṣya doṣaṃ yathāphalam’ ityanye paṭhanti, tatra
phalamuktamanatikramyetyarthaḥ
13||21||
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam | yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu
parivarjayet ||22||
varjyān nirdiśannāha- vegāvarodhetyādi| vātamūtrapurīṣādīnāṃ svamārgeṇa
svabhāvataḥ pravṛttyabhimukhībhāvo vegaḥ| utkuṭukāsanamutkaṭikasya
cirāsanasthitiḥ||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vastracumbhalakopaviṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘vastracumbhalakopaviṣṭamiti’ iti pā. ↩
- 3 ‘cakāreṇa raktajeṣvanyeṣu’ iti pā. ↩
- 4 ‘bhadradārvādipippalyādisarpiśca’ iti pā. ↩
- 5 ‘svayaugikahetuṃ’ iti pā. ↩
- 6 suśrutoktasyārśoyantrasya samprati pāścātyairvyavahniyamāṇena ‘rekṭal spekyulam’ ityākhyena yantreṇa sādṛśyamupalabhyate| tasyeyaṃ pratikṛtiḥ- ↩
- 7 ‘godhāmalī’ iti pā. ↩
- 8 ‘ūrdhvamadṛśyeṣvarśaḥsu’ iti pā. ↩
- 9 abhayādibhiḥ saha tu nāgnisādakārīti sambandhaḥ ↩
- 10 ‘tathā'vicchinnaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘dṛṣṭāntikaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘purāḥ’ iti pāṭhāntaram| tatragugguluyogā ityarthaḥ ↩
- 13 ‘phalaśrutyanatikrameṇetyarthaḥ’ iti pā. ↩