athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| aṣṭāvudarāṇi pūrvamuddiṣṭāni |
teṣvasādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni; sarvāṇyeva
pratyākhyāyopakrameta | teṣvādyaścaturvargo bheṣajasādhyaḥ, uttaraḥ
śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā
||3||
nidānasthāne kathite'pyaṣṭatve'tra punaraṣṭasaṅkhyākhyāpanaṃ
plīhodarayakṛddālyudarayościkitsitaikatvaprakhyāpanāya
1| avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyānīti teṣvapi yathottaraṃ kṛcchrataratvaṃ jñeyam|
tathāca- “vātāt pittāt kaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| paraṃ paraṃ
kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet” (ca. ci. 13) iti| sarvāṇyeveti ṣaḍiti kecit,
ṣaṭsveva kṛcchratvapratipādanāt; baddhagudaparisrāvibhyāṃ sahāṣṭāvapītyanye,
tayorapi cikitsitokteḥ, sarvagrahaṇācca| teṣvityādi| ādyaścaturvargaḥ
vātapittakaphadūṣīviṣanimittāni catvāryudarāṇi; uttarastu
plīhodarabaddhagudacchidrodakodarāṇi| kālaprakarṣāditi
bheṣajasādhyakālātikramāt śastrasādhyakālātikramācca
sarvāṇyevauṣadhasādhyānyapi śastrasādhyāni syuḥ, śastrasādhyāni
varjayitavyānīti varjanārhāṇi vetyarthaḥ||1-3||
udarī tu gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet;
śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityamaśnīyāt
||4||
udarītyādi| doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananamabhiṣyandi| vidāhi
kāñjikādi| snigdhaṃ piśitaṃ meduramāṃsam| nīvāra ulikādhānyam||4||
tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣāsnehayitvā,
tilvakavipakvenānulomya, citrāphalatailapragāḍhena
vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, sālvaṇena copanāhayedudaraṃ,
bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca,
svedayeccābhīkṣṇam ||5||
tatretyādi| tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| anulomya virecya| citrāphalatailaṃ
dantīphalatailam| āsthāpayet nirūhayet, anuvāsayecca citrāphalatailenaiva|
sālvaṇenopanāhayet badhnīyāt| svedayeccābhīkṣṇamiti evamagretane
kaphārabdhe'pi svedo vidheyaḥ, natu pittārabdhe; sa ca sveda ājalaprāpteḥ
2, ata ūrdhvaṃ sarveṣāmasvedyatvam| kathamatrodariṇaḥ
snehasvedāsthāpanānuvāsanāni suśrutācāryaḥ prāha? agre ‘asnehyā asvedyā
nānuvāsyā nāsthāpyā’ iti paṭhitatvāt; etanna, yataśchidrodakodariṇoreva tatra
niṣedhaḥ, anyeṣu yathāvasthaṃ snehādayaḥ prayojyā iti||5||
pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā snehayitvā,
śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya, śarkarāmadhughṛtapragāḍhena
nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, pāyasenopanāhayedudaraṃ,
bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena payasā
||6||
pittodariṇamityādi| madhuragaṇaḥ kākolyādīni| śyāmā vṛddhadārakaḥ|
kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ||6||
śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena sarpiṣopasnehya,
snuhīkṣīravipakvenānulomya, trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena
muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca,
śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiścopanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ
trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayeccābhīkṣṇam
||7||
śleṣmodariṇamityādi| muṣkakapalāśadhāvanyādirmuṣkakādiḥ|
āsthāpanavargasiddhena tailenānuvāsanam| kiṇvaṃ surābījam||7||
dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā
viracayenmāsamardhamāsaṃ vā, mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā;
śuddhakoṣṭhaṃ tu madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni
vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayedvallīphalāni vā, mūlajaṃ kandajaṃ vā
viṣamāsevayet, tenāgado bhavatyanyaṃ vā bhāvamāpadyate
||8||
