athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| pañca bhagandarā vyākhyātāḥ
1, teṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ
||3||
nidāne'pi bhagandarāṇāṃ sādhyāsādhyavibhāge pūrvokte punariha
cikitsitavidhānāyānukathanaṃ prakaraṇāntaratvāditi na paunaruktyam||1-3||
tatra
bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ,
pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva yantrayitvā,
bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya
sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya
pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya
vā'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu
||4||
tatretyādi| apatarpaṇādivirecanānta upakramo dvivraṇīyacikitsitoktaḥ| pakveṣu
ceti cakāreṇa bhinneṣu ceti draṣṭavyam| tatra bahirmukhaṃ parācīnam,
antarmukhamavācīnam| eṣaṇī lohādiśalākā| tatrāntarmukhamavācīnamityuktaṃ,
tatra viśeṣaṃ nirdiśannāha- antarmukhe ityādi| sarveṣvagnikṣārāvāsādyaiva||4||
viśeṣatastu- nāḍyantare vraṇān kuryādbhiṣak tu śataponake | tatasteṣūparūḍheṣu
śeṣā nāḍīrupācaret ||5||
nāḍyantare ityādi| nāḍīnāṃ pūryamāṇānāṃ nikaṭasthānāṃ tricaturāṇāmantaraṃ
madhyaṃ nāḍyantaraṃ, tasmin vraṇān kuryāt| bhiṣak suśikṣito vaidyaḥ||5||
gatayo'nyonyasambaddhā bāhyāśchedyāstvanekadhā | nāḍīranabhisambaddhā
yaśchinattyekadhā bhiṣak ||6|| sa
kuryādvivṛtaṃ jantorvraṇaṃ gudavidāraṇam | tasya tadvivṛtaṃ mārgaṃ
viṇmūtramanugacchati ||7|| āṭopaṃ gudaśūlaṃ
ca karoti pavano bhṛśam | tatrādhigatatantro'pi bhiṣaṅmuhyedasaṃśayam
||8|| tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇastu
śataponake |9|
yadi nāḍīṣvaniścitanikaṭāsu chedaḥ kriyate tadā ko doṣaḥ syādityāha- gataya
ityādi| anekadhā anekaprakārā ityarthaḥ| āṭopam ādhmānam| vivṛto
vyāttamukhaḥ||6-8||-
vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā
||9|| ardhalāṅgalakaśchedaḥ kāryo
lāṅgalako'pi vā | sarvatobhadrako vā'pi kāryo gotīrthako'pi vā
||10|| sarvataḥ srāvamārgāṃstu
dahedvaidyastathā'gninā | sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ
||11||
vyādhāvityādi| lāṅgalaṃ halamucyate, ardhalāṅgala iva ardhalāṅgalakaḥ|
sarvatobhadrastvāsanaviśeṣaḥ paryaṅkikākāro maṇḍalāṅkuśasadṛśo
2
vā| gotīrthako gacchato gomūtragatisadṛśaḥ; athavā gotīrtha goyonirucyate,
tadākāro gotīrthakaḥ; athavā gotīrthaṃ nipānaṃ yena gāvaḥ pibanti,
tatkhurāṅkitavacchedaviśeṣaḥ kartavyaḥ; tathāca tantrāntaram- “dvābhyāṃ
samābhyāṃ pārśvābhyāṃ chedo lāṅgalako mataḥ| hrasvamekataraṃ yacca
so'rdhalāṅgalakaḥ smṛtaḥ|| sevanīṃ varjayitvā tu caturdhā dārite gude|
sarvatobhadrakaṃ chedamāhuśchedavido janāḥ|| pārśvāgatena śastreṇa
3
chedo gotīrthako bhavet”- iti| chinne paścātkarma nirdiśannāha- sarvata
ityādi| agnineti nātrāvadhāraṇaṃ, tena kṣāreṇāpi| duṣkara iti
nāḍīnāmanekatvāt||9-11||
rujāsrāvāpahaṃ tatra svedamāśu prayojayet | svedadravyairyathoddiṣṭaiḥ
kṛśarāpāyasādibhiḥ
||12||
grāmyānūpaudakairmāṃsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ | vṛkṣādanīmathairaṇḍaṃ
bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā ||13|| kaṣāyaṃ
sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet | nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ
svedayedbhiṣak
||14|| tilairaṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān
| lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet
||15|| āturaṃ svedayettena tathā sidhyati
kurvataḥ | svinnaṃ ca pāyayedenaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca
||16|| vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni
sarpiṣā | mārdvīkenāthavā'mlena surāsauvīrakeṇa vā
||17|| tato madhukatailena tasya
siñcedbhiṣagvraṇam | pariṣiñcedgudaṃ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ
||18|| vidhinā'nena viṇmūtraṃ
