athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| dvau pramehau bhavataḥ-
sahajo'pathyanimittaśca | tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ,
ahitāhārajo'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo'lpāśī
pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaśca bhavati; uttareṇa sthūlo bahvāśī snigdhaḥ
śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti ||3||
dvāvityādi| atra kecidāhuḥ strīṇāṃ pramehā na bhavantīti, tathā hi
tantrāntare- “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ
doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ”- iti; etattu na yuktaṃ,
sarvatantrāprasiddheḥ, pratyakṣavirodhācca||1-3||
tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta,
sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||4||
tatra kṛśamityādi| kṛśaṃ kārśyādilakṣaṇayuktaṃ sahajamityarthaḥ| sthūlaṃ
sthaulyādidharmayuktamahitāhāravihārajamityarthaḥ| atra, apatarpayatīti
apatarpaṇaṃ laṅghanaṃ, apatarpaṇāni vyāyāmaśodhanāni tiktakaṭukādikāni ca||4||
sarva eva ca parihareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūpānakāni
grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti ||5||
sauvīrakaṃ virecanādhyāyoktaṃ, tuṣodakaṃ tatroktameva kāñjikaṃ, śuktaṃ cukraṃ,
surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥ sandhānammaireyaṃ, surā
piṣṭamayī, dravapradhāna āsavaḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ, audakā matsyādayaḥ||5||
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta
caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyāṃ
nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ, baddhamūtrairvā
jāṅgalairmāṃsairapahṛtamedobhiranamlairaghṛtaiśceti
||6||
uddālakā araṇyakodravāḥ| anavāḥ purāṇāḥ| tiktagaṇaḥ prapunnāṭapaṭolādikaḥ,
kaṣāyagaṇo vaṭaśuṅgādikaḥ| teṣāṃ śākānāṃ sādhanāṅgāni nikumbhāditailāni|
nikumbhā dantī| baddhamūtraireṇādibhiḥ| apahṛtamedobhiriti
avidyamānamedobhiḥ||6||
tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdhamanyatamena tailena priyaṅgvādisiddhena vā
ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayecca, virecanādanantaraṃ
surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena
madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena
||7||
rūkṣasya mehino vamananiṣedhāttaditarasya mehino balavataśca
vamanamupadiśannāha- tatretyādi| tailenānyatameneti
nikumbhāditailānāmanantaranirdiṣṭānāmekatamena; athavā
snehopayogikoktamehaharanikumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakasnehānāmanyatamena
snigdham| paittikeṣu tu meheṣu sāmānyasnehapākaparibhāṣārthakalpanayā
priyaṅgvādisiddhena ghṛtenopasnigdhaṃ vāmayet, pragāḍhaṃ virecayecca;
kaphamehe vāmayet, pittamehe virecayet; āmāśayasthe kaphapitte vāmayet,
pakvāśayasthe pitte virecayet| virecanānantaraṃ saptarātrāt parato
vātavidradhyādāvuktena surasādikaṣāyeṇa mahauṣadhādikalkayuktena madhuprāyeṇa;
madhusaindhavādīnāṃ sāmānyaparibhāṣārthakalpenaiva siddhe punarvacanaṃ
snehaniṣedhārthamityeke| dahyamānaṃ
1, ca nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayet| nistaileneti vacanādalpaghṛtābhyanujñānam,
alpasnehārthamityanye||7||
tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ madhusaṃyuktāṃ pāyayet,
triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā, śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ
vā madhumadhuramāmalakarasena haridrāyutaṃ,
kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā
nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā
tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro
vyākhyātāḥ ||8||
tataḥ śuddhadehamityādi| kalpanāmāha- āmalakarasasya catvāri palāni, haridrā
karṣapramāṇā, tathā madhu ca karṣapramāṇameva, evaṃ vibhajya
2
pibet| triphaletyādi| triphalādīnāṃ mustāntānāṃ pale ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā
caturbhāgāvaśiṣṭaṃ grāhyam| tathā coktaṃ- “dravyamāpotthitaṃ kvāthyaṃ dattvā
ṣoḍaśikaṃ jalam| pādaśeṣaṃ ca kartavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ”- iti|
kuṭajakapitthetyādi kuṭajādibhiḥ puṣpaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, asmin
yoge'pi madhu āmalakarasaścānuvartate| nimbetyādi nimbādīnāṃ yāni
tvakpatramūlaphalapuṣpāṇi taiḥ kṛtāni kaṣāyāṇi| eṣa pañcamo yogaḥ| ete pañcāpi
sarvameheṣu sādhyeṣvasādhyeṣvapītyeke, yāpanārthamityapare||8||
viśeṣaścāta
3
ūrdhvaṃ- tatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ pāyayet, ikṣumehinaṃ
vaijayantīkaṣāyaṃ, surāmehinaṃ nimbakaṣāyaṃ, sikatāmehinaṃ citrakakaṣāyaṃ,
śanairmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ, lavaṇamehinaṃ pāṭhā'guruharidrākaṣāyaṃ
4, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ,
śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ
kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ,
madhumadhuramiti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā
pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ,
kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ,
śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā- sarpirmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet,
vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ
kadarakramukakaṣāyaṃ
5, hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsparśākaṣāyaṃ
madhumadhuraṃ
6
hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāraṃ ceti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ
yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet ||9||
viśeṣa ityādi| ata ūrdhvaṃ ‘vakṣyate’ iti vākyaśeṣaḥ| tatretyādi| pārijātaḥ
pāribhadrakaḥ| ikṣvityādi| vaijayantī araṇikā| dūrvetyādi śaivalaṃ śevālaṃ,
plavo gopāladamanakaḥ, haṭho jalakumbhikā| kakubhaḥ sugandhimūlo viṭapī|
kaphajeṣu madhumadhuramiti ante sthitaṃ daśasvapi sambandhanti, evaṃ
paittikeṣvapi; madhuno yogavāhitvānmehaharatvācca| paittiketyādi| rājavṛkṣaḥ
kiramālakaḥ| ata ityādi| kadara āpītasāraḥ khadirākāraḥ, kramukaḥ pūgaphalam|
mūrvā caurasnāyuḥ; duḥsparśā durālabhā| madhumadhuramiti vacanaṃ
sarpirmehādikaṣāyeṣvapi draṣṭavyam| hastyaśvādikṣārodakasya śītasya pānaṃ
kharatīkṣṇatvāt| pramehiṇo'bdhātau kṣīṇe tadvirodhini pitte vivṛddhe dāho
bhavatīti taccikitsitamupadiśannāha- dahyamānamityādi| audakakandakvāthetyādi
ṣaḍaṅgakalpakvathitena
7
śālūkādikvāthena saha kṣīrekṣurasasiddhāṃ śītāṃ madhumadhurāṃ yavāgūṃ pāyayet|
tathā coktam- “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato
dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne
peyādisaṃvidhau-” iti| pūrvaniṣiddhasya yavāgūpānasyāpavādaḥ|
kṣīrekṣurasamadhumadhurāyā yavāgvāḥ pānaṃ pittamehe
8
eva, vātaśleṣmameheṣu punaryavāgūpānasya pratiṣedha eva||9||
tataḥ
priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśara-
dhātakībakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣvariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃśca
kurvīta;
śṛṅgāṭakagiloḍyabisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātaka-
palāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅkateṣu
vā; yavānnavikārāṃśca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai prayacchet,
kaṣāyāṇi vā pātum ||10||
tatra sarveṣāṃ mehānāṃ prathamaṃ sāmānyān tato vaiśeṣikāṃśca yogānabhidhāya
punarapyariṣṭādīn sāmānyenaiva nirdiśannāha- tata ityādi| anantā utpalasārivā,
padmā bhārgī, trāyantikā madayantikā; lohitikā mañjiṣṭhā, rāmataruṇītyanye;
ambaṣṭhā mācikā, ‘sāṅkuraḍa’ iti loke; śālaparṇītyatra kecit tālaparṇīti
paṭhanti, tālaparṇī muṣalī; tuṅgaḥ punnāgaḥ, keśaraṃ nāgakeśaraṃ, śrīveṣṭako
navanītadhūpaḥ saralaniryāsaḥ, mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ| tatrāriṣṭādayaḥ
pūrveṇaiva vidhānena vidheyāḥ| śṛṅgāṭaketyādi śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye
trikaṇṭakaṃ, giloḍyaḥ kandaḥ prāvṛḍūjātaḥ śaṇapatrākāro
vallīyuktaścarmaṇvatīnadībhava(vaḥ)śvetavartulapāṣāṇasadṛśaḥ ‘gugiloṭa’
9
iti loke, bisaṃ padmamūlaṃ, tasya sthūlapraroho mṛṇālaṃ, asano bījakaḥ,
tiniśaḥ syandanaḥ, kaṭvaṅgo'ralukaḥ, carmavṛkṣaḥ ‘carmaloha’ iti prasiddho
lakucadrumākāro mahāvṛkṣaḥ, girikarṇikā śvetasyandaḥ, śītaśivaḥ
śatapuṣpābhedaḥ, niculo jalavetasaḥ, ajakarṇaḥ sarjaḥ pūrvadeśe prasiddha eva,
harivṛkṣa indravṛkṣaḥ, dhavākāra ityeke, ‘kuṭaja’ ityanye paṭhanti,
‘haridrāvṛkṣa’ ityapare paṭhanti, tatra haridrā prasiddhā, vṛkṣaḥ kuṭajaḥ;
rājādanaḥ kṣīrikā, gopaghoṇṭā ghoṭābadarī, vikaṅkataḥ kaṇṭakikā| eteṣu vā
pūrvakalpenāriṣṭādayaḥ kartavyāḥ| yavetyādi gṛñjayavaudanadhānādayaḥ|
yathoktetyādi| anantaroktapriyaṅgvādiśṛṅgāṭakādivargaiḥ kṛtāmiti||10||
mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā
pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet,
aṅgāraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni
cāsmai pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai
dadyādaśaneṣu; hiṅgusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhojayet;
aviruddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharedrasagandhavanti ca; pravṛddhamehāstu
vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre
10
vā severan ||11||
mahādhano lelāvṛkvaṇikprabhṛtikāḥ, īṣṭa ityevaṃśīla īśvara īśitā rājā| atra
guḍasthāne mākṣikam| analpaṃ prabhūtaṃ, tattu kaṣāyasamaṃ;
pāṭhābhayācitrakāṇābhuktānāṃ kaṣāyaṃ karṣatrayaṃ deyamiti pragāḍhārthaḥ; anye
tu, anyatamamāsavaṃ pūrvoktaṃ priyaṅgvādyāsavam| aṅgāraśūlyopadaṃśamiti
bhaṭitropadaṃśaṃ; mādhvīkaṃ madhuyonimadyaṃ cirasaṃsthitaṃ
11
ca; abhīkṣṇamatyartham| jejjaṭācāryastu drākṣāsavamāha, tannecchati, gayī|
kṣaudretyādi| uṣṭrādipurīṣacūrṇāvacāritāni cānnāni dadyāt| sarṣapakalkarañjitā
lehāḥ, rājikāsthāne rāgeṣu sarṣapāḥ; anye tu paṭhanti- ‘sārṣapaistu
