athāto'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo
mataḥ | auṣadhaistaruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati
||3|| tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama
iṣyate | tenāsyāpacayaṃ yānti vyādhermūlānyaśeṣataḥ
||4||
aśmarītyādi| taruṇaḥ tatkālotpannaḥ||1-4||
pāṣāṇabhedo vasuko vaśirāśmantakau tathā | śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī
kaṇṭakārikā ||5|| kapotavaṅkā''rtagalaḥ
kaccakośīrakubjakāḥ
1| vṛkṣādanī bhallukaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam
||6|| yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya
phalāni ca | ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthairghṛtaṃ kṛtam
||7|| bhinatti vātasambhūtāmaśmarīṃ
kṣiprameva tu |8|
yena snehādikrameṇa vyādhimūlāni doṣadūṣyarūpāṇyaśeṣataḥ praśamaṃ yānti taṃ
nirdiśannāha- pāṣāṇetyādi| vasuko bakapuṣpam| vaśiro
markaṭasañjñastṛṇajātiviśeṣaḥ, sūryāvartabheda ityanye| aśmantako'mlaloṭaḥ
kovidārasadṛśapatrakaḥ| kapotavaṅkā kaṭabhīsadṛśapatro viṭapī madhyadeśe
prasiddhaḥ| ārtagalaḥ kakubhakaḥ sugandhimūlaḥ ‘kauhā’
2
iti nāmrā pūrvadeśe prasiddhaḥ, anye tu ārtagalaḥ ‘kukhaka’ ityāhuḥ,
bahiḥkeśaraḥ kaṇṭakitaphalo viṭapa ityanye| kaccako madhyalekhānicitaḥ
ṛjukapatra īṣadraktamūlaḥ ‘kavahaka’ iti mālavake prasiddhaḥ, anye tu
kaccakasthāne ‘kakubha’ iti paṭhanti, sa ca prasiddhaḥ| kubjaḥ guñjā|
vṛkṣādanī bandākaḥ| bhallukaḥ śyonākaḥ| śākaḥ karkaśamasṛṇapṛṣṭodarapatro
vṛkṣastasya phalam| katakaphalamambuprasādanaṃ śaśakaśuṣkapurīṣapratimam| eṣāṃ
sāmānyasnehakaṣāyaparibhāṣayā kaṣāyaḥ; ūṣakādīnāṃ snehapādena kalkaḥ||5-7||-
kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca
||8|| bhojanāni ca kurvīta varge'smin
vātanāśane |9|
ghṛtauṣadhavargaṃ saṅkṣepārthamanyatrāpyatidiśannāha- kṣārānityādi|
kṣārāścātra pātavyāḥ, te ca cūrṇatvāt karṣamātrayā salilena
mastvādibastiśodhanadravyeṇa vā paladvayacatuṣṭayapramāṇena; kṣārodakapakṣe tu
karṣadvayaṃ trayaṃ vā ṣaḍguṇenāṣṭaguṇena vā jalena bahuśaḥ parisrāvya pūtaṃ
peyam| yavāgvādayaścātra paladravyakvāthena kartavyāḥ| bhojanāni bhaktādayaḥ|
cakārāccūrṇānāmapi samuccayaḥ kartavyaḥ| evaṃ
pittakaphaharadravyavarge'pyūhyam| kṣārādīnāṃ kalpanā paribhāṣābalāt;
svayamapyūhaḥ kartavyaḥ||8||-
kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo'śmabhit
||9|| varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam
| bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro'tha kuruṇṭikā
||10|| punarnavā śirīṣaśca kvathitāsteṣu
sādhitam | ghṛtaṃ śilājamadhukabījairindīvarasya ca
||11|| trapusairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpitaṃ
śubham | bhinatti pittasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu
||12|| kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi
payāṃsi ca | bhojanāni ca kurvīta varge'smin pittanāśane
||13||
pittāśmarīcikitsāmāha- kuśa ityādi| itkaṭaḥ mahatī khagālī| moraṭa ikṣumūlam|
pattūraḥ śarabālikā| kuraṇṭikā śarabālikābhedo lohitapuṣpaḥ| śilājaṃ śilājatu|
indīvaraṃ śarabālikābhedo dīrghapatro bahulapuṣpaḥ; jejjaṭastu indīvaraṃ
nīlotpalaṃ, tannecchati gayī||9-13||
gaṇo varuṇakādistu guggulvelāhareṇavaḥ | kuṣṭhabhadrādimaricacitrakaiḥ
sasurāhvayaiḥ ||14|| etaiḥ
siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca | bhinatti kaphasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva
tu ||15|| kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi
payāṃsi ca | bhojanāni ca kurvīta varge'smin kaphanāśane
||16||
kaphāśmarīcikitsāmāha- gaṇa ityādi| bhadrādirbhadradārukuṣṭhaharidretyādiḥ|
ajāsarpiḥ kecinna paṭhanti, te prakaraṇāt pūrvoditāt sāmānyena gavyameva
ghṛtaṃ dadati| kaphāśmarīcikitsitenaiva śukrāśmarīcikitsitamuktaṃ mantavyaṃ,
tulyaguṇatvāt kaphaśukrayoriti||14-16||
picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ | cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ
śarkarāśamanaṃ pibet ||17||
idānīṃ śarkarāpatanāya śamanāya vā yogopadeśaḥ| picukaḥ karīraḥ, tasya phalaṃ;
‘kārpāsaphalaṃ’ ityeke| indīvaraṃ karṇapūrakākhyo mahāpuṣpaḥ śaravālikābhedaḥ;
anye nīlotpalamāhuḥ, tannecchati gayī| aṅkoloṅkoṭaḥ, katakaḥ prāguktaḥ
śāko'pi| guḍo'tra cūrṇasamo jñeyaḥ, “cūrṇe cūrṇasamo deyo modake dviguṇo
guḍaḥ”- ityuktatvāt| uṣṇodakena saha pātavyam||17||
krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā
3| ajamodā kadambasya mūlaṃ nāgarameva ca
||18|| pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ
surayoṣṇodakena vā |19|
krauñcetyādi| krauñcaḥ krauñcapakṣī| tālamūlikā
4
muṣalī mūṣakapucchākāraśiphā||18||-
trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam
||19|| avikṣīreṇa saptāhamaśmarībhedanaṃ
pibet |20|
trikaṇṭakasyetyādi|- trikaṇṭako gokṣurakaḥ| anye tu ‘markaṭakasya bījānāṃ’ iti
paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| anena yogena bhidyate aśmarī, śarkarā tu
śāntimupaiti||19||-
dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro'vimūtragālitaḥ
||20|| grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ
sādhitaḥ śanaiḥ | tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ
||21|| eṣa kṣāro'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca
bhinattyapi |22|
dravyāṇāmityādi| aviśeṣoktervātādīnāṃ trayāṇāṃ doṣāṇāmapi gaṇānāṃ,
vargatvādyathālābhena; tilanālādidīpanena kṣārīkṛtānāṃ bhāgaḥ| grāmyā
grāmabhavā aśvādayaḥ
5, teṣāṃ samabhāgapurīṣakṣārasaṃyuktaḥ ṣaḍguṇāvimūtragālitaḥ| tatastasya
kṣārodakasya pākasiddhisamaye caturthāṃśenoṣakāditrikaṭukayoḥ samabhāgena
miśritayoḥ prakṣepaḥ||20-21||-
tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ
||22|| kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ
paraḥ |23|
tiletyādi|- tilāderkalkajātasya pratyekaṃ kṣāraḥ samo'vimūtrapaladvayena
peyaḥ, tilādeḥ kṣārasya karṣadvayaṃ trayaṃ vā'vimūtreṇaṣaḍguṇena bahuśaḥ
srāvitaṃ pūtaṃ vā peyam||22||-
pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret
||23||
pāṭaletyādi| ete ca vātakaphasambhūtāyāmaśmaryāṃ madhurakṣīraghṛtāśinaḥ
kṣārayogā yojyāḥ||23||
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrāhmīkalkaṃ vā'kṣasamaṃ pibet |24|
śvadaṃṣṭretyādi| yaṣṭikā yaṣṭimadhu| brāhmī lavaṇikā| pānamatra
avimūtreṇaiva|24|-
sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau
||24||
sahaiḍakākhyāvityādi| eḍākhyayā saha śobhāñjanamārkavau pātavyāvavimūtreṇaiva|
mārkavo bhṛṅgarājaḥ||24||
kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedamlaiḥ surādibhiḥ | tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ
vedanābhirupadrutaḥ ||25||