svamārgamadhigacchati | anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ
||19|| śataponaka ākhyāta... |20|
tatra kṛtakarmaṇi rujopaśamārthaṃ paścātkarma nirdiśannāha- rujāsrāvetyādi|
tilataṇḍulamāṣairyavāgūḥ kṛtā kṛśarā, kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ| gayī tu
‘rujāsrāvāpahaṃ tatra’ ityatra “tatra dhīro vidhānajña” iti paṭhati| vṛkṣādanī
bandākaḥ, vṛkṣakalambikāmapare| bilvādiśca gaṇo bṛhatpañcamūlam| amlavargo
rasavijñānīyoktaḥ| svinnasyānantaraṃ pānaṃ nirdiśannāha- svinnamityādi|
mārdvīkena drākṣāmadyena| amlena kāñjikena| sauvīrakeṇa kāñjikabhedena| anena
pānena viṇmūtrāṇi svamārgamanuprapadyante agniśca dīpto bhavati| tato mande
pitte rakte vāte ca prabale snehapariṣekaṃ nirdiśannāha- tata ityādi|
sāmānyakvāthakalkavidhinā madhukatailaṃ sādhyam|
vātarujāpahairvātavyādhinirdiṣṭaiḥ| anye copadravā
ādhmānagudabhraṃśādayaḥ||12-19||-
...uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu | athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet
||20|| pūtimāṃsavyapohārthamagniratra na
pūjitaḥ | athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ
4
pralepayet ||21|| bandhaṃ tato'nukurvīta
pariṣekaṃ tu sarpiṣā | tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayedbhiṣak
5||22|| tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayettu
yathākramam |23|
uṣṭragrīve pittabhagandare kriyāṃ nirdiśannāha- athetyādi| uṣṭragrīve
pūtimāṃsāpakarṣaṇāya kṣārakarma| gayī tu ‘eṣyoṣṭragrīvamātratve chittvā kṣāraṃ
nipātayet’ iti paṭhati| bandho'tra carmaṇā'ntaśchidreṇa gophaṇakaḥ| sarpiṣā
ghṛtena pariṣekaḥ| yathāsvaṃ śodhanaṃ pittāpaharadravyakṛtam| yathākramaṃ
kramānatikrameṇa ropaṇāvasthāyāmityarthaḥ| ropayet pittavraṇaropaṇaireva| asya
caikanāḍītvācchedaviśeṣānabhidhānam||20-22||-
utkṛtyāsrāvamārgaṃstu parisrāviṇi buddhimān
||23|| kṣāreṇa vā srāvagatiṃ
daheddhutavahena vā | sukhoṣṇenāṇutailena secayedgudamaṇḍalam
||24|| upanāhāḥ pradehāśca
mūtrakṣārasamanvitāḥ | vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāśca mātrayā
||25|| mṛdubhūtaṃ
viditvainamalpasrāvaruganvitam | gatimanviṣya śastreṇa chindyāt
kharjūrapatrakam
6||26|| candrārdhaṃ candracakraṃ ca
sūcīmukhamavāṅmukham | chittvā'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ
||27|| tataḥ saṃśodhanaireva
mṛdupūrvairviśodhayet |28|
kaphajasya parisrāviṇaścikitsāṃ nirdiśannāha- utkṛtyetyādi| paritaḥ sarvataḥ
srotuṃ śīlaṃ yasya sa parisrāvī sarvataḥ srāvamukhaḥ| ata eva ‘srāvamārgān’
iti bahuvacanam| etena madhyasthanāḍyāḥ paritaḥ sthitānyāsrāvamukhāni
śastreṇotkṛtya kṣāreṇāgninā vā dahet, natu madhyasthanāḍīṃ prāgevotkṛtya
kṣāreṇāgninā vā dahet, tathā cāsrāvamukhānāṃ tathaivāvasthānāt; mukheṣu punaḥ
prathamaṃ dagdheṣu srāve ca balīyasi mandatāmāpanne nāḍīṃ
punarmadhyamāmanviṣya chindyādityetadarthamevāgre chedaṃ vakṣyati| aṇutailena
secanaṃ śastrarujāśāntyartham, aṇutailaṃ vātavyādhyutpāditam| upanāho
bandhanam| pradehāḥ pralepāḥ| mūtraṃ gomūtram| vāmanīyaṃ madanaphalādi|
mātrayā alpaśa ityarthaḥ, gatimiti madhyasthāṃ pradhānāmāsrāvagatiṃ chindyāt|
prāgutkṛtyetyanenaiva chedanamabhihitaṃ, tasya bahvāsrāve
mukhyaviṣayatvādviśeṣamāha- kharjūrapatrakamityādi| kharjūrapatramiva
kharjūrapatrakaṃ, tacca
7
madhyanāḍīcchedasya pārśvadvayasthānāṃ mukhānāṃ tiryakcchedena paṅktidvayena
bhavati| madhyavakranāḍyanulomacchedasyārdhacandratulyatvādardhacandraḥ|
madhyarūḍhavraṇapadasyaikamūlapārśvadvayagatanāḍīdvayenaikamukhena
bahirmukhena candramaṇḍalatulyatvācchedasya
candramadhyatanīyasyābhagnakūlayorviśālāyāṃ vā nāḍyanurodhimadhyaikacchedena
mūlāgrayostriśiṣye'vacchedena cakrākārasādṛśyāccandracakram| antarmūle sthūlaṃ
mukhe'ṇu tena sūcīmukhaṃ, tadeva avāṅmukhamadhomukham| tataḥ
saṃśodhanairityādi|- tataḥ pūrvaṃ mṛdu śodhayitvā vijñātakoṣṭhasya tīkṣṇaṃ