sānnipātikacikitsitamupadiśannāha- dūṣyodariṇamityādi| śaṅkhinī
yavatiktābhedaḥ| sānnipātikodare snehādi yaduktaṃ
tadvātādyudaroditabheṣajagaṇaiḥ sarvaṃ sādhanīyam| yadāha carakaḥ-
“sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ” (ca. ci. 13) iti|
laghuvāgbhaṭe'pi “sannipātodare kuryānnātikṣīṇabalānale| doṣodrekānurodhena
pratyākhyāya kriyāmimām” (vā. ci. 15) iti| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ|
mahāvṛkṣetyādi| virecayediti śeṣaḥ| mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ| mahāvṛkṣakṣīramātrā
kalkapramāṇā| śuddhetyādi| guñjā cirihiṇṭikā| kākādanī vāyasatindukā|
ikṣukāṇḍānītyādi| yathā madātyaye madyapānam, agnidagdhe'gnisvedaḥ, atīsāre
svinnapathyayā
3
viṭpravartanaṃ, chardyāṃ vamanaṃ, sarpaviṣe viṣabhakṣaṇaṃ,
tadvadviṣādyutpannodare'pi kṛṣṇasarpadaṣṭekṣukāṇḍabhakṣaṇaṃ viṣabhakṣaṇaṃ vā|
vallīphalāni karkaṭīprabhṛtīni| anyaṃ vā bhāvamāpadyate maraṇaṃ prāpnoti|
karmedaṃ dāruṇam, akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇaṃ, kriyāyāṃ saṃśaye satyevaṃ kuryāt,
tatrāpīśvarānujñātenaiva kāryam||8||
bhavati cātra- kupitānilamūlatvāt sañcitatvānmalasya
4
ca | sarvodareṣu śaṃsanti bahuśastvanulomanam
||9||
kupitetyādi| sarvodarāṇyeva malavṛddhyā vartante, tasmāt saṃśodhanaṃ śastaṃ,
tacca bahuśo'nalpaśaḥ
5||9||
ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tadyathā- eraṇḍatailamaharaharmāsaṃ dvau
vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ
kṣīreṇa nirāhāraḥsaptarātram, uṣṭrīkṣīrāhāro vā'nnavārivarjī pakṣaṃ, pippalīṃ
vā māsaṃ pūrvoktena vidhānenāseveta, saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam,
ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle'vacāryaṃ, śṛṅgaverarasavipakvaṃ
kṣīramāseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā payasā saraladevadārucitrakameva vā,
muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā, jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa
svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, guḍadvitīyāṃ
6
vā harītakīṃ bhakṣayet, snuhīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena,
pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet;
harītakīcūrṇaṃ prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣvabhivilāpya
khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataścoddhṛtya
parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tadyathāyogaṃ
māsamardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet,
vipakvaṃ cāvatārya śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo
mahāvṛkṣakṣīreṇaiva vipacet, tadyathāyogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet;
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānāmardhakārṣikā
bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ, mahāvṛkṣakṣīrapale dve, gavāṃ
kṣīramūtrayoraṣṭāvaṣṭau palāni, etat sarvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet,
tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyayet; etāni tilvakaghṛtacaturthāni
sarpīṃṣyudaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni
virecanārthaṃ; mūtrāsavāriṣṭasurāścābhīkṣṇaṃ mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ seveta;
virecanadravyakaṣāyaṃ vā śṛṅgaveradevadārupragāḍham
||10||
ata ityādi| saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīreṇa kṛtodakānnakāryaḥ, kecidatra
māhiṣameva kṣīramāhuḥ, apare punarmāhiṣasyāgnimāndyādikaraṇādgavyamevāhuḥ|
gūḍhapadabhaṅgaṭippaṇe īdṛśaṃ vyākhyātaṃ- māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīreṇa gavyena
pibet; pramādavyākhyānamidaṃ, yasmājjejjaṭācāryādīnāmanumataṃ na bhavati|
uṣṭrītyādi| kecidatra kṣīraṃ trikaṭukasaṃyuktamāhuḥ, tantrāntaraprāmāṇyāt|
pippalīmityādi| pūrvoktena vātaśoṇitoktena| saindhavājamodāprakṣepayuktaṃ vā