kapotetyādi| kapotavaṅkā prasiddhaiva| amlaiḥ kāñjikādibhiḥ| surādibhiḥ
surāsauvīrakamaireyakamedakaiḥ| tadityādi| tatsiddhaṃ kapotavaṅkāsiddhaṃ,
‘dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ’ ityādinyāyena||25||
harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddhameva vā |26|
harītakītyādi| harītakyādiḥ triphalā, tatsiddhaṃ kṣīraṃ
pittajāśmarīvedanābhirupadrutaḥ, vātakaphajāśmarīvedanābhidrutastu
punarnavāmūlasiddhaṃ payaḥ pibet|26|-
sarvathaivopayojyaḥ syādgaṇo vīratarādikaḥ
||26||
anuktamapi ghṛtādi viśiṣṭadravyagaṇairnirdiśannāha- sarvathetyādi| sarvathā
sarvaiḥ prakāraiḥ ghṛtakṣīrakaṣāyayavāgūbhojanasādhanabhedena
tathā'vagāhasvedādibhiḥ||26||
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ | yadi nopaśamaṃ
gacchecchedastatrottaro
6
vidhiḥ ||27||
upakramāsiddhau cchedavidhimāha- ghṛtairityādi| uttarabastiratra
aśmarīharadravyasiddho nairuhikaḥ snaihikaśca| uttaro vidhiśchedaḥ||27||
kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihādhruvā | upakramo jaghanyo'yamataḥ
samparikīrtitaḥ ||28||
adhruvā aniścitā| anye tu niścitasyāpi vaidyasyeti paṭhanti, niścitaṃ
śāstraniścitaṃ karma karotīti niścito niścitakarmakṛt||28||
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet | tasmādāpṛcchya
kartavyamīśvaraṃ sādhukāriṇā ||29||
nanu marmopaghātenātiduḥkhakāraṇaṃ maraṇaṃ vā, tat kimarthaṃ kriyata ityāha-
akriyāyāmityādi| anyathā tasminnapṛṣṭe karmaṇyāturasya mṛtyau daṇḍaṃ
kuryāt||29||
atha rogānvitamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyaktasvinnaśarīraṃ
7
bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanamagropaharaṇīyoktena
vidhānenopakalpitasambhāramāśvāsya, tato balavantamaviklavamājānusame phalake
prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ
vastrādhārakopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa
śāṭakairvā, tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya
muṣṭinā'vapīḍayedadhonābheryāvadaśmaryadhaḥ prapanneti, tataḥ snehābhyakte
klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau
praṇidhāyānusevanīmāsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaramānīya,
nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya, bhṛśamutpīḍayedaṅgulibhyāṃ
yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati
||30|| sa cedgṛhītaśalye tu vivṛtākṣo
vicetanaḥ | hatavallambaśīrṣaśca nirvikāro mṛtopamaḥ
||31|| na tasya nirharecchalyaṃ nirharettu
mriyeta saḥ | vinā tveteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta
8
vai ||32|| tataḥ savye pārśve sevanīṃ
yavamātreṇa muktvā'vacārayecchastramaśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā
kriyāsaukaryahetorityeke, yathā sā na bhidyate cūrṇyate vā tathā prayateta,
cūrṇamalpamapyavasthitaṃ hi punaḥ parivṛddhimeti, tasmāt
samastāmagravakreṇādadīta; strīṇāṃ tu bastipārśvagato garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ,
tasmāttāsāmutsaṅgavacchastraṃ
9
pātayet, ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā
mūtraprasekakṣaṇanānmūtrakṣaraṇam; aśmarīvraṇādṛte
10
bhinnabastirekadhā'pi na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati,
aśmarīvraṇanimittamekadhābhinnabastirjīvati
11,kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥ - syandaparivṛddhatvācca śalyasyeti |
uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyāmavagāhya svedayet, tathā hi bastirasṛjā na
pūryate; pūrṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt
||33|| bhavati cātra- kṣīravṛkṣakaṣāyastu
puṣpanetreṇa yojitaḥ | nirharedaśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat
||34|| mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai
guḍasauhityaṃ vitaret; uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ
mūtraviśodhanadravyasiddhāmuṣṇāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayetobhayakālaṃ
trirātraṃ; trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanamalpaṃ
bhojayeddaśarātraṃ (mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ
12
vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrādūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasairupācaret; tato
daśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet snehena dravasvedena vā;
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet;
rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkairvraṇaṃ pratigrāhayet; eteṣveva
haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanamiti; styānaśoṇitaṃ
cottarabastibhirupācaret; saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre vraṇaṃ
yathoktena vidhinā dahedagninā, svamārgapratipanne
cottarabastyāsthāpanānuvāsanairupācarenmadhurakaṣāyairiti; yadṛcchayā vā
mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet,
evaṃ cāśakye vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet |
rūḍhavraṇaścāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta,
bhuñjīta vā guru
||35||
mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet |
tatra mūtravahacchedānmaraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedānmaraṇaṃ
klaibyaṃ vā, muṣkasrota-upaghātād dhvajabhaṅgaḥ,
mūtraprasekakṣaṇanānmūtraprakṣaraṇaṃ, sevanīyonicchedādrujaḥ prādurbhāvaḥ,
bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti ||36||
tamevottaraṃ chedaṃ pūrvakarmottarakarmabhyāṃ nirdiśannāha- athetyādi|
athaśabdo'yaṃ maṅgalārthe chedakriyāyām| apakṛṣṭadoṣam
ūrdhvādhodoṣanirharaṇena| īṣatkarśitamiti atikarśanena karmākṣamatā,
akarśanenopacitānalpabastikāyatvādaśmaryā aprāptiriti|
agropaharaṇīyoktenetyādi yantraśastrakṣāraśalākādividhinā| ‘athārogyārthinaṃ’
ityanye paṭhanti| tata ityādi| balavantamiti
13
apakṛṣṭadoṣaṃ viśuddhamannasaṃsarjanena sañjanitabalam| itareṇa puruṣeṇa saha|
tata ityādi| adhaḥprapannā adhogatā| pāyau gude| praṇidhāya prakṣipya|
nirvyalīkaṃ tvaksaṅkocarahitam| aviṣamaṃ nimnonnatatvarahitam| anāyatam
adīrgham| sanniveśya saṃsthāpya| gṛhīte'śmarīśalye yādṛśasya
maraṇabhayānnāharaṇīyaṃ tādṛśaṃ darśayannāha- sa cedityādi| vivṛttākṣaḥ
stabdhākṣaḥ| nirvikāro nirvyāpāraḥ| ka iva? mṛta ivetyarthaḥ; anye
‘nirvyāpāra’ iti paṭhanti; nirvyāpāro nirīhaḥ; ‘nirvihāra’ ityanye paṭhanti;
tatrāpi sa evārthaḥ| vinetyādi| prayateta prayatnaṃ kurvīta| agravakreṇa
14
āharaṇayantreṇātīkṣṇamukhena| strīṇāṃ
punarbastipratyāsannamadhikamāśayāntaramasti, ataḥ sāmānyaharaṇe
doṣamabhivīkṣya chedaviśeṣaṃ nirdiśannāha- strīṇāmityādi| utsaṅgavaditi
ūrdhvaṃ saṅgaḥ sa yasyāstīti tadutsaṅgavat uttānamityarthaḥ| anyatheti
yadā'vagāḍhaḥ śastrapātaḥ syāttadā bahirgataṃ tvaṅmāṃsaṃ bhitvā bastitvacā