śodhanam||23-27||-
bahirantarmukhaścāpi śiśoryasya bhagandaraḥ
||28|| tasyāhitaṃ
virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam | yadyanmṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tattattasyāvacārayet
||29||
śiśoḥ kriyāviśeṣopadeśāt kriyāntaraniṣedhaṃ darśayannāha- bahirityādi|
tasyaiva kartavyaviśeṣamuddiśannāha- yadyadityādi| śastrakarmaṇi tu
tvaksārādicaturvargaḥ, vireke punaścaturaṅgulādi| mṛdu ca tīkṣṇaṃ ceti
parasparavirodhavacanena nātitīkṣṇaṃ nātimṛdu cāvacāraṇīyaṃ; nātyuṣṇaśītā
kākamācī yathā||28-29||
āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam | agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ
śodhanaṃ hitam ||30|| yogo'yaṃ nāśayatyāśu
gatiṃ meghamivānilaḥ |31|
āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, niśā haridrā, kālā ahiṃsrā| sūtramayī ghanavartitā
vartiragravartiḥ||30||-
āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ
||31|| jambvoṣṭhenāgnivarṇena taptayā vā
śalākayā | dahedyathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ
||32|| kṛmighnaṃ ca vidhiṃ
kuryācchalyānayanameva ca |33|
śalyanimittasya bhagandarasya cikitsāmuddiśannāha- āgantuja ityādi|
jambvoṣṭhaṃ jambūphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ| śalyānayanamiti
śalye sati||31-32||-
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaścāpi tridoṣajaḥ
||33||
śeṣayordvayorasādhyatve ekasya pākṣikīṃ siddhimupadiśannāha-
pratyākhyāyetyādi||33||
etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ | eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra
8
jāyate ||34|| tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ
praśasyate | vātaghnauṣadhasampūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām
||35|| snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta
sabāṣpikām | nāḍyā vā'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham | uṣṇodake'vagāhyo
vā tathā śāmyati vedanā ||36||
idānīṃ sarvabhagandarāṇāmeva śastrapātanavedanāsu tacchamanāya
snehapariṣekādīni nirdiśannāha- etatkarmetyādi| tatrāṇutailaṃ kevalaṃ
vātavedanāviṣayam| vātaghnauṣadhāni bhadradārvādīnyeraṇḍādīni ca|
bāṣpasvedastu kartavyo vāyau raktapittasamanvite||34-36||
kadalīmṛgalopākapriyakājinasambhṛtān | kārayedupanāhāṃśca sālvaṇādīn
vicakṣaṇaḥ ||37||
vātakaphaje vedanāyāmupanāhasvedamuddiśannāha- kadalītyādi| kadalīmṛgaḥ
pūrvadeśe prāyaśaḥ śabalo dṛṣṭaḥ, sa tu bṛhattamabiḍālasamo vyāghrākāro
bileśayaḥ; lopāko lāṅgalakaḥ śṛgālabhedaḥ; priyakaḥ lalitako'jagaraprāyaḥ
ślakṣṇo dīrghaḥ; ajinaṃ carma||37||
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam |
pāyayeccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ
||38||
kaṭutrikamityādi| dīpyakamajamodā| amlaṃ kāñjikam, surā madyabhedaḥ,
sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ| etadapi gudakoṣṭhagatavedanopaśamārtham||38||
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ | kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako
girikarṇikā ||39|| kāsīsaṃ kāñcanakṣīryau
vargaḥ śodhana iṣyate |40|
ataḥ paraṃ bhagandarakṣatānāṃ śodhanīyotsādanīyaropaṇīyān
vaiśeṣikānnirdiśannāha- jyotiṣmatītyādi| jyotiṣmatī kuṅkumardanikā, lāṅgalī
kalihārikā, śyāmā trivṛdviśeṣaḥ| golomī dūrvā| tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ|
girikarṇikā śvetasyandā| kāñcanakṣīryau dve ekaṃ kaṅkuṣṭham, anyā pītadugdhā
bṛhatpatrī yavatiktā| vargasya yathālābhena prayogaḥ| eṣa vargo
bhagandaraśodhanaḥ kaṣāyādiṣu||39||-
trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha
||40|| utsādanaṃ bhavedetat
saindhavakṣaudrasaṃyutam |41|
trivṛdityādi| nāgadantī dantinī| utsādanaṃ nimnavraṇavastunaḥ pūraṇaṃ
lepanayogena| ‘payasā saha’ ityatra ‘sarpiṣā saha’ iti kecit paṭhanti||40||-
