athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ;
tāḥ prāṇavato'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaśca
sādhyāḥ ||3||
etāḥ śarāvikādyāḥ pramehapiḍakāḥ pramehaṃ vinā'pi bhavanti; uktaṃ ca- “vinā
pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” (ca. sū. 17) iti, yadyapyevaṃ tathā'pi
pramehānantarakālajātānāṃ pramehaṃ vinā'pi jātānāṃ caikamiha cikitsitamāsāṃ,
tulyadoṣadūṣyatvāt||1-3||
tābhirupadrutaṃ pramehiṇamupacaret | tatra pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ
vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet; evamakurvatastasya madhurāhārasya
mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati,
tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta; evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā
māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃścit, tatroktaḥ
pratīkāraḥ sirāmokṣaśca; evamakurvatastasya śopho vṛddho'timātraṃ rujo
vidāhamāpadyate, tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca;
evamakurvatastasya pūyo'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā
pravṛddho bhavatyasādhyaḥ; tasmādādita eva pramehiṇamupakramet
||4||
tābhirityādi| “piḍakānāṃ pūrvarūpaṃ pramehā” iti tantrāntaroktatvāt
piḍakācikitsite'pi pramehacikitsitamuktam, athavā pramehacikitsitenaiva
piḍakopaśamo bhavatīti| tatretyādi| apatarpaṇamupavāsādi| vanaspatayo
vaṭādayaḥ, bastaśchāgaḥ| evamityādi evamakurvatastasya
hīnaprathamakarmaguṇasya madhurāhārasya mūtrādayo madhurībhavanti| ubhayataḥ
saṃśodhanamiti vamanaṃ virecanaṃ ca| evamityādi evamakurvatastasya
hīnadvitīyakarmaguṇasya, tatroktaḥ pratīkāraḥ tatra śophe uktaḥ, pratīkāraḥ
sūtrasthāne dvivraṇīye ca, sa punarapatarpaṇādirekādaśavidho virekāntaḥ|
sirāmokṣaśceti na jalaukāpātanamadhaḥkāyasya piḍakādhiṣṭhānasyātivipulatvāt|
atra śophapratipādanena tadanantarabhāvinī pramehapiḍakā'pi pratipāditā|
evamityādi|- evamakurvatastasya hīnatṛtīyakarmaguṇasya śastrapraṇidhānaṃ
chedyabhedyādinā, vraṇakriyopasevā ceti ṣaṣṭivraṇopakramāṇāṃ ca
yathāsvamupasevanamityatītāvekṣaṇam| atra śophasya vidagdhasya
1
yāpyatvenāsādhyatvam| evamityādi|- evamakurvatastasya hīnacaturthakarmaguṇasya
nātisakalopadravasyānatimahāśayotsaṅgādau vraṇasya śilājatvādyanabhyāse tu
prayatnādyatiśayādyāpyatvenāsādhyavattvam| śilājatvādyabhyāse tu
hīnapañcakarmaguṇasya anupakramyatvādasādhyatamatvam| utsaṅga iva utsaṅgaḥ,
vraṇāśaye hi cirakālapūyāvasthānenāvadāritamantaḥpradeśāntaraṃ
nimnamutsaṅgatulyatvāt ‘utsaṅga’ ityucyate, ut ūrdhvaṃ pūyasya saṅga utsaṅga,
ityanye| tasmādityādi ādita iti lyablope pañcamī; tasmādādyaṃ pūrvarūpameva
vīkṣya pramehiṇamupakrametetyarthaḥ||4||
bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā
daśapalonmitā yavakolakulatthāṃśca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya
caturbhāgāvaśiṣṭe'vatārya
vacātrivṛtkampillakabhārṅgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ
bhāgairardhapalikairdhṛtaprasthaṃ
vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā
dhānvantaram ||5||
bhallātaketyādi| anārṣo'yaṃ yogaḥ, jejjaṭācāryeṇa noktatvāt; tasmānna
paṭhanīyaḥ||5||
durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo'bhivyāptaśarīratvāt,
tasmāttīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta | piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva
pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ
labhante ||6||
durvirecyā ityādi||6||
na caitān kathañcidapi svedayet, medobahutvādeteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena
||7||
na cetyādi| svedanaṃ svedāvacāraṇīye pramehiṇāṃ niṣiddhamapi
mahādoṣatvapratipādanāya punarapi niṣiddham||7||
rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ, tato
madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti
||8||
kutaḥ punaradhodehe eva piḍakāsambhava ityāha- rasāyanīnāṃ ca
daurbalyādityādi| rasāyanīnāmityatrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
rasapittakaphaśoṇitavahānāṃ dhamanīnāmityarthaḥ| daurbalyāditi
sarvaśarīragatasya
sarvadravadhātorapānavyanābhyāmadho'nulomyamānatvādrasādivahānāmapi
dhamanīnāmadha eva balavattvaṃ natūrdhvamityarthaḥ; ‘rasahāriṇīnāṃ’ iti kecit
paṭhanti||8||
apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ, pakvānāṃ vraṇavaditi; tailaṃ tu
vraṇaropaṇamevādau kurvīta, āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ
pariṣecane, pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu,
pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni
madhumiśrāṇi prāśnīyāt ||9||
apakvānāmityādi| vraṇaropaṇamiti ropaṇadravyasiddhaṃ miśrakādyuktaṃ,
ropaṇāvasthāyāṃ ropaṇe kartavye ādau tailameva, nānyat kaṣāyādikaṃ; sarveṣveva
meheṣvatipravṛttyā vātavṛddheḥ, tailasya vātadoṣapratyanīkatvāt, tathā
baddhamūtratvena pramehavyādhipratyanīkatvācca| anye tu ‘elādau kurvīta’ iti
paṭhanti, “elātagarakuṣṭha” (sū. 38) ityādirelādiḥ| utsādanaṃ
nimnavraṇasyonnatikaraṇam| utsādanopakramāvasthāyāmāragvadhādinaivotsādanam|
evaṃ vakṣyamāṇeṣu pariṣecanādiṣvatroktavargeṇaiva niyamaḥ| pāṭhācitraketyādi|
śārṅgeṣṭā kākatiktā ‘bhumbhuruḍaka’ iti loke| kṣudrā laghukaṇṭakārikā|
somavalkaḥ kaṭphalaḥ| ayaṃ yogaḥ sāmānyacūrṇayojanaparibhāṣayā yojyaḥ|
tathāhi- “karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ|
dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ”- iti||9||
śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya
sādhayet, sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgundantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet,
etadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato
yathāyogamupayuñjīta, eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā
||10||
śālasāretyādi| śālasārādivargapalaśataṃ ṣoḍaśaguṇe jale kvathitaṃ pādāvaśeṣaṃ,
tasmin sidhyatyāmalakādicūrṇaṃ pādikamityeke; apare ca
kuṭajāvalehāvāpapramāṇohenāmalakādīnāṃ ṣaṇṇāṃ pratyekaṃ palamāvāpaḥ||10||
triphalācitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava bhāgāstāvanta eva
kṛṣṇāyaścūrṇasya, tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ
saṃsṛjyopayuñjīta, etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na bhavati,
sanno'gnirāpyāyate, durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāśca na
bhavanti ||11||
navāyasamāha- triphaletyādi| kṛṣṇāyaścūrṇasya kṛṣṇalauhacūrṇasya| jāṭharyaṃ
sthaulyam||11||
śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite | parisrute tataḥ śīte madhu
mākṣikamāvapet ||12|| phāṇitībhāvamāpannaṃ
guḍaṃ śodhitameva ca | ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca
||13|| aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte
ghṛtabhāvite | pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte'ntaḥśucau dṛḍhe
||14|| ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi
buddhimān | khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet
||15|| supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle
nidhāpayet | māsāṃstrīṃścaturovā'pi yāvadālohasaṅkṣayāt
||16|| tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ
prātaryathābalam | niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet
||17|| kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ
prasādhakaḥ | śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ
||18|| plīhodaraharaḥ śīghraṃ
viṣamajvaranāśanaḥ | abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ
||19||
śālasārādītyādi| śālasārādidravyapalaśatasya jalacaturdroṇe pakvasya
caturthāṃśāvaśeṣito niryūhaḥ kvāthaḥ| tasmin pūte śīte pañcaśatapalapramāṇaṃ
madhu madyaṃ, mākṣikasyedaṃ mākṣikaṃ, madhvāsavaṃ prakṣipet; gayī tu madhveva
manyate| phāṇitībhāvamāpannamiti kriyāviśeṣaṇam| guḍaṃ śodhitameva ceti
guḍastasminneva kaṣāye vilāyitaḥ pūtaḥ śodhita ucyate, tādṛśasya guḍasyāpi
pañcāśatpalāni| pippalyādicūrṇasya pañcaviṃśatipalāni, tāvantyeva
lohapatrāṇām| gayī tu tatra purāṇasya madhunaḥ kaṣāyamadhurībhāvamātraṃ
pramāṇaṃ, madhumāna eva jīrṇaguḍaḥ, pippalyādicūrṇamānaṃ tu yāvatā nātivyaktaṃ
kaṭutvaṃ bhavati| madhupramāṇapādikaṃ pippalyādicūrṇasya mānaṃ,
lauhapatrapramāṇamapi tāvadevetyanye| āhāraṃ cāsya
kalpayedviśiṣṭadoṣārabdharogajātipratyanīkam| atrābhiṣyandaśabdena
mūtraniḥsyando'bhidhīyate||12-19||
pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam | viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā''rogyaṃ
pracakṣate ||20||
pramehiṇa ityādi| anāvilaṃ prasannam| viśadaṃ rūkṣam| mūtrasya kaṭutiktatvaṃ
pipīlikāmakṣikādīnāmapasarpaṇena jñātavyam| anye tvevaṃ paṭhanti- “pramehiṇo
yadā mūtramanāviddhamapicchilam”- iti; tatrāpi anāviddhaṃ prasannam||20||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma
dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viruddhasya’ iti pā. ↩