saha bhagavastubastipārśvāśrayasya
15
garbhāśayasyāpi tvaco bhedaḥ syāt; tatastāsāṃ bhagāntargato mūtrasrāvī vraṇaḥ
syādityarthaḥ| tathāca vaitaraṇaḥ- “bhagasyādhaḥ striyā bastirūrdhvaṃ
garbhāśayaḥ sthitaḥ| garbhāśayaśca bastiśca mahāsrotaḥ- samāśritau||
bastibhāgaṃ samunnamya avanamyāśmarīṃ budhaḥ| sphigagre bhedanaṃ tāsāṃ
hitamanyatra doṣakṛt”- iti| idānīmubhayorapi strīpuṃsayoraparaprakāreṇa
sāmānyaṃ mūtrasrāviṇaṃ vraṇaṃ nirdiśannāha- puruṣasyetyādi| puruṣasya veti
vāśabdaścārthe, tena striyāḥ puruṣasya cetyarthaḥ| mūtraprasekasrotasī
strīpuṃsayoḥ, abhedenoktatvāt| mūtrapraseko nāma mūtraṃ yena bastimukhāśrayeṇa
srotasā kṣarati, tasya chedanādityarthaḥ| idānīmaśmarīnimittamevaikadhā
bhinnabastirjīvati na punaranyo'pi bhinnabastiriti darśayannāha- aśmarītyādi|
dvidhābhinnabastirāśmarīko na sidhyati; aśmarīvraṇaṃ vinā ekadhā'pi
bhinnabastirna bhavati na jīvatītyarthaḥ, aśāstravihitacchedanatvena
niḥsṛtaniḥśeṣamūtratvāt| aśmarīnimittāghātena punarekadhā bhinnabasterjīvite
hetuṃ nirdiśannāha- aśmarīvraṇetyādi|
kriyāṇāmuṣṇodakasvedakṣīravṛkṣakaṣāyayojanādīnāmabhyasanaṃ kriyābhyāsastasmāt|
aśmarīpramāṇamukhamātraḥ sebanīsavyapārśvagaḥ śāstrāvihitacchedastasmāt
16| niḥsyando mūtraṃ tena parivṛddhaṃ śalyaṃ tasmādityarthaḥ| etaduktaṃ
bhavati- yena niḥsyandena mūtreṇa vṛddhena satā śalyaṃ parivṛddhaṃ tasya
śalyāpaharaṇe'pi niḥśeṣāparisrutatvādbhinnabastirjīvati| gayī tu ‘śalyasya’
iti padaṃ parityajya ‘niḥsyandaparivṛddhatvāt’ ityevaṃ paṭhati vyākhyānayati
ca- niḥsyandasya mūtrasya parivṛddhatvena, ata eva
mūtravṛddhikarayavāgūguḍakṣīrādisauhityavidhānaṃ; śāstrāvihitātikramacchede tu
mūtraniḥśeṣakṣaraṇānmaraṇamiti| uddhṛtetyādi| puṣpanetreṇa uttarabastinā|
bhavatītyādi| guḍasauhityaṃ guḍavāsitaṃ bhaktaṃ dadyādityarthaḥ|
uddhṛtyetyādi| uddhṛtya cainamiti ‘uṣṇodakadroṇyā’ iti śeṣaḥ|
madhughṛtābhyaṅgo vraṇasya ropaṇārtham| mūtraviśodhanadravyāṇi
tṛṇapañcamūlīgokṣurakakūṣmāṇḍakapāṣāṇabhedaprabhṛtīni| ubhayakālaṃ sāyaṃ
prātarityarthaḥ| apramattaḥ sāvadhānaḥ| kṣīravṛkṣā
vaṭodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ| rodhretyādi| pratigrāhayet
lepayedityarthaḥ| eteṣveva anantaroddiṣṭeṣu rodhrādiṣu haridrāyuteṣu|
styānetyādi|- saṃhataśoṇite tu prāguktadravyakaṣāyavidhānenottarabastiriti
raktavilāyanenāpakarṣaṇādityarthaḥ| saptarātrādityādi| svamārgamapratipanne
mūtre ityarthaḥ| madhurāṇi kākolyādīni, kaṣāyāṇi kṣīravṛkṣādīni, taiḥ; anye
madhurāṇāṃ kaṣāyairityāhuḥ, anubandhaparihārārthaṃ vāyoranulomanāya ceti|
kathamapi mūtrapathāgatāśmarīnirharaṇaṃ nirdiśannāha- yadṛcchayetyādi| srotasā
mūtrapathena| tathā'pyāhartumaśakyatve meḍhramapi vidāryāpakarṣayet|
rūḍhetyādi| alpakṣaṇanāt klaibyam (sarvadā liṅgapātenāvasthānam
17
)| kṣaṇanāt chedanāt| mūtrakṣaraṇaṃ mūtrasravaṇam
18| prāguktamiti pratyekamarmanirdeśe||30-36||
bhavati cātra- marmāṇyaṣṭāvasambudhya srotojāni śarīriṇām |
vyāpādayedbahūnmartyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak
||37||
ataḥ paraṃ saṅgrahaślokamāha- bhavata ityādi||37||
sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam | mūtrasekaṃ mūtravahaṃ
yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||38||
tānyeva marmāṇī sukhāvabodhārthaṃ ślokena nirdiśannāha- sevanītyādi| tasmāt
