athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| sādhyā visarpāstraya ādito ye na
sannipātakṣatajau hi sādhyau |3|
sādhyā ityādi| sādhyāsādhyavibhāgakaraṇaṃ punaścikitsitaprakramāt||1-2||-
sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyāddhṛtāni sekāṃśca tathopadehān
||3||
teṣāṃ sarveṣāmeva sāmānyacikitsitasūtraṃ nirdiśannāha- sādhyeṣvityādi|
tatpathyagaṇairyathākramaṃ vātapittakaphajeṣu vātādidoṣaharagaṇaiḥ||3||
mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ | vātātmake coṣṇagaṇāḥ
prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu
1||4|| yat pañcamūlaṃ khalu
kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca | taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe
seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||5||
mustetyādi| kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ, śamītyapare| uṣṇagaṇā bhadradārvādayaḥ
pippalyādayaśca| yadityādi tṛṇākhyaṃ pañcamūlamapahāya śeṣāṇi catvāri
pañcamūlāni grāhyāṇi||4-5||
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca | vastrāntarāḥ
pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ
||6|| hrīveralāmajjakacandanāni
srotojamuktāmaṇigairikāśca | kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ
prayojyāstanavaḥ sukhāya
||7|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā
mañjiṣṭhikā padmakacandane ca | sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe
bhiṣajā prayojyaḥ ||8|| nyagrodhavargaiḥ
pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya | śītaiḥ payobhiśca
madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān
||9||
pittavisarpacikitsitamāha- kaservityādi| śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakam|
gundrā paharakabhedaḥ| saśaivalāḥ śaivālayuktā ityarthaḥ| kardamaḥ paṅka
ityarthaḥ| vastrāntarā vastreṇāntarīkṛtāḥ, te hi sukhenāpanetuṃ śakyante|
hrīveretyādi hrīveraḥ vālakam| lāmajjaka uśīramūlam
2| srotojaṃ sauvīrāñjanam| tanavaḥ acchāḥ| sukhāyeti tanutvānnoṣmāṇamantaḥ
praveśayatītyarthaḥ| śrīvāgbhaṭa āha- “ślakṣṇaśuṣkaghano
3
lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ”-
iti| prapauṇḍarīkamityādi payasyā kṣīravidārī
4; jejjaṭācāryastu arkapuṣpīmāha| sugandhikā utpalasārivā| nyagrodhetyādi|
madhūdakaṃ madhumiśramudakam||6-9||
ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu | tatharṣabhe
padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu
5||10|| sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ
drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu | kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya
tathā sthirādeḥ ||11|| gaṇasya
bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat | prasthaṃ vipakvaṃ
pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ
||12|| visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ
tathā''syasya nihanti pānāt | grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi
gauryādikametadiṣṭam ||13||
gauryādighṛtamāha- ghṛtasyetyādi| gaurī haridrā, gorocanetyanye| aravindaṃ
padmam| ambu vālakam| rājādanaṃ kṣīrikā| ṛṣabhaḥ kūrcaśīrṣakaḥ
svanāmaprasiddhaḥ| madhunaḥ śarkarā madhuśarkarā| sthirā śālaparṇī|
gauryādiśatāhvāntānāṃ kalkīkṛtānāṃ catvāri palāni,
nyagrodhādervidārigandhādermahato'pi pañcamūlasya trayāṇāmudakaṃ kvāthaṃ
caturguṇaṃ ghṛtasya, kṣīramapi gavyaṃ caturguṇamiti; prasthaṃ ghṛtasyeti
dvātriṃśatpalāni dravadravyatvāt; anye punaḥ kalkamānamaṣṭapalamāhuḥ||10-13||
ajā'śvavagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavā'jaśṛṅgī | gomūtrapiṣṭo
vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram
||14||
kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendraparṇyaḥ |
pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu
||15||
kaphavisarpacikitsāmāha- ajetyādi| ajā ajagandhā ‘bobaī’ iti loke| saralā
trivṛt| kālā kāsamardaḥ
6| ekaiṣikā śatāvarī
7, anye trivṛdbhedamāhuḥ| ajaśṛṅgī chāgalaviṣāṇikā, ‘uttamāraṇī’ iti loke;
gayadāsācāryeṇa karkaṭaśṛṅgī vyākhyātā| kālānusāryetyādi- kālānusāryā tagaraṃ,
cocaḥ tvak, guñjā cirahiṇṭikā, śītaśivaṃ śatapuṣpābhedaḥ, indraparṇī
