9. kuṣṭhacikitsitam

athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnāṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogācca tvagdoṣā bhavanti ||3||

viruddhādhyaśanādīni kuṣṭhakarāṇi viśeṣeṇa kuṣṭhasya janakānīti prāguktānyapi punaruktāni||1-3||

tatra tvagdoṣī māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ¹ ca pariharet ||4||

niṣpāvo rājaśimbī| doṣadhātumalasrotasāṃ kledajananamabhiṣyandi||4||

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyoranyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa, maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūṣakarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhairvā, tiktavargeṇa vā'bhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ vitaret; tailaṃ vajrakamabhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe; pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ityeṣa āhārācāravibhāgaḥ ||5||

tatretyādi| uddālakaḥ araṇyakodravaḥ| upakaraṇabhūtaṃ sūpyadravyadvayaṃ mudgāḍhakīlakṣaṇamabhidhāyāparamapyupakaraṇabhūtaṃ śākadravyamāha- nimbapatretyādi| śākarūpābhyāṃ nimbapatrāruṣkarābhyāṃ vyāmiśreṇa sūpena saha śālyādikamannaṃ bhuñjīta, tathā maṇḍūkaparṇyādibhirapi śākaiḥ| maṇḍūkaparṇī brāhmībhedaḥ| rūpikāpuṣpaiḥ arkapuṣpaiḥ| sārṣapatailaṃ kecinnecchanti, raktapittapradūṣaṇatvāt, vātakaphakuṣṭheṣu vadantyanye| tiktavargeṇa prapunnāḍāvalgujapaṭolavārtākādinā| yadyapi “yoṣinmāṃsasurāvarjī” ityatra māṃsapratiṣedhaḥ, tathā'pi māṃsasātmyāya jāṅgalamāṃsamamedaskaṃ medorahitaṃ svabhāvato ² vitareddadyāt| tatra vajrakaṃ saptaparṇakarañjetyādikaṃ vakṣyate| āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe iti kaṣāyo'tra kalkaścūrṇaṃ vā yogyatayā; kaṣāyaśabdo hi carake svarasādiṣu pañcasu paribhāṣitaḥ; utsādanārthe uddharṣaṇārthe, athavā udvartanārthe; anye tu nimnavraṇasya unnatikaraṇārthe| ityeṣa āhārācāravibhāga iti āhārasya kriyamāṇasya ³ dravyarasavibhājanam| tatra, vajratailasya pānīyatvād, āragvadhāderapyatra saṃskārādau prāyogikatvāt, āhāravargasyaivopadeśaḥ||5||

tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta | tatra tvaksamprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ, caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataśca, tatra saṃśodhanācchoṇitāvasecanāccordhvaṃ bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhānamāseveta; pañcamaṃ naivopakramet ||6||

tatretyādi| ubhayataḥ saṃśodhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca| tvaksamprāpte rasaprāpte, rasasya tatsthānatvāt ⁴| atrāriṣṭagrahaṇamupalakṣaṇaṃ, tenāsavasurayorapyavarodhaḥ| medaḥprāpte cikitsitamupadiśannāha- caturthakarmetyādi| caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamiti tvagdhātoścaturthaṃ medaḥ, tasya karmāṇi śodhanādīni, teṣāṃ tu guṇāḥ phalam; etenaitaduktaṃ- medogataṃ kuṣṭhaṃ saṃśodhanādiguṇaviśiṣṭaṃ yāpyaṃ bhavatīti| kathambhūtasya puruṣasya? ātmavataḥ ātmaguṇopapannasya; ātmaguṇāśca sarvabhūteṣu kṣāntiranasūyā śaucamanāyāso maṅgalakāryāṇyaspṛhā ceti; athavā ātmavato'pathyaparihāraparāyaṇasya samyagāhārācārasyetyarthaḥ| saṃvidhānavataḥ paricchadavataḥ karmānuṣṭhānaparasya yāpyaṃ nānyathā| ‘samyagvidhānavata’ iti kecit paṭhanti, prabhūtopakaraṇayuktasyetyarthaḥ| athavā caturthe medasi sthitaṃ kuṣṭhaṃ caturthaṃ, tasya kuṣṭhasya karmāṇi guṇāśca daurgandhyopadehapūyādayastaiḥ prāptaṃ yuktaṃ yāpyam| anye tu ‘caturthākhyaprāptaṃ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| atra yāpane saṃśodhanācchoṇitāvasekāccordhvaṃ bhallātakādividhānam| tatra bhallātakavidhānamarśonirdiṣṭaṃ, śilājatumākṣikadhātutuvarakavidhānaṃ pramehapiḍakācikitsitanirdiṣṭaṃ, khadirāsanāyaskṛtividhānaṃ mahākuṣṭhavidhāvuddiṣṭam| pañcamaṃ naiveti asādhyatvādasthyādigatakuṣṭhānām||6||

