athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| asminnadhyāye mahatāṃ kṣudrāṇāṃ ca kuṣṭhānāṃ cikitsitasya
proktatvānmahacca tat kuṣṭhacikitsitaṃ cetyeke vyācakṣate; tanna, “kuṣṭhānāṃ
mahatāṃ cāpi” (sū.a.3) ityādikenādhyāpanasampradānīyoktena virodhāt;
tasmāddhātvanupraviṣṭāni sapta kuṣṭhāni mahāntītyato mahatāṃ
dhātvanupraviṣṭānāṃ kuṣṭhānāṃ cikitsitamiti vyākhyā jyāyasīti; gayī tu mahatāṃ
saptānāṃ kākaṇakavarjitānāmityāha||1-2||
kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu | kṛśatvamicchatsu ca
medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt ||3||
kuṣṭheṣvityādi| kuṣṭhādīnāṃ caturṇāmapi dāruṇeṣviti viśeṣaṇam| kaphāmayā
agnisādakaphaprasekādayaḥ| medurā medasvinaḥ| agryamatiriti vaidyasya
viśeṣaṇaṃ vihitam, agryamatiḥ kuśāgrīyamatiḥ;
prakṛtivayobalaśarīrādīnāmavasthāntarāṇi yo jānātītyarthaḥ||3||
kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati kiliñje śoṣayet, evaṃ
saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca, tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā,
prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa
kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā
pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān;
evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā
gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ cūrṇānyāvāpya
khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa
śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena
saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ
||4|| yāvakāṃśca bhakṣyān
dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn seveta;
yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta
||5||
kṣuṇṇānityādi| kiliñjo vaṃśāditvaggrathitaḥ peṭikākāraḥ| kapālo
ghaṭādikarparaḥ| kaṇṭakivṛkṣāḥ khadirabadarārimedasrugdāruprabhṛtayaḥ|
bhallātakādicūrṇacaturbhāgāniti sarvaśaktuprayogeṣu
cūrṇaprakṣepamātrāparibhāṣeyam| evamityādi| paripītānāṃ bhāvitānām|
dāḍimāmlavetasasaindhavādīnāmatra yāvatā'mlalavaṇatā tāvatī
prakṣepaparimāṇamātrā| yāvakānityādi| dhānāḥ śuṣkabhṛṣṭayavāḥ, ulumbakāḥ
sarasā bhṛṣṭayavāḥ, kulmāṣā yavapiṣṭamayā amlarasasvinnāḥ
1
śṛṅgāṭādayaḥ, apūpāḥ sthūlapūpāḥ, pūrṇakośāḥ yavapiṣṭamayā eva
kuṣṭhahitaśamīdhānyasvinnavidalādipūrṇakoṣṭhāḥ, utkārikā saṃyāvaprakārā,
śaṣkulyo yavaprakāreṇa saṃskṛtaistilairyavapiṣṭena śaṣkulīkalpena vidheyāḥ,
kuṇāvī yavaparpaṭī, prabhṛtigrahaṇādantargataguḍādayaḥ
2| kuṇāvītyatra anye tu konāḍi(li)keti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| gayī tu
utkārikāgre citreti paṭhati, citrā apūpaviśeṣaḥ| veṇuyavā vaṃśaphalāni||4-5||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ- pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ
pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni, tataḥ
pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre
saptodakakuḍavānayorajo'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni
cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato
yathābalamupayuñjīta, eṣo'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti |
evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta
||6||
idānīṃ madyasātmyānāṃ vātakaphakuṣṭhināmariṣṭāṃstata āsavasure ca
nirdiśannāha- ariṣṭānityādi| triphalāyāḥ samuditāyāḥ kuḍava iti kecit, anye tu
sañjñāyāḥ sañjñina eva pradhānatvamiti pratyekameva kuḍavaṃ manyante| jalasya
sapta kuḍavā aṣṭāviṃśatipalānīti jejjaṭaḥ; tannecchati gayī, sarveṣveva
tantreṣvaṣṭapaladravasya kuḍavatvāt| eṣa piṇḍāriṣṭasañjñakaḥ
kuṣṭhaharakhadirādikaṣāyeṇāloḍya pātavyaḥ| piṇḍāsavasya paladvayaṃ palaṃ vā,
kuṣṭhaharasya khadirakvāthasyāñjalimātrā; yathānalamupayuñjītetyeke| atra
cūrṇānāmatibāhulyāt pūta evāriṣṭaḥ peya ityeke, piṇḍāsavavadapūta eva peya