dantītailaṃ; tadeva tailamārdraśṛṅgaverarasāḍhakaśatapakvaṃ vātaśūle
vātarujyavacāryam; anye tu tilatailameva sādhayanti, tantrāntaraprāmāṇyāt;
ārdraśṛṅgaveramārdrakaṃ, tadrasaṃ caturguṇam| vipakvaṃ kṣīrāvaśiṣṭaṃ pakvam|
cavyetyādi| payasā caturguṇenaiva| saraladevadārucitrakameva payasetyarthaḥ;
saralā trivṛt| muraṅgyādayo vā tathaiva ca; muraṅgī
7
śobhāñjanakaḥ| śyāmā vṛddhadārukaḥ| jyotiṣkaḥ kākamardanikā|
hiṅgumāṣakasvarjikākṣāramāṣakacatuṣṭayasaṃyuktaṃ ‘māsamardhamāsaṃ vā’ iti
śeṣaḥ| snuhītyādi| atra triḥsaptakṛtvo bhāvanā| snuhī sehuṇḍaḥ, sa ca
bahukaṇṭakaḥ śreṣṭhaḥ| kāleneti yāvatā kālena śaknuyādbhakṣayituṃ,
pippalīsahasramekadvitricatuṣṭayatvena virekārtham| pathyetyādi| utkārikāṃ
lapsikām| harītakītyādi| khajaḥ manthānam| harītakīkvāthakāñjikadadhīni
pratyekaṃ ghṛtacaturguṇāni| gavya ityādi|- gavye payasīti āḍhakapramāṇe,
mahāvṛkṣakṣīraṃ prasthaṃ, mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ, tajjaṃ ca navanītaṃ
mahāvṛkṣakṣīrapādaṃ, dravānuktau jalamatra caturguṇam| cavyetyādi|
triphalātrikaṭukadravyāṇāṃ pratyekamardhakārṣikā bhāgāḥ, na hi triphalā
trikaṭukaṃ vā dravyamekamiti| keciddravasyālpatvājjalamapi caturguṇamityāhuḥ|
eṣāṃ viṣayamāha- etānītyādi| tilvakaghṛtaṃ vātavyādhyuktaṃ caturthaṃ yeṣāṃ
tāni tilvakaghṛtacaturthāni| mūtretyādi|- mūtradraveṇāsavādayo'nukalpena
mahāvṛkṣakṣīraprasthaprakṣepeṇa samyakkṛtāḥ| virecanadravyakaṣāyamityādi|-
trivṛdādikaṣāyaṃ vā śuṇṭhīdevadārucūrṇakarṣaprakṣepāḍhyam||10||
vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ pālikā bhāgāḥ
pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ
yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tatsarvaṃ mūtragaṇe prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ
ca mṛdvagninā'vaghaṭṭayan vipacedapradagdhakalkaṃ, tatsādhusiddhamavatārya
śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsāmekāṃ dve tisro vā guṭikā balāpekṣayā
māsāṃstrīṃścaturo vā seveta, eṣā''nāhaṃvartikriyā
8
viśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃśca kṛmīnapahanti
kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃśca nāśayati
||11||
idānīmanaladīpanīṃ gupitānilasaṃvalitamalānulomanīmābhyantarīṃ
9
mūtravartiṃ nirdiśannāha- vamanetyādi| saṃśodhanasaṃśamanīyādhyāyoditāni
vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇi madanaphalāditrivṛdādiviḍaṅgādīni,
dravyasaṅgrahaṇīyādhyāye pippalyādivacādiharidrādayo nirdiṣṭāḥ,
lavaṇānyannapānādhyāye paripaṭhitāni saindhavādīni, mūtragaṇo
gomūtrādirdravadravyapaṭhitaḥ; teṣāṃ yathālābhaṃ pālikā bhāgāḥ| yathālābhameva
gavādīnāṃ mūtreṇa vyastasamastena piṣṭvā caturguṇairaṣṭaguṇairvā vipācyam|
aṅguṣṭhapramāṇā vartayaḥ kartavyāḥ| tāḥ
punaradhamamadhyamottamapuruṣādibalāpekṣayā ekadvitrisaṅkhyopalakṣitā
bhakṣayitavyāḥ| tatra ca gavādimūtramevānupānam| tāsāmabhyāse
kālāvadhirmāsāstrayaścatvāro vā; phalaṃ tu mehādimahāvyādhiharaṇaṃ
koṣṭhakṛmiharaṇaṃ ca||11||
madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mahāvṛkṣakṣīramūtrayoranyatareṇa piṣṭvā'ṅguṣṭhamātrāṃ vārtiṃ kṛtvodariṇa ānāhe
tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau nidadhyāt,
eṣā''nāhavartikriyā vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā
||12||
abhyantaravartiprasaṅgena phalavartiṃ nirdiśannāha- madanaphaletyādi| jīmūtako
devadālī, ikṣvākuḥ kaṭutumbī, dhāmārgavo mahākośātakī| ‘vipācya’
ityanuvartanīyam| pāke tu mūtramevānuvartanīyam| pāyau gude| na kevalaṃ
udarānāhe vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyeti|
‘kṣāramūtrayoranyatareṇa’ ityanye paṭhanti; tatra kṣāraḥ kṣārodakaṃ
peṣaṇavacanāt
10||12||
plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ
sirāṃ vidhyet, vimardayecca pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ
saṃśuddhadehaṃ samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā
kṣīreṇa, srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ, kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ
srutena yavakṣāraṃ, pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā, tailasaṃsṛṣṭaṃ
śobhāñjanakayūṣaṃ pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ, pūtikarañjakṣāraṃ
vā'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīpragāḍham
||13||
plīhetyādi| dadhibhojanaṃ raktotkleśāya tadahareva, kaphavyādhau vamane
kartavye prāk kaphotkleśakaradravyopayogavat| kūrparaṃ bhujamadhyam|
rudhirasyandanārthaṃ raktasrāvaṇārthaṃ; sirāvyadhavidhyukto'pi sirāvyadhaḥ
punarihoktaḥ, prakaraṇavaśāt; ato na punaruktadoṣamāvahati| tata ityādi|
saṃśuddhadehaṃ vamanavirecanābhyām| pārijātaḥ prasiddhaḥ| ikṣurakaḥ
kokilākṣakaḥ| pāribhadrakekṣuraketi kecit paṭhanti| śobhāñjanetyādi| amlaṃ
kāñjikam| pūtikarañjaścirabilvaḥ, kaṇṭakīkarañja ityanye| kalpanāmāha-
kaṇṭakīkarañjakṣāramardhapalamātraṃ ṣaḍguṇāmlakāñjikena bahuśaḥ parisrutaṃ
pippalīviḍlavaṇacūrṇākṣaprakṣepam| viḍasthāne saindhavamiti kecit
paṭhanti||13||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ pālikā bhāgāḥ,
ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ vipācayet, etat ṣaṭpalakaṃ nāma
sarpiḥ
plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyordhvavātaviṣamajvarānapahanti
| mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇamupayuñjīta
||14||
pippalītyādi| kecidatra bhiṣajaścaturguṇaṃ pānīyamādadate; tanna, jejjaṭena
niṣiddhatvāt| asmin yoge ‘kolakulatthapūtīkarohītakakvāthaṃ dviguṇamāvāpya’
iti kecit paṭhanti; tanna, so'pi jejjaṭena niṣiddhatvāt||14||
yakṛddālye'pyeṣa eva kriyāvibhāgaḥ | viśeṣatastu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ
||15|| maṇibandhaṃ sakṛnnāmya
vāmāṅguṣṭhasamīritām | dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye
||16||
yakṛddālya ityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṃ, sakṛt kiñcinnāmayitvā vāmāṅguṣṭhaṃ
prati samyagīritāṃ gatāṃ sirāṃ, śaraḥ prasiddhaḥ, tamagnivarṇaṃ kṛtvā
dahet||15-16||
baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyaktasyādho
nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā udaraṃ pāṭayitvā
caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā'pohya malajātaṃ vā tato
madhusarpirbhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ
11
vraṇamudarasya sīvyet | parisrāviṇyapyevameva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān
saṃśodhya
12, tacchidramāntraṃ samādhāya kālapipīlikābhirdaṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ
kāyānapaharenna śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, sandhānaṃ ca yathoktaṃ
kārayet, yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā'valipya bandhenopacaret, tato
nivātamāgāraṃ praveśyācārikamupadiśet, vāsayeccainaṃ tailadroṇyāṃ
sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttimiti ||17||
tato baddhagudaparisrāviṇorupakramaprāptāṃ cikitsāmupadiśannāha- baddhaguda
ityādi| svinnasyeti dravasvedena| nābhervāmata ityādi|- vāmabhāge
nābheradhastāccaturaṅgulamapahāya romarājyāścaturaṅgulapramāṇastiryageva
chedaḥ; tatra lomni tiryagavasthite'nulomagaṃ ca śastrapātanamuktam|
antrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā'pohya malajātaṃ veti tatra
malarodhakāraṇamābhyantaramaśmakeśatṛṇādi, bāhyaṃ tu
viṣamavihārābhighātenāntrāvayavānāṃ parasparasammūrcchanaṃ, na
tatrāntracchedanamiti parisrāvyudarādviśeṣaḥ| ata eva parisrāviṇyeva
pṛthagantrasandhānaṃ viśeṣeṇa vakṣyati| tatrābhyantare'śmādāvatyantābādhakare
śalyanimittamevāntracchedaṃ kṛtvā'śmādiśalyamapaharet| antracchidraṃ tu
vakṣyamāṇanyāyenānusandhāya sarpirmadhvaktaṃ