tatra prathamameva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet | meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāguḍūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭhināṃ pānābhyaṅgayorvidadhyāt, dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ, priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ veti ||7||

tatretyādi| snehapānavidhāneneti vamanādiśodhanāṅgasyaiva snehasya pānavidhānena; na punaḥ svatantrasya, kuṣṭhānāṃ rūkṣaṇīyatvāt| snigdhasya punaḥ kramādanuktānyapi ⁵ vamanavirecanaśoṇitamokṣaṇāni krameṇaiva pūrvarūpādau, anenaiva krameṇa karmaṇaḥ sarvatroktatvāt| upapādayet upakrametetyarthaḥ| tāneva śodhanāṅgasnehānutpādayannāha- meṣaśṛṅgītyādi| meṣaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī; gayī tu putrañjīvakabhedamāha| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ| śārṅgeṣṭā kākatiktā, ‘bhumbhuraṭā’ ⁶ iti loke; ‘gūthakarañja’ ityapare| śeṣaṃ prasiddham| etaiḥ kaṣāyakalkarūpaiḥ siddhaṃ sāmānyaparibhāṣayā tailaṃ ghṛtaṃ vā vātakuṣṭhe eva, kaphānubandhe tailaṃ, pittānubandhe ghṛtam; anye tu pānāya ghṛtaṃ, abhyaṅgāya tailamiti| aśvakarṇetyādi aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍo'śvatthasadṛśaḥ| kakubhaḥ sugandhimūlo viṭapaḥ| palāśaḥ kiṃśukaḥ| picumardo nimbaḥ| samaṅgā sparśarodanikā, lajjāluriti loke| priyāletyādi| priyālaścāraḥ| sarpiriti pūrvayogādanuvartate, evamagre'pi| bhallātaketyādi| tuvarakaḥ paścimasamudrabhūmiṣu prasiddha eva||7||

saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmaka- haridropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaḍgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā ⁷ iti samabhāgāḥ kalkaḥsyāt, kalkāccaturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya taddviguṇo dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpastadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etanmahātiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍakāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālā- ślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñchamayediti ||8|| triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaścaiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāvaśeṣaṃ kaṣāyamādāya kalkapeṣyāṇīmāni bheṣajānyardhapalikāni ⁸ trāyamāṇāmustendrayavacandanakirātatiktāni pippalyaścaitāni ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, etattiktakaṃ nāma sarpiḥ kuṣṭhaviṣamajvaragulmārśograhaṇīdoṣaśophapāṇḍurogavisarpaṣāṇḍhyaśamanamūrdhvajatrugatarogaghnaṃ ceti ||9||

haridropakulyāviśāletyatra tantrāntaradarśanāddharidrādvayaṃ, pippalī gajapippalī cetyupakulyādvayaṃ ca boddhavyaṃ, viśālā indravāruṇī, mūrvā corasnāyuḥ, ṣaḍgranthā vacā| paribhāṣāvyāpāro nāstyevātra mahātiktake, sāmānyakalkakaṣāyaparimāṇadravyaparimāṇayoścoktatvāt| ṣāṇḍhyaṃ ṣaṇḍhabhāvaḥ||8-9||

ato'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraścatasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannānyavalikhedabhīkṣṇaṃ, pracchayedvā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrairvā'vaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjana- prapunnaḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkairmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭairvā, svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkairvā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya phāṇītamiva sañjātamavatārya lepayet, jyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanaḥpatrairvā, haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkairvā, svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalkairvā, harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkairvā ||10|| sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ |11|