ityanye| asmin yoge pāṭhāntaraṃ vyākhyānāntaramapyasti, tacca vistarabhayānna
likhitam||6||
āsavānato vakṣyāmaḥ- palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo
bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt, evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu;
śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt
||7||
palāśetyādi| trayo bhāgā āḍhakatrayam| dvau bhāgau phāṇitasya āḍhakadvayam|
ariṣṭakalpeneti pūtīkādivat| atra triphalāyāścūrṇādi sarvaṃ pūrvoktamunneyam|
vidadhyāt kuryādityarthaḥ| tilādīnāmityādi tilādiraśmarīpaṭhitaḥ
‘tilāpāmārgakadalīpalāla’ (ci.a.7) ityādikaḥ||7||
atha surā vakṣyāmaḥ- śiṃśapākhadīrayoḥ sāramādāyotpāṭya
cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamekataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta
maṇḍodakārthaṃ, kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam | evaṃ surāḥ śālasārādau
nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt ||8||
surāvidhānamāha- athetyādi| uttamāraṇī uttamakaraṇī, kośavatī devadālī|
udakaśabdo'tra kvāthe vartate| kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyāt sandadhyāt, yathoktaṃ
sūtrasthāne virecanādhikāre| kaṣāyakalpena vipācyeti śiṃśapākhadirayoḥ
sārabhāgadvayamādāya, ekaṃ ca bhāgamuttamāraṇyādīnāṃ; kuta etaditi? sārāṇāṃ
kuṣṭhaharatvāt; tulāmekāṃ caturbhirudakadroṇairutkvāthya
droṇāvaśiṣṭamavatārya, kiṇvapiṣṭayorāsutībalavacanena pramāṇādikalpanam|
vidadhyāt surāṃ kuryādityarthaḥ||8||
ato'valehān
3
vakṣyāmaḥ- khadirāsananimbarājavṛkṣaśālasārakvāthe tatsārapiṇḍāñchlakṣṇapiṣṭān
prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ
pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt; evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau
ca lehān kārayet ||9||
ato'valehānityādi| khadirādīnāṃ droṇamekaṃ pānīyasya droṇacatuṣṭayam,
etaddroṇaśeṣaṃ grāhyaṃ, punaḥ pākādghanībhavatyasmin
carakakuṭajāvalehacūrṇaprakṣepaṇapramāṇohabījena pratyekaṃ sārdhapalānāṃ
pañcānāmeva ślakṣṇapiṣṭānāṃ piṇḍān prakṣipya phāṇitībhūtamavatārayet; yadyapi
pāṇitalaṃ karṣamityuktaṃ, tathā'pi pūrṇaśabdāt pāṇitalaṃ
hastatalamaṅgulirahitaṃ vyākhyātam| aprātarāśaḥ sāyameva bhuñjānaḥ| gayī tu
śālasāraṃ na paṭhati, khadirādīni catvāryeva paṭhati||9||
ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ- śālasārādīnāṃ
sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva
pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu, puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ
kārayet ||10||
ata ityādi| paripītaṃ bhāvitam| śālasārādicūrṇaprasthe bhāvye
āragvadhādikvathanīyadravyasyāpi prasthameva
4, caturbhirudakaprasthairutkvāthyāṣṭabhāgāvaśiṣṭamavatārya prāguktaṃ
cūrṇamārdrīkṛtya śoṣayet; evaṃ saptāhaṃ bhāvayitvā tataścūrṇakarṣaṃ,
śālasārādidravyapalaṃ, ṣoḍaśabhirudakapalairniḥkvāthya pādāvaśiṣṭena tena
kvāthena ṣoḍaśaguṇena pibet, kuṣṭhānāmuttamamātrārhatvāt||10||
ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ- tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni
gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet ṣoḍaśavārān, tataḥ
khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni
kārayeddhanatāntavaparisrāvitāni
5, tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta, evaṃ tulāmupayujya
kuṣṭhamehamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati,
tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ
||11||
ata ityādi| tanūni aghanāni
6
tilotsedhamātrāṇi| lavaṇavargapradigdhāni
saindhavasauvarcalodbhidaviḍasāmudralavaṇādikalkena liptāni|
khadirāṅgāratāpanamapi ṣoḍaśavārān| ghanatāntavaṃ nibiḍavastram| mātrāmiti
alpamityarthaḥ, pañcaguñjādikramavṛddhyā lauhamāṣacatuṣṭayam| saṃsṛjya samyak