niṣkṛṣṭamantramaṅguṣṭhāṅguliśalākādibhiryathāsthānaṃ
13
sthāpayet| mūrcchitamantraṃ tu vīkṣya pāṇinā bandhāvamokṣeṇānulomayet|
bāhyavraṇaṃ raktāsecanādividhimapekṣya samyak sīvyet|
tailasarpirdroṇīvāsanamudarasya vraṇitvenādhmānakleśanivṛttyartham| payasā
kevalena vṛttiriti yāvat| gudapicchāsranivṛttyā samyagantrasya
sandhānadṛḍhībhāvaniścayaḥ, anyathā khalvāhāreṇa tatkiṭṭena vā
pipīlikāmukhadaṃśasandhānaṃ mṛdu vighaṭeta samyak sandhāvapi,
tasmādanukrameṇaiva payojāṅgalamāṃsarasabhojanena tribhāgārdhabhāgavāriṇā ca
prākṛtabhojanaprāptiḥ
14| sāṃśayikaṃ caitat karma, tasmādāpṛcchyeśvaraṃ pratyākhyāyācaret||17||
dakodariṇastu
15
vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt
pariveṣṭitasyādhonābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā
vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet, tatra trapvādīnāmanyatamasya
nāḍīṃ dvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya doṣodakamavasiñcet, tato nāḍīmapahṛtya
tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminneva divase sarvaṃ
doṣodakamapaharet, sahasā hyapahṛte tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā
utpadyerannāpūryate vā bhṛśataramudaramasañjātaprāṇasya,
tasmāttatīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantarīkṛtya
doṣodakamalpālpamavasiñcet; niḥsṛte ca doṣe
gāḍhataramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatamena pariveṣṭayedudaraṃ, tathā
nādhmāpayati vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃśca payasā bhojayejjāṅgalarasena vā,
tatastrīnmāsānardhodakena payasā phalāmlena jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ
māsatrayamannaṃ laghu hitaṃ vā seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati
||18||
ṣaṇmāsānityādi| māsān ṣaḍyāvallaghu hitamannaṃ payasā kṣīreṇa bhojayet|
kṣīreṇaivodakakāryaṃ kārayet, kaphavātādhikatvaṃ ca vīkṣya jāṅgalarasena
bhojayet, rasenaivodakakāryaṃ, tata ūrdhvaṃ trīnmāsān ardhodakena payasā
doṣāpekṣayā jāṅgalarasena vā laghu hitamannaṃ bhojayet, tābhyāmevodakakāryaṃ
kārayet| avaśiṣṭaṃ ca māsatrayaṃ laghu hitamannaṃ bhojayet|
udakenaivodakakāryam| carakamatānusāriṇā vāgbhaṭena kṣīreṇaiva ṣaṇmāsān
vṛttirabhihitā, nānnapānīyābhyāṃ; tathā ca- “syāt kṣīravṛttiḥ ṣaṇmāsāṃstrīn
peyāṃ payasā pibet| trīṃścānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā|| alpaśaḥ
snehalavaṇaṃ jīrṇaśyāmākakodravam” (vā. ci. 15) iti||18||
bhavati cātra- āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā''hāravidhikriyāsu |
sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā
||19||
kṛtakarmaṇo jalaniṣedhaṃ
16
tadabhāve coktaṃ dravaṃ nirdiśannāha- bhavatītyādi|
cakāradvayakaraṇenodarapāṭanādāvanukte'pīti samuccīyate||19||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ
||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cikitsitaikatvapratyākhyāpanāya’ iti pā. ↩
- 2 ‘ājalaprāptisarvarūpāvasthāprāpteḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘svinnapathyādi’ iti pā. ↩
- 4 ‘sañcayitvāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘alpaśaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘guḍapragāḍhāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘suraṅgī’ iti pā. ↩
- 8 ‘eṣā khalvānāhamūtravartikriyā viśeṣeṇa’ iti pā. ↩
- 9 ‘kupitānilasevitamalānulomanīṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘peṣaṇe vartanāt’ iti pā. ↩
- 11 ‘baddhaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘anusrāvya’ iti pā. ↩
- 13 ‘aṅguṣṭhāṅgulisparśanādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘prabhūtabhojanaprāptiḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘udakodariṇaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘jalaniṣedhārthaṃ coktau dvāvetau nirdiśannāha’ iti pā. ↩