athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| granthiṣvathāmeṣu
bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo
1
vidhijñaḥ | rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti
||3||
granthiṣvityādi| śophakriyāmapatarpaṇādikāṃ virecanāntām| vistaraśo
bhūyiṣṭham||1-3||
tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt |
apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā
||4||
idānīmāme granthau visrāvaṇaśodhanayoḥ snehanāṅgasnehaṃ nirdiśannāha-
tailamityādi| tailaṃ pibet, sarpirvā pibet, athavā dvayaṃ tailasarpiṣī pibet|
vasātailasarpiṣā ca sādhyatvāt trivṛtaṃ vidadhyāt;
tribhistailasarpirvasābhirvṛto vyāptaḥ snehasaṃyogastrivṛtasañjñaḥ syāt, taṃ
vidadhyāt kuryāt; ‘vaidyo granthirogiṇaḥ pānāya’ iti śeṣaḥ; athavā catuḥsnehaṃ
ghṛtatailavasāmajjāsaṃyogajaṃ; dvayaṃ vā pibet, dvayamiti tailasarpiṣī,
tailavase, tailamajjānau, ghṛtavase, ghṛtamajjānau, vasāmajjānau ceti
evamprakāraṃ dvayaṃ, catuḥsnehaṃ vā ekībhūtaṃ pibet| kimbhūtaṃ pibet?
apehivātādaśamūlasiddhamiti apehivātā prasāriṇī| tatrādyaṃ tailaṃ sarpirdvayaṃ
vā yat proktaṃ tadasaṃskṛtameva, uttarārdhoktaṃ ca catuḥsnehaṃ dvayaṃ vā
prasāriṇīdaśamūlakalkakvāthasaṃskṛtam, anyathā vāśabdena
2
punaruktidoṣaḥ syāt| yadyapi pṛthaṅnirdiṣṭarasavīryavipākaprabhāvāṇāṃ
tailasarpirvasāmajjānāṃ saṃskṛtānāṃ granthirogiṇaḥ sāmānyenātra
prayogo'bhihitaḥ, tathā'pi vātapittaśleṣmasaṃsṛṣṭasannipātārabdhagranthiṣu
hetuprakṛtideśakālasātmyānubandhānavekṣya yathāvacca pānārthamupayojyā iti
jñeyam| gayī tu ‘apehivātā- ’ tyatra ‘āme vidadhyāddaśamūlasiddhaṃ’ iti
paṭhati vyākhyānayati ca- tailaṃ pibedityādi; tatra granthau vātabhave āme
tailaṃ vātaharakvāthakalkasiddhaṃ, pittabhave ghṛtaṃ
pittaharakvāthakalkasiddhaṃ, tailameva kaphaharakvāthasiddhaṃ kaphaje,
saṃsargasannipāte ca dvitricatuḥsnehādisiddhaṃ vikalpyaṃ; tadeva vātaharaṃ
nirdiśannāha- āme vidadhyāddaśamūlasiddhamityādi||4||
hiṃsrā'tha rohiṇyamṛtā'tha bhārgī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ | gojī ca piṣṭā
saha tālapatryā granthau vidheyo'nilaje pralepaḥ
||5|| svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā
prasiddhānaparāṃśca lepān | vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya
bilvārkanarendratoyaiḥ ||6|| tilaiḥ
sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasamprayuktaiḥ | śuddhaṃ vraṇaṃ
vā'pyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena
||7|| viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena
vā kṣīrasamanvitena |8|
idānīṃ vātādijanitagranthiviśeṣeṇa pralepādīnāha- hiṃsretyādi| rohiṇī kaṭukā|
amṛtā guḍūcī| kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ, śamītyapare| gojī gojihvikā,
śākhoṭaka ityanye| tālapatrī musalī| svedetyādi| prasiddhā lepā miśrakoktā
mātuluṅgyādayaḥ| vidāryetyādi| narendraḥ kiramālakaḥ| toyaśabdo'tra kvāthe
vartate| pañcāṅgula eraṇḍaḥ| anye ‘bilvārkagaṇāditoyaiḥ’ iti paṭhanti; tatra
