athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ
parivarjitam | yogenānena matimān pramehiṇamupācaret
||3|| māse śukre śucau caiva śailāḥ
sūryāṃśutāpitāḥ | jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi
||4|| śilājatviti vikhyātaṃ
sarvavyādhivināśanam |5|
madhumehitvamityādi| śukro māso jyeṣṭhaḥ| śucirāṣāḍhaḥ| yadyapyanyasmin kāle
śilājatuprasravaṇaṃ dṛśyate, tathā'pi śuciśukramāsaparigṛhītaṃ
kharatarataraṇikiraṇatāpitābhyaḥ śilābhyo guṇavattaraṃ bhavati| jatuprakāśaṃ
lākṣāprakāśam| sarvavyādhiḥ madhumehādiḥ||1-4||-
trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam
||5|| jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoni
prathitaṃ kṣitau |6|
nanu śilānāṃ rūkṣakaṭhinānāṃ kathaṃ snigdhadravaḥ svarasaḥ sambhavatītyāha-
trapvādīnāmityādi| trapvādīni trapusīsatāmrarūpyasuvarṇakṛṣṇalauhāni ṣaṭ,
teṣāmanyatamānvayamekatamānvayam| ṣaḍyoni ṣaṭkāraṇakam| yattu
śilājatucatuṣṭayaṃ tantrāntare proktaṃ, tatteṣāṃ caturṇāmapi mukhyānāṃ
guṇakhyāpanāya, nānyayoniśilājatunivāraṇāya||5||-
lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham
||6|| tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi
bibharti tat
1|7|
lohādityādi| rasaṃ cāpīti cakāreṇa varṇaprabhāvaṃ ca bibhartītyanuktaṃ
samuccīyate| tatra yallauhajātaṃ syāt, tallauhasyaiva vīryarasau bibharti|
tāni ca lauhāni suvarṇādīni, tadguṇāstu suśrutādhyāyino'nnapānavidhyadhyāyānte
paṭhanti| yadyapi jatuprakāśo lākṣāsadṛśaḥ śilāsrāvaḥ śilājatuśabdenoktaḥ,
tathā'pi suvarṇādiniryāse'pi śilājatviti prayogaḥ sarṣapāditailavadaupacāriko
draṣṭavyaḥ||6||-
trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram
||7|| yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhe
śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ |8|
teṣāṃ parasparāpekṣaṃ prādhānyaṃ nirdiśannāha- trapvityādi|
trapusīsayorlohatvasya nātiprasiddhatvādaya iti viśeṣaṇam|
trapusīsāyaḥsamudbhavaṃ śilājatu trapusīsāyasaṃ, tadādibhūtaṃ yeṣāṃ tāni
trapusīsāyasādīni trapusīsatāmrarūpyasuvarṇakṛṣṇalohajāni| prādhānyaṃ teṣāṃ
kuta ityāha- śreṣṭhe śreṣṭhaguṇā iti|- śreṣṭhe śreṣṭhadravye||7||-
tatsarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram
||8|| kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ
tathā |9|
idānīṃ sāmānyalakṣaṇābhidhānamāha- tatsarvamityādi śoṣaṇaṃ duṣṭaraktādeḥ|
chedanaṃ kaphagranthyādicchedakṛt||8||-
teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat
||9|| gomūtragandhi yaccāpi tat pradhānaṃ
pracakṣate |10|
teṣāṃ pradhānalakṣaṇamupādānārthamupadiśannāha- teṣvityādi||9||
tadbhāvitaṃ sāragaṇairhṛtadoṣo dinodaye
||10|| pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ
yathābalam | jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet
||11|| upayujya tulāmevaṃ girijādamṛtopamāt
| vapurvarṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ
||12|| jīvedvarṣaśataṃ
pūrṇamajaro'marasannibhaḥ | śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike
||13|| bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ
smṛtaḥ | mehaṃ kuṣṭhamapasmāramunmādaṃ ślīpadaṃ garam
||14|| śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ
viṣamajvaram | apohatyacirātkālācchilājatu niṣevitam
||15|| na so'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna
śilājatu | śarkarāṃ cirasambhūtāṃ bhinatti ca tathā'śmarīm
