athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| nāto'nyat kaṣṭatamamasti yathā
mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ
madhye karma kartavyaṃ sparśena,
utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni
caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmādadhipatimāpṛcchya paraṃ ca
yatnamāsthāyopakrameta ||3||
utkarṣaṇam adhogatasyordhvīkaraṇam, apakarṣaṇam ūrdhvagatasyādhaḥ karṣaṇaṃ,
sthānāpavartanaṃ sthāneṣu saktasya garbhaśayyāta uttānasyāvāṅmukhīkaraṇam,
udvartanam avāṅmukhasyottānīkaraṇam; atra kecit ‘sthānavyāvartanaṃ’ iti
paṭhanti; tatra sthānaṃ sthitiḥ; sthāne garbhaśayyāyāṃ
tiryagādisthitasyottānasyādhovyāvṛttyā sthāpanam; ūrdhvasya kasyacidaṅgasya
chedanamutkartanaṃ, chedanamiti mṛtasya tu teṣu teṣu sthāneṣu saktasya tasya
tasyāṅgasya chedanaṃ dvaidhīkaraṇaṃ, garbhakukṣyāderādhmātasya vidāraṇaṃ
bhedanaṃ, pīḍanaṃ campanaṃ (valanam), ṛjūkaraṇaṃ vakrasya prāñjalīkaraṇaṃ,
dāraṇaṃ vidāraṇam||1-3||
tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā; svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā
bhavanti- śiraso vaiguṇyādaṃsayorjaghanasya vā
||4||
tatretyādi| śiraso vaiguṇyāt vakratvāt, aṃsayorjaghanasya ca
vaiguṇyādityanuvartate; vaiguṇyaṃ vakratā| aṃso bāhuśiraḥ, jaghanaṃ
kaṭeragrabhāgaḥ||4||
jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta | nirhartumaśakye cyāvanān
mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ
||5|| ‘ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca
bhāmini | uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te
||6|| idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava
laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri | tadanalapavanārkavāsavāste saha
lavaṇāmbudharairdiśantu śāntim ||7|| muktāḥ
paśorvipāśāśca
1
muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ | muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi viramāvitaḥ
||8||
jīvatītyādi| prayateta yatnaṃ kurvīta| kecidācāryā mantravyākhyānaṃ na
kurvanti, kecit kurvanti tadāha- ihetyādi| amṛtaṃ samudramanthanodbhūtaṃ,
citrabhānurādityaḥ, bhāmini he varastri, uccaiḥśravā
amṛtamanthanotpannasturagaḥ śakravāhanaḥ, laghu śīghraṃ, diśantu
prayacchantu||5-8||
auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte cottānāyā ābhugnasakthyā
vastrādhārakonnamitakaṭyā dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ
2
mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya garbhamupaharet | tatra
sakthibhyāmāgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā pratipannasyetarasakthi
prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya sakthinī
prasāryāpaharet, tiryagāgatasya parighasyeva tiraścīnasya
paścādardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet,
pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīyāpaharet,
bāhudvayapratipannasyordhvamutpīḍyāṃsau śiro'nulomamānīyāpaharet,
dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye śastramavacārayet
||9|| sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana
dārayet | dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet
||10|| aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya
pātanam | na garbhiṇyā viparyāsastasmātprāptaṃ na hāpayet
||11||
mantrānnirdiśyauṣadhāni nirdiśannāha- auṣadhānītyādi| tāni punaḥ śārīre
aparāpātanoditāni pāṇipādalepā yonidhūpanamāturapānādikaṃ ca| niṣphale mantre
tantre
3
ca vṛthābhūteṣu sūtījanavyāpāreṣu bhiṣajāṃ śalyāharaṇopāyaṃ nirdiśannāha- mṛte
ceti| cakārādaphalībhūteṣu mantratantraprasūtījananavyāpāreṣu