indravāruṇī, atra gayadāsācāryeṇa indrapuṣpī paṭhitā vyākhyātā ca; indrapuṣpī
lāṅgalakī| pālindiḥ kālavallī, muñjāta uttarāpathajaḥ svalpakandaḥ,
mahīkadambo'lambuṣā muṇḍitiketi loke, jejjaṭācāryo bhūkadambamāha||14-15||
gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena | saṃśodhanaṃ
śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi
||16|| sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān
vraṇakrameṇopacaredyathoktam |17|
gaṇa ityādi| varuṇapravṛtto gaṇo varuṇādiḥ| kriyāsu sarvāsu pānādikāsu|
ārambhe sarveṣāṃ sāmānyacikitsite saṃśamanamabhidhāya samprāptau
saṃśodhanamuddiśannāha- saṃśodhanamityādi| raktāvasecanaṃ jalaukābhiḥ,
sarveṣāmeva raktapittapradhānatvādalābuśṛṅgayostatra duravacāratvāt||16||-
nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasnaḥ khalu
8
yatnasādhyāḥ ||17|| tatrānilotthāmupanāhya
pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya | tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā
sasaindhavairbandhanamatra kuryāt
||18|| prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ
mahadyat khalu pañcamūlam | hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi
sabilvamūlām ||19|| saṃhṛtya tailaṃ
vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca |20|
nāḍīnāmavasaraḥ- nāḍītyādi| tatretyādi| upanāhya pācanadravyairavabaddhvā;
tannecchati gayī, kasmāt? nāḍīvacanāt, nahyapakve vraṇe nāḍīti;
tasmādvātaharadravyairevopanāhaḥ| prakṣālana ityādi| saṃhṛtya ekīkṛtya|
snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo dravaḥ, anena nyāyena
paktavyam| dravo'tra jalam, “anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtam”
(ci. 31) iti vacanāt||17-19||-
pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ
||20|| nipātya śastraṃ
tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām | prakṣālane cāpi sasomanimbā
niśā prayojyā kuśalena nityam ||21||
pittetyādi| utkārikābhiḥ lapsikābhiḥ| nāgadantī dantī| somaḥ somasañjñaḥ
9, somalatetyanye; kaṭphala iti jejjaṭācāryaḥ; tannecchati gayī, tasya
tīkṣṇoṣṇatvāt||20-21||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca | ghṛtaṃ
sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt
||22||
śyāmetyādi|- śyāmā vṛddhadārukaḥ| tribhaṇḍī trivṛt| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ||22||
nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ |
mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī
||23|| dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn
10
surāṣṭrajāsaindhavasamprayuktān | prakṣālane cāpi karañjanimba
jātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ
||24|| suvarcikāsaindhavacitrakeṣu
nikumbhatālītalarūpikāsu | phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu
hitāya tailam ||25||
nāḍīmityādi| kiṇvaḥ surābījam| aśeṣakārī vaidyaḥ| dadyādityādi| surāṣṭrajā
tuvaramṛttikā| prakṣālane ityādi| nikumbho dantī| tālītalaṃ muśalīmūlaṃ
11; nalamityanye paṭhanti, tatra nalaḥ śuṣiraparvā svanāmaprasiddhaḥ| rūpikā
śvetārkaḥ| ‘nīlīphalarūpikābhiḥ’ iti kecit paṭhanti; nīlīphalaṃ śāradaṃ
phalaṃ, śrīphaliketi loke||23-25||
nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam |
saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt
||26||
kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ | kṛtvā kaṣāyaṃ
vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ
||27|| sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ
vidadhyādapi dhātakīṃ ca | etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhamāśu
caiva ||28||
nāḍīmityādi| kumbhīkaḥ sthalakumbhikā, vanaspatayo vaṭādyāḥ, kumbhikādīnāṃ
śalāṭūni komalaphalāni grāhyāṇi| saralā trivṛt| sugandhikā utpalasārivā|
mocarasaḥ śālmalīcumpaḥ| ahipuṣpaṃ nāgakeśaram||26-28||
kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā | kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu
śastreṇa buddhimān ||29|| eṣaṇyā
gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm | sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu
nirharet ||30|| sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ
bandhaṃ samācaret | tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet
||31|| kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna
chidyate
12
gatiḥ | bhagandare'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā
||32|| arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ
nidhāpayet | sūcībhiryavavakrābhirācitān vā samantataḥ | mūle sūtreṇa
badhnīyācchinne copacaredvraṇam ||33||
kṛśetyādi| kṣārasūtreṇa kṣārāktasūtreṇa| tatra kṣārasūtrāvacāraṇāprakāraṃ
nirdiśannāha- eṣaṇyetyādi| arbudādiṣviti ādiśabdādgranthyādīnāṃ grahaṇam|
tanumūleṣu arbudādiṣu, utkṣipya mūle kṣārasūtraṃ nidhāpayet;
viśālamūlāṃścārbudādīn kṣārasūtrapratiṣṭhāpanārthe sarvataḥ sūcībhirāvidhya
13, mūle kṣārasūtreṇa badhnīyāt||29-33||
yā dvivraṇīye'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram
||34|| snuhyarkadugdhena tu kalka eṣa
vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ | bibhītakāmrāsthivaṭapravālā
hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ
||35|| vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu
tailena ca miśrayitvā ||36|| dhattūrajaṃ
madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca | aṅkoṭabījakusumaṃ
gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya
14
cūrṇam ||37|| tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya
koṣṭhāśritasyādarato diśanti | vartīkṛtaṃ mākṣikasamprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ
lavaṇottamaṃ vā ||38|| duṣṭavraṇe yadvihitaṃ
ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt | cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva
tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti
||39|| eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ
tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt | piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya
mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu
||40|| tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat
kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu | bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ
viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca
||41|| syānmārkavasya ca rasena nihanti
tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca |42|
tataḥ paraṃ sarvanāḍīnāṃ sāmānyavidhimāha- yā ityādi| miśrakoktātītāvekṣaṇena
dvivraṇīye'bhihitā ‘antaḥśalyānaṇumukhān’ (ci. 1) ityādivākye vartyaḥ śodhanāḥ
prayojyāḥ| ihāpi vartiṃ nirdiśannāha- ghoṇṭetyādi| ghoṇṭāphalaṃ badarīphalaṃ,
tasya tvak valkalam| lavaṇāni saindhavādīni| alavaṇā kākamardanikā
15, tasyā idaṃ patramālavaṇam| bibhītaketyādi śaṅkhinī yavatiktā|
bibhītakāmrāsthyādīnāṃ dāhena masyaḥ kṣārā ityarthaḥ| vārāhikando
gṛṣṭikākandaḥ| tathetyādi tenaiva prakāreṇa gomāṃsasyāpi masīṃ
16
koṣṭhāśritāsu nāḍīṣu hitāya ādareṇa pratipādayanti| vartīkṛtamityādi
pakvamadhusaindhavavartirapi nāḍīharā| duṣṭetyādi|- duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca
tailamiti sarvavraṇe “dravantī cirabilvaṃ” ityādinā vargeṇa “yathopapatti
kartavyaṃ tailameteṣu śodhanam” (ci. 2) ityabhihitam| dhattūrajamityādi
dhattūrajaṃ bījam| madotpādakāḥ kodravā madanakodravāḥ; anye tu
vyākhyānayanti- madanaṃ kodravajaṃ bījaṃ ceti| kośātakī devadālī| śukanasā
carmakāravaṭaḥ| mṛgabhojinī indravāruṇī| aṅkoṭabījapuṣpayuktaiḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ
gatiṣu deyam| lākṣodakāhṛtamalāsu lākṣādigaṇakvāthaprakṣālanena āsamantāt
hṛtamalāsu, doṣāpanayanācchuddhāsvityarthaḥ; anye tu lākṣodakaprakṣālanena
bhedanapīḍanābhyāṃ ca hṛtamalāsu gatiṣu, dhattūramadanakodravādicūrṇaṃ
vikṛtyāloḍya lākṣodakenaiva prayojyamiti sambandhaṃ kathayanti|
cūrṇīkṛtairityādi| ebhireva dhattūrakādibhiścūrṇīkṛtairmiśrīkṛtya tailaṃ
prayuktamacireṇa gatiṃ nihantīti jejjaṭaḥ; gayī tu, ‘tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati
śīghrameva’ iti paṭhitvā kṛtagrahaṇāttailaṃ sāmānyapākaparibhāṣayā kṛtaṃ
sādhitaṃ gatimapohatīti vyākhyāti| eṣvityādi|- eṣveva
dhattūrakādibījādiṣvityarthaḥ| piṇḍītakasyetyādi|