||16|| bhāvanāloḍane cāsya kartavye
bheṣajairhitaiḥ |17|
idānīmasyopayogavidhiṃ nirdiśannāha- tadbhāvitamityādi| sāragaṇaiḥ
śālasārādibhiḥ| tatra bhāvyadravyasamaṃ kvathanīyamaṣṭaguṇe jale
niṣkvāthyāṣṭabhāgāvaśiṣṭena kaṣāyamānam| daśāhaṃ viṃśatidināni triṃśaddināni
vā bhāvayet| hṛtadoṣaḥ saṃśuddhadehaḥ| dinodaye prabhāte eva, sārodakenaiva
pibet| jāṅgalena rasena bhojayet, anyathā śoṣaṇacchedanatvādvātakopaḥ syāt|
tulā palaśatam| girijācchilājatunaḥ| na so'sti roga ityatra rogaśabdo doṣeṣu
vartate, athavā śastrasādhyeṣvaśmaryādiṣu| nānāvidhasvāsthyakaradravyabhāvanāṃ
copadiśannāha- bhāvanāloḍane ityādi||10-16||-
evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījamamṛtopamam
||17|| madhuraṃ kāñcanābhāsamamlaṃ vā
rajataprabham | piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān
||18|| tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca
vivarjayet |19|
śilājatuprayogeṇaiva mākṣikadhātuprayogamatidiśannāha- evaṃ ca mākṣikamityādi|
tāpījaṃ tāpīnadījaṃ suvarṇamākṣikaṃ rajatamākṣikaṃ ca| tadbhāvita ityādi
tābhyāṃ śilājatumākṣikadhātubhyāṃ bhāvito vyāptadehaḥ| kulatthakapotau
yāvajjīvaṃ vivarjayet||17-18||-
pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum
||19|| yogenānena matimān sādhayedapi
kuṣṭhinam |20|
idānīṃ madhumehaharamapi yogamuddiśannāha- pañcetyādi|
pañcakarmaguṇātītamityatra vamanādīnāṃ pañcakarmaguṇānāmaprāptaphalamityeke;
tattu na samyak, yataḥ pañcaśabdena pañcamadhātvasthisthitaṃ kuṣṭhamuktaṃ,
tatra karmāṇi saṃśodhanasaṃśamanābhyaṅgagugguluśilājatuprabhṛtīni, teṣāṃ guṇāḥ
phalāni, tānyatītam; etaduktaṃ bhavati- asthigataṃ kuṣṭhaṃ
saṃśodhanādibhirapyaprāptaviśeṣaṃ sādhayediti; anye tu, pūrvarūpakriyayā saha
rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ kriyāsamūhaḥ pañcakarmāṇīti manyante; pramehasya tu
pañca guṇāḥ paścimādhyāye kathitāḥ| jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ| pramehiṇaṃ
tāvatsādhayedeva kuṣṭhinamapītyapiśabdārthaḥ||19||-
vṛkṣāstuvarakā ye syuḥ paścimārṇavabhūmiṣu
||20||
vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ | teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt
supakvānyambudāgame ||21|| majjāṃ
2
tebhyo'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca | tilavat pīḍayeddroṇyāṃ srāvayedvā
kusumbhavat ||22|| tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ
pacedātoyasamkṣayāt | avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet
||23|| snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ
pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān | caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe
||24|| mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ
yathābalam | tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedamabhimantryate
||25|| ‘majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn
viśodhaya | śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ’
||26|| tenāsyordhvamadhaścāpi doṣā
yāntyasakṛttataḥ | asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet
||27|| pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā
naraḥ | pakṣaṃ parihareccāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ
||28|| pañcabhirdivasairevaṃ
sarvakuṣṭhairvimucyate | tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam
||29|| nihitaṃ pūrvavat pakṣāt
3
pibenmāsamatandritaḥ | tenābhyaktaśarīraśca kurvītāhāramīritam
||30|| bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ
kṛmibhakṣitam | anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram
||31|| sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva
khadirāmbunā | pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam
||32|| tadeva nasye
pañcāśaddivasānupayojitam | vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam
||33|| śodhayanti naraṃ pītā majjānastasya
mātrayā | mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ
||34||
idānīṃ janmabhūmimārabhya tuvarakarasāyanakalpaṃ prastauti- vṛkṣā ityādi|
paścimārṇavabhūmiṣu paścimasamudrabhūmiṣu| vīcītaraṅgetyādi|
ūrmiparamparāvikṣepapavanotkampitapallavāḥ samudrodakasyātyāsannā ityarthaḥ|
teṣāṃ phalebhyo majjānamādāya; kusumbhavat kusumbhakusumavattailaṃ vā gālayet,
tattailagālanaṃ salilāpacayaṃ yāvat| tattu karīṣarāśau pakṣaṃ nidhātuṃ
prayojayet, viśiṣṭatamaśaktyutpādanārtham| hṛtaṃ malaṃ purīṣaṃ kaphādayo'pi
yasya sa tathā; tatra kaphe vamanameva, vamanāt pakṣādeva virecanaṃ; yadāhuḥ-
“pakṣādvireko vāntasya” (ci. 36) iti; virecanādapi pakṣādeva tauvarakaṃ
tailaṃ, tasyāpi śodhanatvāt; etena peyādisaṃsarjanakrameṇa
sañjātabalastuvarakasnehaṃ pibedityarthaḥ| caturthabhaktāntarita iti
pakṣādūrdhvaṃ prathame'hni sāyamprātaḥ prakṛtibhojanadvayaṃ, dvitīye'hni
prātarbhuktvā sāyaṃ bhojanaṃ na kāryaṃ, phalāmlamuṣṇodakaṃ vā pāyayet sāyaṃ
bhojanasthāne, tatastṛtīye'hani laghukoṣṭhāya prātaḥ snehaṃ dadyāt, evaṃ
caturthabhaktamantaritaṃ bhavatītyarthaḥ| tailasyāpi pibenmātrāṃ
pāṇitalapramāṇāṃ, karṣapramāṇāmityarthaḥ| asnehalavaṇām alpasnehalavaṇāṃ, yato
nañ īṣadarthe| pakṣaṃ pariharet, ‘krodhādīn’ iti śeṣaḥ| mahāvīryo
mahāprabhāvaḥ| para utkṛṣṭatamaḥ||20-34||
sāntardhūmastasya majjā tu dagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāñjanaṃ ca |
paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena
||35||
sāntardhūma ityādi| taile tuvarakotthe| saindhavaṃ lavaṇam| añjanaṃ
srotoñjanaṃ, tasyotpattisthānaṃ varṇasā sindhuśca mahānadaḥ; athavā
varṇasodbhavāñjanaparihārāya saindhavamuktaṃ, tena
sindhumahānadodbhavamevāñjanaṃ grāhyam| majjādikaṃ tritayamantardhūmena
dagdham| etena tuvarakasya ṣaḍvidhaḥ prayoga uktaḥ; tadyathā- tailaṃ
pañcāhikaprayogeṇa kuṣṭhahara ekaḥ, tathā tadeva khadirāmbusiddhaṃ
viśiṣṭāvasthakuṣṭhe dvitīyaḥ, tathā tadeva sarpirmadhukhadirakaṣāyavidhinā
tṛtīyaḥ, tathā paro'pi pañcāśadāhniko nasyaprayogo rāsāyanikaścaturthaḥ,
majjaprayogaḥ pañcamaḥ, tathāhi ‘śodhayanti naraṃ pītāḥ’ ityādi,
añjanaprayogaḥ ṣaṣṭhaḥ ‘sāntardhūma’ ityādi||35||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne madhumehacikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
||13||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsasthāne trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tat jatuprabhaṃ śilājatu yasmāllohād bhavatyutpadyate tasya lohasya tadannapānādhyāyopadiṣṭaṃ vīryaṃ rasañca tattasmāt tattallohasambhūtatvāditi yāvat| bibharti kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvetyākūtam’ iti hārāṇacandraḥ| ‘tat’ ityatra ‘hi’ iti pā. ↩
- 2 ‘tebhyo majjānamādāya’ iti pā. ↩
- 3 ‘nihanti pūrvavat pakvaṃ’ iti pā. ↩