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ
||41|| trivṛttejovatīdantīkalko
9
nāḍīvraṇāpahaḥ | kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu
||42|| rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ
syādvraṇaśodhanam |43|
rasāñjanādikuṣṭhādiyogau ropaṇaśodhanau||41-42||-
māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ
||43|| samaṅgā dhātakī caiva sārivā
rajanīdvayam | priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram
||44|| sudhā
10
vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam | etat sambhṛtya sambhāraṃ tailaṃ
dhīro vipācayet ||45|| etadvai gaṇḍamālāsu
maṇḍaleṣvatha mehiṣu | ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam
||46||
māgadhī pippalī| samaṅgā añjalikārikā; varāhakrāntetyapare| kalpanāmāha-
snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo dravaḥ, dravo'tra pānīyam
“anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtam” (ca. ka. 12) ityuktatvāt||43-46||
nyagrodhādigaṇaścaiva hitaḥ śodhanaropaṇe
11| tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam
||47||
śodhanaropaṇe
12
‘kaṣāyādibhiḥ’ iti śeṣaḥ||47||
trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau | viḍaṅgasāraṃ triphalā
snuhyarkapayasī madhu
||48||
madhūcchiṣṭasamāyuktaistailametairvipācayet | bhagandaravināśārthametadyojyaṃ
viśeṣataḥ ||49||
trivṛdityādi| lohamaguru| aśvamārakaḥ karavīraḥ| snuhī sehuṇḍaḥ| idamapi
tailaṃ sāmānyakalkaparibhāṣayā
13
kartavyam
14||48-49||
citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam | sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ
saptaparṇaṃ suvarcikām ||50|| jyotiṣmatīṃ ca
sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet | etaddhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ
dadyādbhagandare ||51|| śodhanaṃ ropaṇaṃ
caiva savarṇakaraṇaṃ tathā | dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān
||52||
citraketyādi| malapūḥ kākodumbarikā| hayamārakaḥ karavīraḥ| sudhā snuhī|
suvarcikā svarjikṣāraḥ| ‘etaddhi syandanam’ ityatra ‘etadvisyandanaṃ’ iti
pāṭhe viśeṣeṇa syandayati doṣāṃścyāvayatīti yathārthaṃ nāma visyandanam||50-52||
chidrādūrdhvaṃ haredoṣṭhamarśoyantrasya yantravit | tato bhagandare
dadyādetadardhendusannibham ||53||
bhagandarayantramarśoyantrādavayavaviśeṣāpanayane viśiṣṭaṃ nirdiśannāha-
chidrādūrdhvamityādi||53||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca | saṃvatsaraṃ
parihareduparūḍhavraṇo naraḥ ||54||
rūḍhabhagandarasyāpi punaranubandhabhayāt parihāryamuddiśannāha-
vyāyāmamityādi||54||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagandaracikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘khyātāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘maṇḍalākārasadṛśo vā’ iti pā. ↩
- 3 ‘chidreṇa’ iti pā. ↩
- 4 ‘śuklaiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘śodhayedbudhaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kharjūrapatrakādini tu saṃsthānaviśeṣabhinnānāṃ bhagandarāṇāṃ nāmāni| atra kharjūrapatrakamiti sañjñāyāṃ kaḥ, sā ca kākapakṣakādivat sādṛśyamūlā| tathā ca kharjūrapatrāṇi yathā nālasyobhayapārśvataḥ prasaranti tathaiva prasṛtābhirnāḍībhirupanibaddhā pradhānanāḍī yatrā virbhavati sa kharjūrapatrako nāma bhagandaraḥ, candrasyārdhamiveti candrārdhaṃ, candracakraṃ candramaṇḍalākāraṃ, sūcīmukhaṃ sūkṣmavaktraṃ, avāṅmukhamadhomukham’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 ‘sa ca’ iti pā. ↩
- 8 ‘śastrapātena vedanā yadi’ iti pā. ↩
- 9 ‘lepo’ iti pā. ↩
- 10 ‘mātuluṅgasya patrāṇi’ iti pā. ↩
- 11 ‘śodhanaropaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘śodhanaropaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘...kalpaparibhāṣayā’ iti pā. ↩
- 14 ‘paktavyam’ iti pā. ↩