athāto vidradhīnāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| uktā vidradhayaḥ ṣaḍye teṣvasādhyastu
sarvajaḥ | śeṣeṣvāmeṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā
||3||
ṣaḍgrahaṇaṃ dvandvajavidradhiniṣedhārtham| punarasādhyakīrtanaṃ
cikitsāprakramatvāttadupakramaniṣedhārtham| śeṣeṣu pañcasu śophavat kriyeti sā
punarapatarpaṇādyā virecanāntaikādaśavidhā||1-3||
vātaghnamūlakalkaistu ghṛtatailavasāyutaiḥ | sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo
vātavidradhau ||4|| sānūpaudakamāṃsastu
kākolyādiḥ satarpaṇaḥ | snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaścopanāhane
||5|| veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ
pāyasaistathā | svedayet satataṃ cāpi nirhareccāpi śoṇitam
||6|| sa cedevamupakrāntaḥ pākāyābhimukho
yadi | taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyādbhinnaṃ ca śodhayet
1||7|| pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya
lavaṇottaraiḥ | tailairbhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet
||8|| vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya
ca | pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet
||9||
vātaghnetyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni, anye tu vātaghnaḥ śobhāñjanakaḥ|
‘muraṅgīmūlakalkaiḥ’ ityanye paṭhanti; muraṅgī śobhāñjanakaḥ| sānūpetyādi ayaṃ
sālvaṇaprakāraḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ, audakāḥ kośasthādayaḥ, tarpayatīti
tarpaṇaṃ, vātapittaharā vidārigandhādayaḥ, snehāḥ sarva eva, amlāni ca|
lavaṇaiḥ saṃskṛto lavaṇaḥ| veśavārairityādi| veśavāraḥ saṃskṛtamāṃsaviśeṣaḥ|
kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūḥ| kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ|
lavaṇottarairiti lavaṇapramukhaistailairityarthaḥ| bhadrādi bhadradārvādi|
vairecaniketyādi| vairecanikayukteneti cūrṇīkṛtatrivṛdādimiśreṇa; gayī tu
vairecanikayuktena siddheneti vyākhyānayati| traivṛtena snehena|
tailaghṛtasnehāni pṛthakparṇyādīni ropaṇaghṛtasādhane miśrakoktāni||4-9||
paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ | pradihyāt kṣīrapiṣṭairvā
payasyośīracandanaiḥ ||10|| pākyaiḥ
śītakaṣāyairvā kṣīrairikṣurasaistathā | jīvanīyaghṛtairvā'pi
secayercchkarāyutaiḥ
||11|| trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ
lihyānmadhudravam | jalaukobhirhareccāsṛk pakvaṃ cāpāṭya buddhimān
||12|| kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena
vā | tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ
||13|| upadihya pratanunā vāsasā
veṣṭayedvraṇam | prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ
||14|| saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ
vraṇaropaṇam | kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ
||15|| nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ
tvakṣvathavā kṛtam |16|
paittikamityādi| pradihyāt limpet| payasyā kṣīrakākolī,
jejjaṭācāryastvarkapuṣpīmāha| pākyaiḥ kvathitakaṣāyaiḥ| śītakaṣāyalakṣaṇamāha
“dravyamāpothitaṃ samyagatyuṣṇodakasaṃsthitam| rātriparyuṣitaṃ śītakaṣāyaṃ
phāṇitaṃ (?) viduḥ” iti| jīvanīyaiḥ kākolyādibhiḥ siddhāni jīvanīyaghṛtāni|
secayet pariṣecayet| dāhavedanopaśamārthaṃ virecanamāha- trivṛdityādi|
kṣīravṛkṣetyādi kṣīravṛkṣā nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ| audakāni
kamalakumudakalhāraprabhṛtīni| kṛtaṃ sarpiḥ saṃskṛtaṃ sarpiḥ| kṣīretyādi
kṣīraśuklā kṣīravidārī| samaṅgā mañjiṣṭhā
2, varāhakrāntetyapare| nyagrodhādirdravyasaṅgrahaṇīye paṭhitaḥ; pravālāḥ
pallavāḥ||10-15||-
naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca
||16|| sumanāyāśca patrāṇi
paṭolāriṣṭayostathā | dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī
||17|| priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya
tvageva ca | mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt
||18|| eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ
vipācayet | duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam
||19|| sadyaśchinnavraṇānāṃ ca
karañjādyamidaṃ śubham | duṣṭavraṇāśca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ
||20|| nāḍyo gambhīrikā yāśca
sadyaśchinnāstathaiva ca | agnikṣārakṛtāścaiva ye vraṇā dāruṇā api
||21|| karañjādyena haviṣā praśāmyanti
3
na saṃśayaḥ |22|
naktamālasyetyādi| taruṇāni tatkālotpannāni, āmānītyarthaḥ| sumanā jātī|
niculo vetasaḥ| kecidenamanārṣaṃ vadanti, tannecchati gayī,
tasmānmayā'pyaṅgīkṛtaḥ||16-21||-
iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ
||22|| mūtrairuṣṇaiśca satataṃ
svedayecchleṣmavidradhim | kaṣāyapānairvamanairālepairupanāhanaiḥ
||23|| hareddoṣānabhīkṣṇaṃ cāpyalābvā'sṛk
tathaiva ca | āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭya dhāvayet
||24||
haridrātrivṛtāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ | pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt
kīrtitaṃ yathā ||25|| tataḥ
kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ | kuryāttailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra
sasaindhavam ||26|| pittavidradhivat sarvāḥ
kriyā niravaśeṣataḥ | vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryādraktāgantunimittayoḥ
||27||
varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite | ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ
naraḥ ||28|| anayorvargayoḥ siddhaṃ
sarpirvairecanena ca | acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātarniṣevitam
||29|| ebhireva gaṇaiścāpi saṃsiddhaṃ
snehasaṃyutam | kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpyanuvāsanam
||30|| pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo'pi
vā | dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim
||31|| toyadhānyāmlamūtraistu peyo vā'pi
surādibhiḥ | yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibedvā'pi śilājatu
||32|| pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca
suradāru ca | snehopanāhau kuryācca sadā cāpyanulomanam
||33||
iṣṭaketyādi| pāṃśurdhūliḥ| gomūtreṇa dravasvedaḥ| kaṣāyetyādi| badhnīyāt
kīrtitaṃ yatheti “ghanena vāsasā ślaiṣmikaṃ gāḍhasthāne gāḍhataram” (sū. 18)
iti| kulatthikā cakṣuṣyā| idānīṃ raktāgantunimittayoravasaraḥ;
anayoruttarayorvaruṇāderūṣakādeśca (?); tatra varuṇādeḥ kaṣāyaḥ, ūṣakādeḥ
kalkaḥ, teṣāṃ lavaṇatvena kaṣāyakalpanāyā duḥśakatvāt| trivṛdādīnāmapi kṛtena
kaṣāyeṇa tadeva sarpiriti cakārāt| prātaḥ prātariti vīpsayedaṃ jñāpayati-
abhyāsena niṣevitaṃ sarpirvidradhiṃ hantīti|
varuṇādigaṇakvāthamityādyupacāro'bhyantare, bāhye tu vidradhāvamarmajāte
pācanapāṭanaśodhanādyupacāraḥ karaṇīya iti| ebhirityādi|- ebhireva
gaṇairvaruṇādivairecanikaiḥ; atrāpi varuṇādivairecanikau kaṣāyatayā prayojyau,
ūṣakādiśca kalkatayā| pānetyādi| svabhāvata evāmavidradhipratyanīko
madhuśigruḥ, kaṣāyapānādiṣu tasya tu doṣasya pratyanīkatvārthaṃ
doṣānatikrameṇa vraṇahitavātapittakaphaharadravyaprakṣepaḥ| toyetyādi|-
toyādibhiḥ surāntairyathādoṣaṃ sa eva madhuśigruriti; tatra toyena
pittavidradhau, dhānyāmlena vātavidradhau, mūtreṇa kaphavidradhau, avidagdhe
punā rakte surādibhirnānyatra| yathetyādi|- yathādoṣagaṇakvāthairiti
vātādipratyanīkairityarthaḥ| pradhānaṃ guggulaṃ mahiṣākhyamityarthaḥ,
pradhānaṃ medoharatvādvidradhau śreṣṭhamityanye| tatra guggulukalpena vātike
devadāru, ślaiṣmike śuṇṭhīti| snehopanāhānulomanādīni
bāhyavātapittakaphavidradhiviṣayāṇi prāguktānyabhyantare'pi vidradhau
yathādauṣaṃ vibhajya yojyāni||22-33||
yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau bhiṣak | raktapittānilottheṣu
kecidbāhau vadanti tu ||34||
antarvidradhau dūṣyaśoṇitasya gambhīrānugatatvāttatra sirāvyadhamuddiśannāha-
yathetyādi|- yathoddiṣṭāmiti “vāmapārśva kakṣāstanayorantare'ntarvidradhau
pārśvaśūle ca’ (śā. 8) iti| tena kakṣāntarāśrayadeśasyādhaḥ stanayorupariṣṭāt
pārśvaviśeṣe kaphavidradhau| raktapittānilottheṣu bāhau kecidāhuḥ; bāhau
bāhumadhye kūrpare, tena sthānāntarāśrayamekīyamatam||34||
pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret | sruteṣūrdhvamadho vā'pi
maireyāmlasurāsavaiḥ ||35|| peyo
varuṇakādistu madhuśigrudrumo'pi vā | śigrumūlajale siddhaṃ
sasiddhārthakamodanam
||36|| yavakolakulatthānāṃ yūṣairbhuñjīta
mānavaḥ | prātaḥ prātaśca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam
||37|| trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ
vā'pyupaśāntaye |38|
pakvamityādi| surāsavayoḥ pratyekaṃ niṣpāditayorekīkṛtya punaḥ sandhānaṃ
maireyaḥ, amlaṃ kāñjikaṃ, surā piṣṭamayī, dravapradhāna āsavaḥ| śigrvityādi|
atra saṃskārya eva siddhārthaprakṣepaḥ| mātrayā alpaśa ityarthaḥ| tailvakaṃ
ghṛtaṃ vātavyādhau paṭhitam| trivṛtetyādi siddhaṃ sarpirityanuvartate||35-37||-
nopagacchedyathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak
||38|| paryāgate vidradhau tu
siddhirnaikāntikī smṛtā |39|
prayateta prayatnaṃ kurvīta| paryāgate paripākamāgate na siddhiḥ||38||-
pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau
||39|| snehasvedopapannānāṃ
kuryādraktāvasecanam | vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā'sthi tu bhedayet
||40|| niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ
vraṇaśodhanam | dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpistathā hitam
||41|| yadi majjaparisrāvo na nivarteta
dehinaḥ | kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān
||42|| priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ
tinisaindhavam | etaistailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam
||43||
paraṃ majjavidradhau pratyākhyāya tu kurvīteti ‘cikitsām’ ityadhyāhāraḥ| kāṃ
cikitsāṃ kurvītetyāśaṅkyāha- snehasvedopapannānāmityādi| tiniḥ tinisaḥ,
ekadeśenāpi samudāyo budhyate; yathā- satyā satyabhāmā, bhīmo bhīmasena
iti||39-43||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidradhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
||16||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||