varāhapiṇḍītakamūlasuvahakādiśakaleṣu vajrakandeṣu ca
snehapākasāmānyaparibhāṣayā siddhaṃ tailaṃ nāḍīharam| vistaramāha-
piṇḍītakastrividhaḥ kṛṣṇapuṣpaḥ, śvetapuṣpaḥ, pītapuṣpaśca; teṣvatra
varāhavarṇapuṣpairvibhāvyata iti varāhavibhāvitaḥ kṛṣṇapuṣpo grāhyaḥ; suvahā
gandhanākulī nāpiṇīti loke, godhāpadītyapare, kandālītyanye, tasyāḥ
kandaśakaleṣu kandakhaṇḍeṣu; kṛtaṃ saṃskṛtam| ‘kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu’ ityatra amaravara indrastasyāyudhaṃ vajraṃ tena
samāna āhvayaḥ sañjñā yeṣāṃ te amaravarāyudhasāhvayā vajrakandāsteṣu| cakārāt
‘tailaṃ kṛtam’ ityanuvartate| bhallātaketyādi mārkavarasena
bhṛṅgarājarasena||34-41||-
stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate'hani vāmayettu
||42|| nimbodakena madhumāgadhikāyutena
vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt | evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā
sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā
||43|| bhārgīṃ vacāmativiṣāṃ suradāru pāṭhāṃ
mustādikaṃ madhurasāṃ kaṭurohiṇīṃ ca | dhātrī pibettu payasaḥ pariśodhanārtha
māragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam
||44|| sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān
payonipatitān śamayedyathāsvam |45|
stanya ityādi| stanye doṣaurvikṛtiṃ gate parigate| pariṇate'hani sāyaṅkāla
17, pītāṃ ghṛtaṃ saṃśamanameva ghṛtaṃ pītavatīṃ, etacca
prataptakanakanikarapītalohite savitari snehapānakalpasyāpavādaḥ|
sāmānyoktamapi kaphaghnadravyasaṃskṛtaṃ ghṛtam| jejjaṭādayastu pariṇate
niṣpanne snehaphale sati snigdhāmityarthaḥ, ahani tasminneva divase|
tannecchati gayī, sāmānyavākyenaiva snigdhāya vamanasya vihitatvāt| svedasya
pūrvakarmatvāt svinnāṃ, nimbodakena nimbakvāthena vāmayet| vāntāgate'hani ca
mudgarasāśanā syāt natu vamanadivase bhojayedityarthaḥ| tatra prathamavamanena
kaphasya niḥśeṣamanapahṛtatvādaśuddhadehāṃ snehasvedāvantarā'ntarā sevayitvā
ṣaḍahaṃ vā caturahaṃ tryahaṃ vā yāvadviśuddhiriti, śuddhadehāyāstu
punarvamanaṃ tyājyam, anyathā glāniḥ stanyakṣayaśca| tasmācchuddhadehā
vātapittānubandhe snehapākaparibhāṣayā triphalāsiddhaṃ sarpiḥ pibedeveti
vāśabdādvyavasthitārthāllabhyate| saṃśodhanamabhidhāya saṃśamanamāha-
bhārgīmityādi| mustādikaṃ dravyasaṅgrahaṇīyoktam| madhurasā mūrvā ‘corasnāyuḥ’
iti loke| bhārgyādibhiḥ saha mustādergaṇasya kaṣāyapānaṃ varaṃ śreṣṭham|
payonipatitān stanyanipatitān| śamayedyathāsvamiti yasya yadātmakaṃ
pratyanīkaṃ tena śamayediti||42-44||-
rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyā dyadvidradhāvabhihitaṃ bahuśo
vidhānam ||45|| sampacyamānamapi taṃ tu
vinopanāhaiḥ sambhojanena khalu pācayituṃ yateta | śīghraṃ stano hi
mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca
||46|| pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya
nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram | āme vidāhini tathaiva gate ca
pākaṃ dhātryāḥ stanau satatameva ca nirduhīta
||47||
sambhojaneneti yatheṣṭabhojanenetyarthaḥ| upanāho hyatyarthaṃ pākakāri,
tasmādupanāhaniṣedhamāha- śīghramityādi| hi sphuṭaṃ, prakothaṃ pūtimāṃsatām|
āmetyādi āme vidagdhatāparihārāya, vidāhini vipākaparihārāya, pakve
nāḍīvraṇaparihārāya, stanau nirduhīta||45-47||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma
saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ghṛteṣu’ iti pā. ↩
- 2 ‘uśīrabhedaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘ślakṣṇapiṣṭo ghano’ iti pā. ↩
- 4 ‘kṣīra kākolī’ iti pā. ↩
- 5 ‘kākolimedāmadhukotpaleṣu’ iti pā. ↩
- 6 ‘kaṭuhiṃsrā’ iti pā. ↩
- 7 ‘ambuṣakī ‘sākuraṇḍa’ iti loke’ iti pā. ↩
- 8 ‘pratiyatnasādhyāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘trisañjñakā’ iti pā. ↩
- 10 ‘supiṣṭān’ iti pā. ↩
- 11 ‘bhūmyāmalakamūlaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘klidyate’ iti pā. ↩
- 13 ‘sūcībhirācitān’ iti pā. ↩
- 14 ‘cūrṇamiti kriyāviśeṣaṇāt cūrṇaṃ vikṛtya cūrṇīkṛtvetyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 15 ‘kaṅkumardanikā’ iti pā. ↩
- 16 ‘kṣāraṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘niśāyāṃ’ iti pā. ↩