bilvādigaṇaḥ, arkādigaṇaśca, tayoḥ kvāthairityarthaḥ| śuddhamityādi| saralā
trivṛt, kecit saralaṃ śālatarumāhuḥ, tayoścūrṇānvitena tailena ropayet, tathā
caturguṇagokṣīrasamanvitena tailena viḍaṅgādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ siddhena vā
ropayet||5-7||-
jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanaṃ ca
||8|| kākolivargasya ca śītalāni pibet
kaṣāyāṇi saśarkarāṇi | drākṣārasenekṣurasena vā'pi cūrṇaṃ pibeccāpi
harītakīnām
||9|| madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ
pradehānavacārayeta | saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ
muculundajairvā ||10|| vidārya vā
pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām | tilaiḥ
sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam
||11||
jalaukasa ityādi| tṛṇaśūnyakandaiḥ ketakīmūlaiḥ| dihyāt limpet| abhīkṣṇaṃ
satatam| muculundaḥ kaṇṭakīmadanaḥ, anye mucukundamāhuḥ| vidāryetyādi|
vanaspatīnāṃ vaṭaplakṣapippalodumbarāṇām| tilairityādi| madhuraiḥ
kākolyādibhirdravyaiḥ||8-11||
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu | svinnasya
vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ
||12||
vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ | ālepayet
piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān
||13||
hṛteṣvityādi| yathānupūrvyā snehasvedādikrameṇa|
vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaśoṇitasrāvaṇairdoṣeṣu kaphapittavāteṣu
hṛteṣu tathā śoṇite ca hṛte svinnasya vimlāpanaṃ kāryamityāha-
aṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ; vimlāpanamaṅguṣṭhādibhirmardanena
śvayathuvimlāpanaṃ kuryāt| vikaṅkatetyādi| vikaṅkatavṛkṣaḥ kaṭāyikā|
āragvadhaḥ kiramālakaḥ| kākaṇantī guñjā| kākādanī vāyasatindukā,
ahiṃsretyanye| tāpasavṛkṣa iṅgudaḥ| piṇḍaphalā tiktālābuḥ| kālā
kaṭuhiṃsrā||12-13||
amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya | dahet sthite cāsṛji
siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt
||14||
amarmetyādi| śleṣmasamutthameva granthimarmaṇyutpannaṃ śamamaprayāntaṃ
pūrvoktakramaiḥ śāntimagacchantamapakvameva vidārya apaharet|
sadyaḥkṣatoktavidhirmadhughṛtādiprayogaḥ| kecit ‘amarmajaṃ caivamapacyamānaṃ’
iti paṭhanti||14||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ | śastreṇa
vā''pāṭya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ
||15|| saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu
kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ | śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ
viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam ||16||
yā ityādi| yāśca mahatyo māṃsakandyo māṃsaprarohāḥ, tāsviyameva kriyā|
śastreṇetyādi śastreṇa pāṭanaṃ amarmaje, marmaje tu bheṣajaiḥ| pathyatamairiti
kaphotthavraṇaharaiḥ| saṃśodhanairityādi| kṣārottarairyavakṣārapradhānaiḥ|
‘kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ’ iti pāṭhāntaram||15-16||