śāko mahākharapatraḥ, ‘śākhoṭa’ ityanye; gojī gojihvā; kākodumbarikā kāṣṭhodumbarikā| tameva pralepaṃ nirdiśannāha- lākṣāsarjarasetyādi| ārevataḥ kiramālakaḥ| pittapiṣṭairiti gopittapiṣṭaiḥ| etānyevetyādi| niḥsrute gālite| kṣārakalpātideśena tilanālādibhirādīpanaṃ ṣaṅguṇodakasrāvaṇaṃ ca| suvarcikātutthakāsīsādicūrṇaṃ parivāpya kṣārād dvātriṃśattamabhāgapramāṇam| svarjiketyādi| jyotiṣkaḥ kākamardanikā, tasyāḥ phalam| sumanā jātī| haritāletyādi| śigrurviṭapaśākaḥ, śobhāñjanamanye| harītakītyādi| karañjikā vṛkṣakarañjaḥ| sarvetyādi| siddhā iti viśeṣaṇaṃ niścitaphalasiddhibodhanārtham||10||-

vaiśeṣikānatastūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu ||11|| lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrirvyoṣaṃ cakramardasya bījam | kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakādbījayuktaḥ ||12||

vaiśeṣikānityādi| śrīniketaṃ navanītadhūpaḥ saralaniryāsa iti| rātrirharidrā||11-12||

sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ tārkṣyaśailam | piṣṭo lepo'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ ⁹||13||

sindhūdbhūtamityādi| sindhūdbhūtaṃ saindhavam| ikṣūdbhūto guḍaḥ| keśaraṃ bakulam| tārkṣyaśailaṃ rasāñjanam||13||

hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ sājakarṇaḥ | śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepoddharṣaṇeṣūpayuktāḥ ||14||

hemakṣīrī kaṅkuṣṭham| vyādhighātaḥ kiramālakaḥ| sarjo laghusarjaḥ| ajakarṇo mahāsarjaḥ, ‘gandhamuṇḍa’ ityeke| snānetyādi| ‘pānālepoddharṣaṇeṣu’ ityanye paṭhanti| lepanoddharṣaṇayoḥ peṣaṇe takramamlaṃ, kapittharasamanye'nuvartayanti||14||

bhadrāsañjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā malapvāḥ | siddhaṃ toyaṃ pītamuṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt ||15||

dadruṣu yogatrayamabhidhāya śvitre vinirdiśannāha- bhadretyādi| udumbarī bhadranāmā kāṣṭhodumbarikā mahatī, malapūḥ saivālpaviṭapā, tayormūlaṃ palaṃ ṣoḍaśabhiḥ salilapalaiḥ pakvaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamuṣṇakāle koṣṇaṃ pītamātapasaṃsthasya kaṭutailābhyaktasya ca śvitre sphoṭajananam| jīrṇe gavyamathitena dāḍimayūṣeṇa vā bhoktavyam||15||

dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe tailayuktaṃ pralepaḥ |16|

sañjātabhinnasphoṭasya ¹⁰ śvitriṇa uttarakarma nirdiśannāha- dvaipamityādi| dvīpī citrakāyo vyāghraḥ, tasyedaṃ carma dvaipam| mātaṅgo hastī, tasmājjātaṃ mātaṅgajaṃ carma| tailamatra viṣāṇikāsiddham| taduktam- “āvartakīmūlasiddhena tailenābhyajyāvacūrṇayed gajadvīpicarmamasīcūrṇena, triphalālohacūrṇena vā” iti|16|-

pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti ||16||

pūtiḥ kīṭaḥ śasyādo varṣākāle karburakaḥ ‘telinī’ iti prasiddhaḥ, pūrvadeśe ‘puṇḍālikā’ ¹¹ iti| sa cāragvadhakṣāreṇa sahākto miśritaḥ| rājavṛkṣa āragvadhaḥ| ekaḥ śreṣṭhaḥ| uddālanatvāt kṣārodakenātra dravakāryam| ‘uktaḥ’ ityanye vadanti||16||

kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailamatha dvitīyam | etat samastaṃ mṛditaṃ pralepācchvitrāṇi arvāṇyapahanti śīghram ||17||

kṛṣṇasyetyādi| kṛṣṇasarpo yadā dahyamāno'tikṛṣṇatvaṃ gacchati tadā taccūrṇaṃ masītyucyate, sa evāgnidahyamāno yadā śuklatvaṃ yāti tadā kṣāra ityucyate||17||

adhyardhatoye subhatisrutasya ¹² kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇametadagryam ||18||

adhyardhetyādi| kṛṣṇasya sarpasyetyanuvartamānāttasya kṣārādadhyardhaṃ toyamadhikārdhamityarthaḥ| kṣārasya kalpena kṣārapākavidhinā| saptakṛtvaḥ saptavārān| mrakṣaṇam ālepanam| agryaṃ pradhānamityarthaḥ||18||

ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā | śvetāya dadyādgṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya ||19|| tasyopasaṅgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ ¹³ sarvata eva limpet | abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayecchvitramatho nihanti ||20||

ghṛtenetyādi| caturthabhaktāyeti ekāhamupoṣitāya dvitīye'hani sāyaṃ dhavalāya grāmyakukkuṭāyātyantabubhukṣitāya prapunnāḍabījādikaṃ ghṛtayuktaṃ bhakṣayituṃ dadyāt| tasya purīṣamupasaṅgṛhya gṛhītvā tena purīṣeṇa māsamekaṃ śvitramabhyantaraṃ dhātvantargataṃ malapvādibhiḥ prayogaiḥ sphoṭakādibhirutpācitaṃ ¹⁴ pākaṃ nītaṃ limpet; sa lepastacchvitraṃ nihantītyarthaḥ||19-20||

kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje ¹⁵ tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca | droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujasya ||21|| etadyadā cikkaṇatāmupaiti tadā samastaṃ ¹⁶ guṭikā vidadhyāt | śvitraṃ pralimpedatha sampraghṛṣya ¹⁷ tayā vrajedāśu savarṇabhāvam ||22||

kṣāra ityādi| jalagaṇḍo jalagaṇḍīrakaḥ, nadīpippaliketyanye| ‘gajaleṇḍaje kṣāre’ ityanye paṭhanti; tacca na paṭhanīyaṃ tantrāntaravirodhāt| daśabhāgayuktaṃ daśabhāgayojitamavalgujacūrṇaṃ prakṣipediti||21-22||

kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ ¹⁸ tvacā cūtaharītakīnām | tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu ||23|| ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhāvayitvā | sampracchitaṃ ¹⁹ tadbahuśaḥ kilāsaṃ tailena siktaṃ kaṭunā prayāti ||24||

kaṣāyetyādi| cūtaharītakīnāṃ tvacā kṛtvā kaṣāyakalpena kvāthakalpanayā yajjalaṃ kvāthaḥ, tena subhāvitāṃ picuvartiṃ kaṭutailena siktvā, tāṃ tāmradīpe praṇidhāya sthāpayitvā, ādīpya prajvālya, tajjātamasīṃ gṛhītvā, tato vaṭakṣīrasubhāvitāṃ kṛtvā, tatastāmeva pathyākvāthena bhāvayitvā, kaṭunā tailena siktaṃ kilāśaṃ bahuśaḥ sampracchitaṃ tayā lepitamapayāti| “bhāvyadravyasamaṃ kvāthyaṃ kvāthaścāṣṭāṃśaśeṣitaḥ” iti| ayaṃ yogo'nyatrāpyuktaḥ- “pathyāmratvakkaṣāyeṇa picuvartiḥ subhāvitā| kaṭutailayute tāmrapātre prajvālayettataḥ|| masīṃ tajjāṃ vaṭakṣīrapathyākvāthena bhāvayet| mrakṣitaṃ kaṭutailāktaṃ tena śvitraṃ praṇaśyati”- iti| gayadāsasta- ‘vārtiṃ paṭavārtiṃ pūrvaṃ vaṭakṣīreṇa bhāvayettataḥ kaṭutailena’ iti vyākhyānayati| “tailena siktaṃ kaṭunā samastamālepayedevamupaiti śāntim”- iti kecit paṭhanti||23-24||

āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā | lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca ||25|| vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī | lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam ||26||

āvalgujamityādi| agryaṃ śreṣṭhaṃ, nadījaṃ tāpīnadīsamuttho mākṣikadhātuḥ, kākāhvānodumbarī kākasañjñodumbarikā, yā ca lākṣā sā'pi tajjā sānnidhyāt, tārkṣyaśailaṃ rasāñjanaṃ, testulyāḥ kṛṣṇavarṇāstilāḥ kāryāḥ, tairvartiṃ kṛtvā tayā lepaḥ kāryaḥ| anye ‘tāpyudbhūto'valgujaṃ bījamagryaṃ’ iti paṭhanti; tatrāpi tāpyudbhūto mākṣikadhātuḥ| śikhina idaṃ śaikhinaṃ pittaṃ mayūrapittamityarthaḥ||25-26||

tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ ²⁰| kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ snuhī ||27|| tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca | bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam ||28|| ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ |29|

tutthetyādi| ālaṃ haritālam| siṃho raktaśobhāñjanaḥ ²¹| kṣīriṇī arkapuṣpī| tutthālakaṭuketyādiślokadvayena yogadvayaṃ boddhavyam||27-28||-

vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak ||29|| dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā | tridroṇe'pāṃ pacedyāvadbhāgau dvāvasanādapi ||30|| śiṣṭau ca vipacedbhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ | kalkairindrayavavyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ ||31|| pārāvatapadīdantībākucīkeśarāhvayaiḥ | kaṇṭakāryā ca tatpakvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet ||32|| doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā | apyasādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati ||33||