jīvatyapītyanuktaṃ samuccinoti| ābhugnasakthyā iti saṅkucitasakthyāḥ| dhanvano
dhanurvṛkṣo badarīsadṛśapatraḥ, nagavṛttikā śallakī, yadyapi
mṛtsnaśabdaḥpraśastāyāṃ mṛdi vartate tathā'pyatra dhanurvṛkṣaśallakīśālmalīnāṃ
picchile cumpe mṛtsnaśabdo boddhavyaḥ| ghṛtaṃ gavyaṃ ghṛtaṃ, tābhyāṃ pāṇiṃ
mrakṣayitvā vilipya, mūḍhagarbhamapaharediti sāmānyo vidhiḥ| mṛtaṃ ceti
cakārādapaharaṇe viśeṣeṇa vidhimāha- tatretyādi| āñchet ākarṣet| ekasakthneti
prathamamekasakthipratipannaṃ, dvitīyasakthi punarābhugnaṃ
sthitvā''gatamityarthaḥ, tadapi prasārya
praguṇībhūtasakthidvayamapaharaṇārthamāñchediti pūrvasmādviśeṣaḥ; sakthi
jaṅghocyate, ayaṃ dvitīyaḥ| sphigityādi| ayaṃ tṛtīyaḥ| tiryagityādi|
parigho'rgalādaṇḍaḥ| ārjavamānīya ṛjubhāvamānīyāpaharediti, ayaṃ caturthaḥ|
pārśvetyādi| pārśvāpavṛttaṃ pārśvavalitaṃ śiro yasya, apatyapatho yoniḥ; ayaṃ
pañcamaḥ| bāhudvayetyādi| ayaṃ ṣaṣṭhaḥ| tatra ādyaṃ mūḍhagarbhatritayaṃ
pādābhyāmāharaṇīyaṃ, taditarattu tritayaṃ śirasā, dvāviti śeṣaṃ tu
mūḍhagarbhadvayamasādhyam, evamaṣṭau mūḍhagarbhāḥ| dāryamāṇaḥ chidyamāno
garbho mātaramātmānaṃ ca vyāpādayet| ghātayediti sarvathaivāśakyahastākarṣe
dvayorapi garbhagarbhiṇyorvipattisiddheḥ| śastramantrādinopāyenāsiddhau
garbhacyāvanaṃ garbhiṇīrakṣārthaṃ kāryamityāha- aviṣahya iti| soḍhumaśakye
vikāre vyādhau sati kiṃ kartavyamityāha- śreyo garbhasyeti; śreyo
bhavatītyarthaḥ| garbhapātanaphalamāha- na garbhiṇyā viparyāsa iti; viparyāso
mṛtyurityarthaḥ| tasmāt prāptakālaṃ na hāpayet nollaṅghayedityarthaḥ||9-11||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro vidārya,
śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā'paharet;
abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā, aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā,
dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet,
jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti
||12|| kimbahunā- yadyadaṅgaṃ hi garbhasya
tasya sajjati tadbhiṣak | samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ
||13|| garbhasya gatayaścitrā
jāyante'nilakopataḥ | tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam
||14|| nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtamapi
paṇḍitaḥ | sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā
||15|| maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ
chedyamantarvijānatā | vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana
||16|| athāpatantīmaparāṃ pātayet
pūrvavadbhiṣak | hastenāpaharedvā'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā
||17|| dhunuyācca muhurnārīṃ
pīḍayedvāṃ'sapiṇḍikām
4| tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak
||18|| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena
vāriṇā | tato'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet
||19|| evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ
copaśāmyati |20|
mṛte tu garbhe śastrāvacaraṇaṃ nirdiśannāha- tata iti|
maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇeti antarmukhasañjñitena
kṛśataraśaśadharakānukāriṇā'rdhadvayasaṃhitamadhyakīlitena
madhyamāṅgulyaṅguṣṭhapraviṣṭalohakaṭakaniyamitena, anye punarekāvayavena
madhyamāṅgulīpraviṣṭalohakaṇṭakenetyāhuḥ| taddhi śastramantadvāraṃ
hastāntargataṃ yonau supradeśapraveśitamapi sukhacchedakaraṃ garbhiṇīṃ na
hinasti| śaṅkunā ākuñcitākāreṇa baḍiśaviśeṣeṇa samyaggṛhītaṃ hṛdaye kakṣe
vā'paharet| śirasaḥ punaravaiguṇyena nirgataśiraso vipulāṃsadeśasaktasya
vidhimupadiśannāha- abhinnaśirasamiti; kūṭe gaṇḍe vā saṅgṛhya
śaṅkunā'paharaṇam| mṛtasyādhmātodarasya kramāgatamudarasaṅgaṃ nirdiśannāha-