śākairbhojayet’ iti| anyāni pānabhojanānyaviruddhāni pramehiṇastāni rasavanti
gandhavanti ca pradadyāt| nirdiṣṭaḥ kṛśasya prāyaśo
vidhirannapānapratisaṃskṛtaḥ, ataḥ paraṃ sthūlasyāpakarṣaṇavidhānamāha-
pravṛddhamehā ityādi| vyāyāmo'ṅgānāṃ vividhaprakāra āyāmaḥ, tathā coktam,-
“tulābhramaguṇākarṣadhanurākarṣaṇādibhiḥ| āyāmo vividho'ṅgānāṃ vyāyāma iti
kīrtitaḥ”- iti; niyuddhaṃ bāhuyuddhaṃ, dhanurvede'nyathā niyuddhaṃ vyākhyātaṃ,
tacca vistarabhayānna likhitaṃ; krīḍā
lokaprasiddhairhastapādaprakṣepairnarmapūrvakaṃ krīḍanaṃ; gajānāmārohaṇaṃ
hastiśikṣāyāmativistṛtaṃ sāṅgrāmikamābhyāsikaṃ ca gajacaryā; tatra turagacaryā
vikramavāñchitopaśalyasaṃhitāsu hayārohaṇaṃ; rathacaryāṃ padāticaryāṃ ca
jamadagnirāha; “sarvadigbhāgabhāgeṣu hastyaśvarathapattiṣu| śastrāstrairyastu
saṃyogaḥ sā caryeti prakīrtyate” iti; parikramaṇaṃ caṅkramaṇaṃ
gatāgatamityarthaḥ, sarvato bhramaṇamityanye; astraṃ śāstritaṃ dhanuḥ;
upāstraṃ
12
śāstraniyamavarjitaṃ dhanureva||11||
adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī
muniriva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet, mahādhano vā
śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha vaset,
tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgāḥ, brāhmaṇo vā śiloñchavṛttirbhūtvā
brahmarathamuddharet, kṛṣet satatamitaraḥ khanedvā kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ
rakṣet ||12|| bhavati cātra- adhano
vaidyasandeśādevaṃ kurvannatandritaḥ | saṃvatsarādantarādvā pramehāt
pratimucyate ||13||
adhikamiti śatadvayaṃ trayaṃ vā| nīvāra ulikādhānyaṃ, tadvividham- ekaṃ
dhānyasadṛśaviṭapaṃ
13
dhānyakṣetrajaṃ, dvitīyaṃ mahādalakāṇḍaṃ tattu salilajaṃ; tatra salilajaṃ
salilavṛddhimātrastambaprarohaṃ raktaśūkaṃ, tadeva prasādhi(ri)keti
tantrāntare paṭhyate| tanmūtraśakṛdbhakṣa ityatra tāsāṃ gavāmeva mūtraśakṛtī
grāhye| bhūmipatitasyotsṛṣṭasya kaṇaśaḥ
14
śasyagrahaṇaṃ śilaḥ, kaṇaśo dhānyagrahaṇamityarthaḥ; bhūmiṣṭhamātrasya
śasyasya grahaṇamuñchaḥ| brahmarathaṃ dharmapatnyā saha brāhmaṇādhiṣṭhitaṃ
śakaṭamuddharet, athavā brahma eva ratho brahmarathastamuddharet,
dhārayedvedamityarthaḥ; pāparogaprāyaḥ prameho vedādhyayanānnāśamupaiti|
itaraḥ śūdraḥ| adhana ityādi yāvanmṛgaiḥ saha saṃvasedityayaṃ vidhiḥ
kṣatriyasya; tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgā iti vaiśyasyāyaṃ
vidhiḥ||12-13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘dahyamānamityādi dahyamānaṃ vā nyagrodhādikaṣāyeṇa niḥsnehena‘āsthāpayet’ iti śeṣaḥ| niḥsneheneti alpaghṛtena, niḥsnehenetyatra ‘nistailena’ iti kecit paṭhanti|’ iti pā. ↩
- 2 ‘vimathya’ iti pā. ↩
- 3 ‘viśeṣataścāta ūrdhvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘pāṭhāgurukaṣāyaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘khadirakramukakaṣāyam’ iti pā. ↩
- 6 ‘madhumiśraṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘ṣaḍaṅgakalkakvathitena’ iti pā. ↩
- 8 ‘pittamehina eva’ iti pā. ↩
- 9 ‘gulāhuka’ iti pā. ↩
- 10 ‘nyastrāpāstre’ iti pā. ↩
- 11 ‘cirasaṃsthitaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘apāstraṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘dhānyasadṛśaviṭapadhānyaṃ kṣetrajaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘utsṛṣṭasya kaṇiśasya grahaṇaṃ’ iti pā. ↩