vāyasī kākatiktā ‘cirapoṭikā’ iti loke, ‘kākamācī’ ityanye; phalguḥ kākodumbarikā, ‘avalguḥ’ ityapare paṭhanti, avalguḥ bākucī; tiktā kaṭukā| pārāvatapadī īṣallohito haṃsapadībhedaḥ| keśarāhvayo ²² bakulaḥ| tridroṇe'pāmityatra apāṃ dviguṇamātrā, dravatvāt; tena jalaṣaḍdroṇāḥ prakṣipyante| asanāt bījakasārāddvau ²³ prasthau| śiṣṭau urvaritau dvau, caturthabhāgaṃ sarpiḥ, sarpiṣaścaturthāṃśamindrayavādikalkaṃ prakṣipya vipacediti||29-33||

triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā | vāyasyāragvadhaścaiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak ||34|| kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt | dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā ||35|| tridroṇe'pāṃ pacedyāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam | śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam ||36|| tadvaddhṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ | karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ ||37|| nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam | mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām | bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati ||38||

triphaletyādi| madayantikā nakhādirāgajananī ‘meṃhadī’ ²⁴ iti prasiddhā| vāyasī kākamācī| śakṛdādīni gavāṃ grāhyāṇi| nīlikā nīlāñjanikā śāradaphalā| nīlinī nīlikā| mrakṣaṇādabhyaṅgāt| anārṣe nīlamahānīlaghṛte, ete cedṛśe jejjaṭagayadāsābhyāṃ vyākhyāte, atastanmatānusāriṇā mayā'pi paṭhite vyākhyāte ca| jalāpekṣayā kvāthyadravyasyātibāhulyamatra yoge, tasmādvṛddhavāgbhaṭīyaṃ mahānīlaghṛtaṃ likhyate; yathā- “madayantyāḥ savāyasyāḥ ²⁵ surabhyāḥ pragrahasya ca| śataṃ palānāṃ pratyekaṃ varāyāstvāḍhakatrayam|| vyāghrīvahnikapotāvatsakakhadirārkamūladantyendrayaḥ| saniśādvayā daśapalāḥ kvāthe'mīṣāṃ kṣipet piṣṭvā|| bījaṃ karañjeṅgudaśigrunimbānnīlīṃ sanīlotpalacandrarekhām| śyāmāṃ kirātaṃ kaṭukatrayaṃ ca pañcāḍhakaṃ tatra ca pañcagavyāt|| śamayatyacireṇa ghṛtaṃ mṛduhutavahasādhitaṃ mahānīlam| na kilāsameva kevalamapi ca vraṇaguhyarogavalmīkān ²⁶ ” (a. saṃ. ci. 32) ityādi||34-38||

mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi | pakṣādūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyametat | kuryāccāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam ||39||

mūtramityādi| mūtramadhunī tulye| citrakasya vyoṣasya ca tāvatī mātrā yāvatyā kiñcit kaṭukatvamariṣṭasya, kumbhalepārthameva tadityanye| kilāse kuṣṭhacikitsitameva saṅkṣepārthamatideśena nirdiśannāha- kuryāccāsminnityādi||39||

pūtīkārkasnuṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ saumanāśca | lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃśca duṣṭānyarśāṃsyeṣa nāḍīvraṇāṃśca ²⁷||40||

pūtīkaḥ cirabilvaḥ| narendradruma āragvadhaḥ| sumanā jātī||40||

asmādūrdhvaṃ ²⁸ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā snehayitvā | tīkṣṇairyogaiśchardayitvā pragāḍhaṃ paścāddoṣaṃ nirhareccāpramattaḥ ||41||

idānīmādāvapi kṛtavamanasya kṛtavirecanasyāpi kuṣṭhinaḥ punaḥ punareva śodhanaśoṇitāvasekayoḥ kartavyatāmupadiśannāha- asmādūrdhvamityādi||41||

durvānto vā durvirikto'pi vā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāptadehaḥ | niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān ||42||

kutaḥ punaraśeṣeṇa śoṇitaṃ doṣāśca haraṇīyā ityāha- durvānta ityādi| apiśabdādduṣṭaśoṇitamanirhriyamāṇamapi||42||

pakṣāt pakṣācchardanānyabhyupeyānmāsānmāsāt sraṃsanaṃ cāpi deyam | srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāttrirātrāt ||43||