sṛṣṭvā, samyaksṛṣṭistu lauhamayapātre lauhadaṇḍamardanena
7
madhughṛtalauhaiḥ samyagekībhāvaḥ| upayukte punarasmin ṣaḍaṅgakalpena
kuṣṭhaharakhadirādikvathitajalaṃ ṣaṣṭiguṇamanupānaṃ, pāramparyopadeśāt
8| evaṃ pramehādau pramehādiharakvathitameva jalamanupānam| evamāhāro'pi
yathāvyādhi yathārogameva kuṣṭhe kuṣṭhaharaḥ, mehe mehahara iti;
anamlalavaṇastu sarvathā vyādhiharaḥ| etenetyādi etena
kvathitalauharasāyanakrameṇa, sarvalauheṣu trapusīsatāmrarajatasuvarṇeṣu,
ayaskṛtayo viśeṣeṇa
9
vyākhyātāḥ prakarṣeṇa kathitāḥ||11||
trivṛcchayāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ
trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet,
tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'gnitaptānyayaḥpatrāṇi
prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvaddhṛtasyeti
dadyāt, tataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ
śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta |
eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati, sthūlamapakarṣati,
śophamupahanti, sannamagnimuddharati, viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ,
varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati | śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ
droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe'bhyāsicya
pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ
mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta | evaṃ
nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt ||12||
auṣadhāyaskṛtimupadiśannāha- trivṛdityādi| śyāmā vṛddhadārakaḥ, saptalā
yavatiktā, śaṅkhinī tadbhedaḥ, tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| svarasamādāyeti
pañcaśatapalāni; eṣāṃ svarasālābhe pratinidhiḥ- tatra
cūrṇānāmāḍhakamudakadroṇe rātriparyuṣitaṃ svarasavadgrāhyaṃ; vṛddhavaidyāstu
kvāthe'pi svarasaśabdaṃ manyante; tatra trivṛdādikvāthasya pañcaśatapalāni|
gayī tu trivṛdādīnāṃ śiṃśapāntānāṃ dvādaśānāṃ droṇamapāṃ
caturbhirdroṇairutkvāthya droṇāvaśiṣṭaṃ kaṣāyaṃ grāhyamiti manyate| pālāśyāṃ
droṇyāmabhyāsicyeti droṇī jalaprakṣepaṇī, abhyāsicya prakṣipya, sā
cārdrapalāśamayī kartavyā| khadirāṅgāretyādi| lauhapiṇḍaṃ
pañcāśatpalapramāṇam| trisaptakṛtva iti ekaviṃśativārān| tamādāyeti dravaṃ
punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacediti ayaḥsthālyāṃ prakṣipya gomayāgninā
vipacet| tataścaturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya
bhūyo'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipediti| tatra kaṣāye pūrvalohapatrāṇi
khadirāṅgārataptāni punarapi nirvāpya, etāni ca lohapatrāṇi tenaiva kaṣāyeṇa
ślakṣṇapiṣṭāni, tasminneva kaṣāye punarāpacet, sidhyati cāsmin
pippalyādicūrṇabhāgaṃ dadyāllohapiṇḍasamameva, siddhaśīte dvau madhunaḥ dvau
guḍasyeti palaśatamityarthaḥ| ghṛtasyāpi tāvat palaśataṃ dadyāt| gayī tu
pippalyādimadhusarpiṣāmanyathā bhāgakalpanaṃ kṛtavān, tacca vistarabhayānna
likhitam| tataḥ praśāntamityādi praśāntaṃ siddhamucyate| śuktiḥ ardhapalam|
prakuñcaḥ palam| sannamagnimuddharati utkarṣayati| ata
auṣadhāyaskṛtyariṣṭamāha- śāletyādi|- śālasārādikvāthadroṇaṃ
palāśadroṇyāmabhyāsicya, apare pañcaśatapalāni manyante| ayoghanaṃ
10
karmakārabhāṇḍibhistaptāyastāḍanābhiḥ pūrvavadekaviṃśativārānabhisaṃyojya
śītīkṛtya, tāni ca nirvāpaṇasādhitalohapatrāṇi tenaiva kaṣāyeṇa ślakṣṇapiṣṭāni
ariṣṭasaṃskāravidhinā vihitasaṃskāre kalaśe yāvatā ca mandakaṭukamariṣṭaṃ
syāttāvaccūrṇāṃśaṃ dattvā, māsaṃ śīte'rdhamāsamuṣṇe ca sthāpayet| atra madhu
purāṇamavagantavyaṃ, tacca kaṣāyacaturthāṃśena, tatsama eva jīrṇaguḍaḥ|
‘ayoghanāṃstaptān’ ityatra ghanaśabdenaiva lohapiṇḍe prāpte
ayaḥśabdastīkṣṇalauhaprāpaṇāya sīsakādiparihārāya ca| anye tu, atra pippalyādi