dṛtimivetyādi|- dṛtiḥ pānīyapūrṇakhallī| jaghanasaktasyetyādi|- jaghanasaktaṃ
jaghanakapālāni vidārya, apahṛtyāpaharet| evamuddiṣṭānāmāharaṇopāyaṃ
nirdiśyānuktānāmapi nānāprakārāṇāṃ nirdiśati- garbhasyetyādi| mṛte tu doṣaṃ
nirdiśannāha- nopekṣetetyādi| saḥ garbhaḥ, hi yasmādarthe| maṇḍalāgreṇeti
maṇḍalāgrāvacāraṇamuktamapi vṛddhipatraniṣedhopadeśārthaṃ punarucyate|
athāpatantīmityādi| aparāṃ garbhāvaraṇaṃ jarāyusañjñaṃ yaṃ lokā
āvalamityācakṣate| pūrvavat śārīroktavidhinā||12-19||-
kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ
||20|| vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ sañcūrṇya
pāyayet | snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca
||21|| kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā
snehavarjitam | śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ
||22|| tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet
pūrvavadbhiṣak | trirātraṃ pañcasaptāhaṃ
5
tataḥ snehaṃ punaḥ pibet
||23|| pāyayetāsavaṃ naktamariṣṭaṃ vā
susaṃskṛtam | śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyamācamane hitam
||24|| upadravāśca ye'nye syustān
yathāsvamupācaret | sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā
||25|| svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet
krodhavivarjitā | payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam
||26|| rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu
yathāyogamupācaret | vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm
||27|| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet
parihārataḥ |28|
vyavasthitavikalpā hyete deśaprakṛtisātmyāpekṣayā| kṛṣṇā pippalī, tanmūlaṃ
pippalīmūlaṃ, dīpyakaḥ ajamodā| prasavakāla eva jātamūḍhagarbhāyāḥ
kṛtakarmaṇā'pahṛtāparāyāḥ pārśvayoniśūlakāṭhinyaśāntyarthaṃ
raktakledādidoṣaprasekārthaṃ ca tailāktayonestailena kṛṣṇādipānam;
akālamūḍhagarbhāyāstu laṅghitāyāḥ punarannakāle
uddālakādīnāmannānāmasnehalavaṇābhiryavāgūbhirupacāro yāvanto māsā garbhasya
tāvantyevāhāni; anantaramāse tu snehādividhānamakālamūḍhagarbhāyā api
pūrvavat| śākaḥ karkaśapatravṛkṣaḥ, ‘sāgavana’ iti loke| trirātramityādi|-
evaṃ trirātraṃ kṛṣṇādicūrṇapānena śākatvagādicūrṇapānena
vā''hṛtakoṣṭharaktakledādidoṣāyāḥ saptāhaṃ hrasvamātrayā snehapānam| tena
viśuddhavātāśayāyā daśāhādūrdhvaṃ snigdhapathyālpabhojanam| tatra nityaṃ
bāhyāvapi svedābhyaṅgāvavaśyaṃ kāryau, tatra dvitīyadaśāhe vātaharasiddhaṃ
payo vakṣyamāṇaṃ, tṛtīye māṃsarasaḥ| kakubhaḥ sugandhimūlo viṭapaḥ|
ācamanasnānādau ṣaḍaṅgakalpanākalpitaśirīṣakakubhasalilam| upadravā iti
upadravā vātarogajvarādyāḥ| vātaharaiḥ śatapuṣpādibhiḥ| yathāyogamiti
sātmyādyapakṣayeti bhāvaḥ||20-27||-
yonisantarpaṇe'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane
||28|| balātailamidaṃ cāsyai
dadyādanilavāraṇam | balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca
||29|| yavakolakulatthānāṃ kvāthasya
payasastathā | aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ
||30|| pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ
saindhavasaṃyutam | tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca
||31|| mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ
kālānusārivām | māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām
||32|| śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ
punarnavām | tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye'pi vā
||33|| prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ
nidhāpayet | balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut
||34|| yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai
pradāpayet | yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān
||35|| vātakṣīṇe marmahate mathite'bhihate
tathā | bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate
||36|| etadākṣepakādīn vai
vātavyādhīnapohati | hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram
||37||
ṣaṇmāsānupayujyaitadantravṛddhimapohati | pratyagradhātuḥ puruṣo bhavecca
sthirayauvanaḥ ||38|| rājñāmetaddhi
kartavyaṃ rājamātrāśca ye narāḥ | sukhinaḥ sukumārāśca dhaninaścāpi ye narāḥ
||39||
balāmūlakvāthasya tathā daśamūlakvāthasya yavakolakulatthānāṃ kvāthasya
payasaśca pratyekamaṣṭāvaṣṭau bhāgāḥ, ekaḥ snehāt; evaṃ snehāddvātriṃśadguṇo
dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ| madhuraḥ kākolyādigaṇaḥ| kālānusārivā
kṛṣṇasārivā, ‘kālānusāri vā’ ityatra kecidācāryā asmin taile kṣīraśuklakaṃ
paṭhanti, kṣīraśuklakaṃ kṣīravidārī| svanugupte nirupadravasthāne| adhīmanthaḥ
akṣirogo'bhiṣyandapūrvakaḥ| ṣaṇmāsopayogāt kośamaprāptāmantravṛddhiṃ hanti,
kośaprāptāṃ punarantravṛddhimasādhyāmāhuḥ||28-39||
balākaṣāyapītebhyastilebhyo vā'pyanekaśaḥ | tailamutpādya tatkvāthaśatapākaṃ
6
kṛtaṃ śubham ||40|| nivāte nibhṛtāgāre
prayuñjīta yathābalam | jīrṇe'smin payasā snigdhamaśnīyāt ṣaṣṭikaudanam
||41|| anena vidhinā
droṇamupayujyānnamīritam | bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitastataḥ
||42|| sarvapāpairvinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo
bhavet | śataṃ śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ
||43||
balātailānantaraṃ balāsaṃskāreṇa śatapākavidhānamāha- baletyādi| pītebhyo
bhāvitebhyaḥ saptakṛtvaḥ|
tilatulyabalāmūlāṣṭaguṇasalilāṣṭāṃśaśeṣitakaṣāyabhāvitānāṃ tilānāṃ tailamādāya
tatkvāthaṃ balākvāthaṃ sāmānyakvāthaparibhāṣārthakṛtakvāthena caturguṇena
śataśaḥ pacet; tat kvathaṃ tatkalkameva vetyeke;
pūrvabalātailasamuddiṣṭairmadhurādikalkairevetyanye||40-43||
balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu | saireyake vīratarau śatāvaryāṃ
trikaṇṭake ||44|| tailāni madhuke kuryāt
prasāriṇyāṃ ca buddhimān |45|
uktabalātailadvayakalpena saṅkṣepārthaṃ dravyāntareṣvatideśamuddiśannāha-
baletyādi| ādityaparṇī sūryāvartaḥ| vīrataruḥ svanāmaprasiddhaḥ, arjuna
ityeke, kokilākṣa ityapare| atibalāditaileṣu ca balātailoktakalkaprakṣepaḥ;
athavā'tibalādīnāmeva kvāthakalkābhyāṃ tailāni paktavyānīti||44||-
nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet
||45|| śatapākaṃ tatastena tilatailaṃ
pacedbhiṣak | balātailasya kalkāṃstu supiṣṭāṃstatra dāpayet
||46|| sarveṣāmeva jānīyādupayogaṃ
cikitsakaḥ | balātailavadeteṣāṃ guṇāṃścaiva viśeṣataḥ
||47||
nīlotpalamityādi| varī śatāvarī||45-47||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma
pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘muktāḥ pāśā vipāśāśca muktāḥ sūryenduraśmayaḥ| muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi māciraṃ svāhā’ iti pā. ↩
- 2 ‘śālmalīṣu madhye marudeśīyaparvatasthā hi nitarāṃ picchilaniryāsā bhavanti, tadidamucyate-dhanveti| dhanvā marudeśaḥ, mṛtsnamatra picchilo bhāgaḥ| ‘viviktaṃ mṛtsnaṃ ca’ ityojolakṣaṇaṃ ca| tantrāntare'pyuktaṃ-‘hastamabhyajya yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā’ iti hārāṇacandraḥ| ‘dhanvanagavṛttikaśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘jalavyāpāre’ iti pā. ↩
- 4 hārāṇacandrastu ‘svedayedvā sapiṇḍikāṃ’ iti paṭhati, ‘sapiṇḍikāmaparāsannihitamāṃsapiṇḍikāsahitāmaparāmityarthaḥ’ iti ca vyākhyāti ↩
- 5 ‘trirātramevaṃ saptāhaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tatkvāthaśatapātaṃ śṛtaṃ’ iti pā. ↩