kena krameṇa śodhanaṃ śoṇitāvasecanaṃ ca kartavyamityāha- pakṣādityādi| vatsare hi dviralpamiti varṣe dvau vārau ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhirmāsairityarthaḥ||43||

pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate kuṣṭharogāt | dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyāmekato vā'valihyāt ||44|| pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya gacchet | evaṃ peyaścitrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavanmūtrayuktāḥ ||45|| tadvattārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ, tenājasraṃ dehamālepayecca | āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre ||46|| mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ | sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiścūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānamaśnan ||47|| kuṣṭhājjanturmucyate traiphalaṃ vā sarpirdroṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan | gomūtrāmbudroṇasiddhe'kṣapīḍe siddhaṃ sarpirnāśayeccāpi kuṣṭham ||48|| āragvadhe saptaparṇe paṭole savṛkṣake naktamāle sanimbe jīrṇaṃ pakvaṃ taddharidrādvayena hanyāt kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ ||49||

prāyogikāneva yogānnirdiśannāha- pathyetyādi| sekṣujātaṃ saguḍam| tailaguḍayoḥ kuṣṭhakāritve'pi harītakītrikaṭusaṃyuktayoḥ kuṣṭhahāritvaṃ, saṃyogaśakteracintyatvāt| anye tvevaṃ paṭhanti- “pathyāvyoṣaṃ tailayuktaṃ guḍaṃ ca nityaṃ khādanmucyate kuṣṭharogāt”- iti| dhātrītyādi| akṣo bibhītakaḥ| pītvetyādi| palāṃśāṃ palameva aṃśo yasyāḥ sā tathā tāṃ palaparimāṇāmityarthaḥ| evamityādi evaṃ pūrvoktaprakāreṇa| pippalya ityādi| pūrvavat haridrāvat krameṇa palamātrāṃ māsameva| tadvadityādi|- tadvat tārkṣyaṃ tathā rasāñjanamapyabhyāsena palamātraṃ māsaṃ peyam| trīṇyapyetāni kuṣṭhaharāṇi rasāyanānyapi| tenājasramityādi| tena anantaroktena rasāñjanena| āriṣṭītvagityādi| atrāpi kramābhyāsena palaṃ palaṃ māsameva| traiphalaṃ vetyādi| ‘kuṣṭhājjanturmucyate’ ityadhyāhāraḥ| anye tvanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ| gomūtretyādi| gomūtramevāmbu gomūtrāmbu, gomūtreṇaiva kvātho nirvartya ityarthaḥ; gomūtrāmbunostulyayordroṇa ityeke| akṣapīḍo yavatiktā| sāmānyaparibhāṣākalpena sarpiḥ sādhanīyam| āragvadhe ityādi| vyādhighātādibhirmuṣkakāntaiḥ sāmānyaparibhāṣākalpanayā| vyādhighātādyaṃ ghṛtaṃ dahyamānasya pittakuṣṭhinaḥ| “vāsādārvītiktavallīkarañjavyādhighnāgnikṣāravṛkṣādibhiśca| vatsākhyānāriṣṭasaptacchadaiśca siddhaṃ sarpiḥ sarvakuṣṭhaṃ nihanti”- iti tantrāntarapaṭhito yogo na sauśrutaḥ, jejjaṭācāryeṇānuktatvānna paṭhanīyaḥ||44-49||

rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako bījakaśca | yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī ||50||

tasyaiva bahupittasyābalavato dāhapraśamanahetuṃ nirdiśannāha- rodhretyādi| saptāhvaḥ saptaparṇaḥ| rodhrādibhiḥ ṣaḍaṅgodakakalpanayā na tu kaṣāyakalpanayā, nāpi kaṣāyeṇa snānam| tasyaiva bahupittasya balavato dāhapraśamanahetuṃ nirdiśannāha- peyā vetyādi| tribhaṇḍī trivṛt; koṣṭhabalāpekṣayā trivṛto mātrā||50||

khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān siddhānnimbatoye satailān |51|

pittakuṣṭhināṃ māṃsakṣaraṇe ²⁹ kṛmisambhave'pi pānaṃ nirdiśannāha- khādedityādi| ṣaḍaṅgakalpena nimbatoyaṃ parikalpya mudgānāṃ sādhanam|51|-

nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibedvā kvāthaṃ vā'rkālarkasaptacchadānām ||51|| jagdheṣvaṅgeṣvaśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syādviḍaṅgaiḥ samūtraiḥ | mūtraiścainaṃ secayedbhojayecca sarvāhārān samprayuktān viḍaṅgaiḥ ||52|| kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ śigrukośāmrayorvā | pakvaṃ sarvairvā kaṭūṣṇaiḥ satiktaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam ||53||