lauhasamaṃ tadviguṇaṃ kṣaudraṃ guḍaṃ ca dadyāt, lauhapramāṇaṃ tu pūrvayoge
vyākhyātam| evamityādi ārevatādiṣu āragvadhādiṣu| vidadhyāt ayaskṛtiṃ
kuryāt||12||
ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ- praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ
11
khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā'yomayaṃ kumbhaṃ
tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ
gomayamṛdā'valiptamavakīryendhanairgomayamiśrairādīpayedyathā'sya dahyamānasya
rasaḥ sravatyadhastāt, tadyadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanamiti, athainamuddhṛtya
parisrāvya rasamanyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ
mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca, prasthe copayukte śataṃ
varṣāṇāmāyuṣo'bhivṛddhirbhavati | khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya
ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ
saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa eva sarvavṛkṣasāreṣu kalpaḥ | khadirasāracūrṇatulāṃ
khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ
||13||
ata ityādi| khadirarasena tulya āmalakarasaḥ| madhughṛte tu samaste tāvatī
dravyapādike| bhallātakavidhānavadatrāhāre kṣīraṃ kuṣṭhakaramapi na viruddhaṃ,
rasāyanaśakteracintyatvāt; śeṣaṃ subodham| khadirasārasyārdrasya
svarasālābhe'nukalpikaṃ svarasamuddiśannāha
12
- khadirasāretyādi| snehakaṣāyaparibhāṣākalpanayā kaṣāyaṃ kṛtvā tasya pādikaṃ
sarpiḥ; apathyamapyāvikaṃ sarpiḥ pathyatvenātrābhihitaṃ,
dravyasaṃyogaśakteracintyatvāt
13; anye tu sarpireva paṭhanti na punarāvikam||13||
amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, tatsiddhaṃ vā sarpiḥ,
aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ māsamupayujya
sarvakuṣṭhairvimucyata iti ||14||
amṛtetyādi| amṛtavallī guḍūcī||14||
kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ śālasārādikaṣāyasya ca,
triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ
pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat sādhusiddhamavatārya
parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya
pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt
khadirodakasevī, ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhairvimuktaḥ śuddhatanuḥ
smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati
||15|| bhavati cātra-
surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ | sahasraśo'pi kurvīta bījenānena
buddhimān ||16||
snehasāmānyānmiśrakaṃ snehaviśeṣaṃ nirdiśannāha- kṛṣṇatiletyādi| kṛṣṇatilānāṃ
bhallātakānāṃ ca tailam| tadetat sarpiṣā saha
snehadroṇatrayamāmalakarasaśālasārādikaṣāyadroṇābhyāṃ triphalādibhiḥ
kalkīkṛtairvipacet| upasaṃskṛtaśarīro vamanādibhirityarthaḥ| pāṇiśuktiḥ
palamityarthaḥ| sahasraśo'pītyapiśabdāt khadirasāraprayogeṇa
sārasnehayoranuktayoruktena kalpena kalpanamiti samuccinoti||15-16||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne daśamo'dhyāyaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘āstvārasvinnāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prabhṛtigrahaṇād gṛñjādayaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘lehānato vakṣyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘prasthameyaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘kārayedgāḍhatāntavaparisrāvitāni’ iti pā. ↩
- 6 ‘ghanāni’ iti pā. ↩
- 7 ‘lauhadaṇḍamathanena’ iti pā. ↩
- 8 ‘pāramparyāvicchedāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘viśeṣābhivyāptyā prakarṣeṇa’ iti pā. ↩
- 10 ‘ayoghanaiḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘madhyamavayaskaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘kalpamupadiśannāha’ iti pā. ↩
- 13 ‘agnisaṃyogasaṃskāraśakteḥ’ iti pā. ↩