parihṛtyaitāni dṛṣṭakarmā kṛtayogyo bhiṣak karma kuryāt, evaṃ sādhu
bhavati||38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsitasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kakubhośīrakubjakāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘kavahā’ iti pā. ↩
- 3 ‘tālapādikā’ iti pā. ↩
- 4 ‘tālapādikā’ iti pā. ↩
- 5 ‘gavādayaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘gacchedatastatrottaro vidhiḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘āturaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘samupācaret’ iti pā. ↩
- 9 ‘tasmānnāsāmutsaṅgavacchastraṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘utsaṅgaḥ kroḍo garbhāṃśayasaṃsaṅgārho bhāga iti yāvat, tamarhatītyutsaṅgavat| tādṛśaṃ śastraṃ na pātayet, garbhāśayasya taddvārasya ca cchedabhayādityākūtam| etadeva bhaṅgīviśeṣeṇāvagamayati-ata ityādinā| yasmādata utsaṅgavacchastrapātanānmūtrasrāvī vraṇo'nyathāprakāro bhavet yonivraṇobhayamukhaprasrāvitvāditi hṛdayam| etāvatā vasterdakṣiṇe pārśve tiryakchedasya nitarāmātyayikatvāt prāguktameka ityasyāsvārasikaṃ samanvitaṃ bhavati|’ iti hārāṇacandraḥ| vāgbhaṭastu strīṇāmutsaṅgavacchastraṃ pātayedityāha| tathā hi “strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ| nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet” iti ↩
- 10 “uktamarthaṃ punaḥ smārayannāha-aśmarīti| aśmaryai vraṇo yatretyaśmarīvraṇo vasternirāvaraṇapradeśastasmādaśmarīvraṇādṛte sāvaraṇapradeśa iti yāvat| ekadhā na bhavatyekībhāvaṃ na gacchati na saṃrohatīti niṣkarṣaḥ| etenārthākṣiptaṃ bhavati na jīvatīti, sāvaraṇe hi bastibhāge vraṇitasya maraṇamasaṃśayaṃ bhavatyantarmūtraviṣānupraveśāt” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 “aśmarītyādi-aśmaryartho vraṇo'śmarīvraṇaḥ| kriyābhyāsāt kriyāyāḥ paunaḥ punyenopayogāt| nanvidamāmananti “hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu” iti, tat kimidamucyate jīvati kriyābhyāsādityāha-śāstretyādi| śāstre hi ‘savye pārśve’ ityādinā basternirāvaraṇe'nātyayike deśe chedo vihitastasmājjīvatītyāśayaḥ| etāvatā basteḥ sāvaraṇadeśa eva viśeṣeṇa marmetyāyātam| bhagavannādyāpi mamāsminnarthe samyak pratyayo jāyate kathaṃ na khalu “pravṛddhaśchedamarhati” iti smaraṇānnirhartavyena pravṛddhenāśmarīsamākhyena śalyenālpamāṃsaśoṇitatvenopadiṣṭatayā hīnabalatvopalabdhasya basteratitarāṃ dūṣaṇasambhāvanāmananusandhāya ‘jīvati kriyābhyāsāt’ ityupadiśyata ityevaṃ śaṅkamānasyātikrāntodantasamākrāntabhrāntikalaṅkaṃ saṅketayanniva prāk prakrāntamevāha- niḥsyandeti| niḥsyandanaṃ niḥsnyando'tra mūtrasampṛkto mala eva, “kṛdabhihito bhāvo dravyavat prakāśate” iti hi nyāyaḥ| tathā ca śalyasyāśmaryā basterupādānabhūtaṃ māṃsaśoṇitamanadhiṣṭhāya mūtramalamātreṇa parivṛddhatvānnāstyatra basteḥ śalyabhinirvṛttaḥ svarūpato doṣaleśo'pi, tasmānniraṅkuśamidamupadiśyate-jīvati kriyābhyāsādityayamabhisandhiḥ|” iti hārāṇacandraḥ ↩
- 12 ayaṃ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘tata āturādbalavantaṃ balīyāṃsamityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 14 sarpaphaṇāmukhena śalākāyantreṇetyarthaḥ ↩
- 15 ‘bhagavastu’ ityatra ‘bhagasthasya’ iti pāṭhāntaram ↩
- 16 ‘śastraviccheda’ iti pā. ↩
- 17 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 18 ‘mūtrasrāvī vraṇaḥ’ iti pā. ↩