nimbetyādi| jātasattvo jātakṛmiḥ| kvāthaṃ vetyādi| jātakṛmireva pibet| jagdheṣvityādi| kṛmijagdheṣvaṅgeṣu hayamārasya mūlaṃ sakṛmiharaṃ gomūtreṇa piṣṭvā lepayet| mūtrairityādi| tatraiva gomūtrapariṣecanam| bhojayedityādi| karañjasarṣapaśobhāñjanakośāmrabījatailāni svabhāvato duṣṭavraṇayogīni, tāni cāpakvānyeva| pakvamityādi|- tānyeva sarvaiḥ kaṭukairmaricādibhiḥ, tiktaistu nimbādibhiḥ, sāmānyakaṣāyaparibhāṣayā kaṣāyīkṛtaiḥ pakvānīti ³⁰| atra pāṭhāntaramapyasti, tadvistarabhayānna ³¹ likhitam| śeṣamityādi| duṣṭavad duṣṭavraṇavat, tulyacikitsitatvāt| anye tvatra “śeṣaṃ ca syāt pūrvavat saṃvidhānam” iti paṭhanti| tatrāpi pūrvaśabdena duṣṭavraṇavidhirucyate| anye tu paṭhanti ‘kuṣṭhavat saṃvidhānam’ iti, tannecchati gayī||51-53||

saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam | snuhīśirīṣāyormūlaṃ citrakāsphotayorapi ||54|| viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ | karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam ||55|| siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet | mūtrapiṣṭaiḥ pacedetaistailaṃ kuṣṭhavināśanam ||56|| etadvajrakamabhyaṅgānnāḍīduṣṭavraṇāpaham | siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam ||57|| kuṭajaśca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī | lākṣā sarjaraso'rkaśca sāsphotāragvadhau snuhī ||58|| śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā | kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā ||59|| mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā | saindhavaṃ karavīraśca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā ||60|| kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye | samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet ||61|| gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāttilatailāccaturguṇam | kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam ||62|| abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān | nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayennātra saṃśayaḥ ||63|| mahāvajrakamityetannāmnā tailaṃ mahāguṇam |64|

saptaparṇetyādi| mālatī jātī| snuhī sehuṇḍaḥ| āsphotā sārivā| viṣaṃ prasiddham| lāṅgalaśabdena kalihārikocyate| vajrākhyaḥ dvitīyasehuṇḍaḥ| ālaṃ haritālam| śeṣaṃ prasiddham| snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo dravaḥ, iti nyāyena paktavyam| vajrataile gomūtreṇaiva dravakāryam| tailaṃ tilatailam| gayī tu vajrakataile duṣṭavraṇādhikārāt prāgapi ³² sarṣapatailasya vidhānāt sarṣapatailaṃ vipācyamāha| asyāgre kecinmahāvajrakaṃ paṭhanti, tacca nibandhakārairna paṭhitam||54-63||-

pittāvāpairmūtrapiṣṭaistailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam ||64|| saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ | pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam ||65|| śāyayedātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ |66|

kuṣṭhaduṣṭavraṇe bahiḥśodhanaṃ tailaṃ nirdiśyāntaḥśodhanārthaṃ tailamuddiśannāha- pittetyādi| pittāvāpaiḥ gopittāvāpaiḥ| mūtraṃ gomūtraṃ, tacca tailāccaturguṇam| tailaṃ tilatailam| lākṣādiko ‘lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphala’ (sū. 38) ityādiko dravyasaṅgrahaṇīyoktaḥ; athavā'traiva paṭhito lākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍadhānyāśvamārakārkakuṭajārevātādikaḥ, dvayorapyalpāntaratvāt| kṛtaṃ saṃskṛtamityarthaḥ| doṣā gacchanti sarvaśaḥ ūrdhvamadhastiryagityarthaḥ; gayī tu sarvaśa iti bahvarthe śas, vaiphalyagamanāpekṣayā kṛtsnaśa ityarthaḥ||64-65||-

srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā ||66|| yavāgūṃ pāyayedenaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā |67|

srutadoṣamityādi| khadiravāriṇā khadirodakena ṣaḍaṅgodakakalpanayā kalpitena| uṣṇābhitaptasya śītakhadirāmbunā snānaṃ kathaṃ kriyate? ātapasantaptasya śītodakasnānaṃ kuṣṭhākṣirogakṛditi cet; tanna, tatra toyāvagāho niṣiddhaḥ, na punastoyapariṣekaḥ| “srutadoṣaṃ tataḥ snātaṃ śītena khadirāmbunā” iti kvacit pāṭhaḥ||66||

evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca ||67|| kuryāttailāni sarpīṃṣi pradehoddharṣaṇāni ca |68|

evamityādi| saṃśodhane varge iti saṃśodhanasaṃśamanīyādhyāyoktāni trivṛdādīni| kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ceti khadirādiṣvapi||67||-

prātaḥ prātaśca seveta yogān vairecanāñ śubhān | pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yairutthānaṃ na gacchati ||68||

idānīṃ bahudoṣāṇāmābhyāsikamanulomanamāha- prātarityādi||68||

kārabhaṃ vā pibenmūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam | jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati ||69||

kārabhamityādi| karabhā uṣṭrī| ayaṃ prayogo na sauśruta iti jejjaṭaḥ, gayadāsena vyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ||69||

didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ | sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||70|| yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭhamāturamojasā | tathā hantyupayuktastu khadiraḥ kuṣṭhamojasā ||71||

kuṣṭheṣu khadirasya sarvathopayogitvaṃ darśayannāha- didṛkṣurityādi| didṛkṣurdraṣṭumicchuḥ| antaṃ vināśam| khadiraḥ kuṣṭhamojasā ityatra ojaḥśabdena prabhāvo vīryaṃ śaktirucyate||70-71||

nīcaromanakhaḥ ³³ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ | yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭhamapohati ||72||

idānīṃ pratiṣedhavidhimāha- nīcarometyādi||72||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne navamo'dhyāyaḥ||9||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘vyāyāmaṃ’ iti pā. ↩
2 ‘lāvādisambandhi’ iti pā. ↩
3 ‘dravyarāśervibhājane’ iti pā. ↩
4 ‘tātsthyāt’ iti pā. ↩
5 ‘kramānuktāvapi’ iti pā. ↩
6 ‘āgudhūpa’ iti pā. ↩
7 ‘tiviṣośīra’ iti pā. ↩
8 ‘dravyāṇyardhapalikāni’ iti pā. ↩
9 ‘ghorāḥ’ iti pā. ↩
10 ‘sañjātasrutasphoṭasya’ iti pā. ↩
11 ‘peduliketi’ iti pā. ↩
12 ‘sumitasrutasya’ iti pā. ↩
13 ‘utpāṭitaṃ’ iti pā. ↩
14 ‘utpāṭitaṃ’ iti pā. ↩
15 ‘gajaleṇḍaje’ iti pā.| tatra gajapurīṣaje ityarthaḥ ↩
16 ‘samāṃśāṃ’ iti pā. ↩
17 ‘sampraghṛṣṭaṃ’ iti pā. ↩
18 hārāṇacandrastu ‘dalatvacaṃ’ iti paṭhati, ‘dalamutse-dhakhaṇḍayoḥ’ iti koṣāntarasmaraṇāt dalatvacamutsannāṃ tvacamityarthaḥ, tathā ca cūtaharītakīnāṃ ghanāṃ tvacaṃ, kaṣāyakalpena ‘bhāvyadravyasamaṃ kvāthyaṃ’ ityādyuktena vidhinā, prakṛtatvāttāsāmeva kaṣāyeṇa, subhāvitāṃ saptakṛtvo bhāvitāṃ, kṛtveti śeṣaḥ” iti vyākhyānayati ↩
19 ‘sammrakṣitaṃ’ iti pā. ↩
20 ‘siṃhyarka’ iti pā. ↩
21 ‘siṃhī vāsā’ iti pā. ↩
22 ‘keśarādvayaṃ bālakam’ iti pā. ↩
23 ‘vijayasārāt’ iti pā. ↩
24 ‘mahīndrī’ iti pā. ↩
25 ‘surasyāśca bījakapragrahasya’ iti pā. ↩
26 ‘apacīkṛmikuṣṭhakāsamabhyastam’ iti pā. ↩
27 ‘duṣṭavraṇāṃśca’ iti pā. ↩
28 ‘snigdhaṃ jantuṃ’ iti pā. ↩
29 ‘māṃsāvaraṇena’ iti pā. ↩
30 ‘kvāthyānīti’ iti pā. ↩
31 ‘abhāvānna’ iti pā. ↩
32 ‘prāyeṇa’ iti pā. ↩
33 ‘nīcaromanakho'śrāntaḥ’ iti pā. ↩