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭāddviguṇaṃ paṭāntam | hutāśataptena
muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya
||17|| pralipya dārvīmatha lākṣayā vā
prataptayā svedanamasya kāryam | nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ
tvathavā vidārya ||18|| prakṣālya mūtreṇa
tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ | sasaindhavaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya
||19|| tailaṃ
vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham |20|
ato medogranthicikitsitamāha- meda ityādi| dārvī dāruhastakaḥ| apakvamedoje
śastraṃ nipātya medo'pakṛṣya dahet, pakvaṃ vā medogranthiṃ vidārya
gavādimūtraiḥ prakṣālya tilaiḥ
suvarcikāyavakṣārasaindhavaharitālakṣaudraghṛtapradhānairabhipraśodhya
vakṣyamāṇatailāvacāraṇam| tailamityādi dvikarañjādikalkasiddhena
caturguṇagomūtradraveṇa tailena ropayet| vaṃśāvalekho vaṃśatvak||17-19||-
jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva
||20|| sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ
dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam | nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
mākṣikasaindhavāḍhyam ||21|| abhiprataptaṃ
vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti | kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ
tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca
||22|| śākhoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ
hitaṃ nasyavirecaneṣu | madhūkasāraśca hito'vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervā ||23||
idānīmapacīcikitsāmāha- jīmūtakairityādi| jīmūtako devadālī| kośavatī
kaṭukośātakī| dvidhāpravṛttam ubhayatobhāgadoṣaharam| udāravīryam
utkaṭavīryam| jīmūtakakośavatyoḥ phalakalkaṃ dantyādīnāṃ tisṝṇāṃ mūlasya ca
snehacaturthāṃśena kṛtvā, jalaṃ caturguṇaṃ dattvā, vipacet;
kalkakvāthābhyāmityapare| nirguṇḍītyādi| barihiṣṭhaṃ vālakam| jīmūtako
devadālī| nirguṇḍījātībarihiṣṭhānāmañjaliṃ salilāḍhakena niḥkvāthya pādaśeṣaṃ
vidhāya tataḥ puruṣāpekṣayā jalamuṣṇamādāya, tacca jīmūtakaphalakalpena
pratyekaṃ mākṣikasaindhavāḍhyaṃ kṛtvā, yuktaṃ vamanavidhinā,
duṣṭāsvapacīṣūttamamādiśanti vamanadravyamuttamamādiśanti| kaiḍaryetyādi
kaiḍaryaḥ parvatanimbaḥ| kaiḍaryādikalkacaturthāṃśaṃ jalacaturguṇaṃ tailaṃ
sādhyam| anye tu kaiḍaryetyatra nirguṇḍīti paṭhanti| nirguṇḍīsvarase caturguṇe
bimbīkaravīrakalkaṃ tailaṃ sādhyam| śākhoṭakasyetyādi| śākhoṭakavalkalānāṃ
caturguṇe svarase tailaṃ siddhaṃ; nasye tu akalkamityeke,
tatkalkakaṣāyamevetyanye| madhūketyādi| avapīḍya dīyate ityavapīḍaḥ,
nasyabheda ityarthaḥ| kharamañjariḥ apāmārgaḥ|
madhūkasāraśigruphalāpāmārgataṇḍulā uṣṇodakena piṣṭvā avapīḍo'rūkṣalakṣaṇa
3
eva||20-23||
granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt | kṣāreṇa vā'pi
pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam
||24||
granthīnityādi| uddhṛtya ca śastreṇa paraṃ yadā auṣadhenāsādhyatvam||24||
pārṣṇiṃ prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān | vidārya
matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt
||25|| ā gulphakarṇāt sumitasya
jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya | ghoṇarjuvedhaḥ
surarājabasterhitvā'kṣimātraṃ tvapare vadanti
||26||
sthānakarmābhidhāya sthānāntarakarmāṇi nirdiśannāha- pārṣṇimityādi| pārṣṇiḥ
gulphasya paścādbhāgaḥ| dvādaśāṅgulāni mitvordhvamindrabastiṃ parityajya,
chittvā, medojālāni matsyāṇḍena nibhāni ākṛṣya agnimavacārayet| jaṅghāmadhye
dvyaṅgulamindrabastiḥ, jejjaṭācāryastu ardhāṅgulamāha| anye tu pārṣṇiṃ
pratītyatra pratiśabdaṃ viparītārthakamāhuḥ, tena viparītāyāṃ
pārṣṇyāmityarthaḥ; tena dakṣiṇabhāgagatāyāmapacyāṃ vāmajaṅghāyāṃ,
vāmabhāgagatāyāmapacyāṃ dakṣiṇajaṅghāyām, abhayatobhāgagatāyāmubhayataḥ karma
kartavyamiti jñeyam| ‘bhāge ca paripratī’ ityuktatvādbhāgārtho'pi pratiśabdo
vyākhyātavyaḥ; tena pārṣṇibhāge jaṅghāyāḥ pāścātyabhāge vyadhaḥ kāryaḥ| dve
daśa cāṅgulānīti mitvetyatra pṛthagvibhaktinirdeśāt pārṣṇito daśāṅgulāni
vihāyāṅguladvayamātro vyadhaḥ kārya iti jñeyam| indrabastiṃ trayodaśe'ṅgule
sthitamardhāṅgulapramāṇaṃ parityajya hitvā, dhīmān buddhimān ūhāpohayogyo
dṛṣṭakarmetyarthaḥ, vaidyaḥ yaḥ samyagāyurvedavidyāṃ vetti, jālāni medojālāni,
analaṃ vidadhyāt apunarbhavāyāgnitaptayā śalākayā dahedityarthaḥ; evaṃ hi
mūlocchedādapacyupaśama iti vadanti| amumevārthaṃ kecidanyena pāṭhena
paṭhanti- ā gulphetyādi| ā khula(ḍa)kāt
4
gulphakarṇāt gulphau karṇāviva yasya sa tathā; khulako
5
jaṅghāpādayoḥ sandhiḥ| surarājabasterindrabasteraṣṭabhāgaṃ
jaṅghāyāścaraṇahīnāyā viṃśatyaṅgulāyā aṣṭamo bhāgaḥ sārdhamaṅguladvayaṃ hitvā,
yadyapi dvyaṅgula indrabastistathā'pi tadupaghātaparihārārthaṃ
sārdhamevāṅguladvayaṃ jñe(he)yam| anye tu akṣimātrameva dvyaṅgulaṃ
netrapramāṇaṃ hitveti vadanti| ghoṇarjuvedha iti gulphakarṇasya, khulakasya
6, ghoṇā nāsā iva ghoṇā, yathottarīyakaṇḍarā tasyāḥ ṛjuravakro vedho vyadhaḥ,
‘kuryāt’ ityatrāpi pāṭhe sa evārthaḥ| apacyāstu jaṅghākaṇḍarāgatamedomūlatāyāṃ
bhojavacanaṃ- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ
prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn”- ityādīti gayī; jejjaṭasyāpyayamabhiprāyaḥ|
gūḍhapadabhaṅgaṭippane'nyathā vyākhyātam- ā gulphakarṇāditi
gulphakarṇāvabhivyāpya, āṅatrābhividhau na maryādāyāṃ, sumitasya suniścitaṃ
mitasya tasya pramāṇasya ṣaṭsaptatyaṅgulamitasyāṣṭamabhāgaḥ
sārdhanavāṅgulamātraṃ, khulakāt pārṣṇibhāgād dvyaṅgulapramāṇāt
7, vibhajya pṛthakkṛtya, ghoṇā nāsā tasyā ṛju yathā bhavati tathā'vakro vedhaḥ
kartavyaḥ| tacca vidha vidhāne iti dhāto rūpam, tathā'pi vedhaśabdo'tra
vyadhane vartate, dhātūnāmanekārthatvāt| sa ca
khulakasyāṅgulatritayamaṣṭamabhāgasya ca sārdhanavāṅgulakamevaṃ
sārdhadvādaśāṅgulaparimāṇenendrabastirmarmāpi parihṛtaṃ
bhavatyevamuktamindrabastiṃ hitveti| tathā coktaṃ- “trayodaśāṅgule pārṣṇiṃ
prati kālāntarāsuhṛt| indrabastirasṛksrāvī māṃsago'rdhāṅgulo bhavet”- iti|
akṣimātramaṅguladvayapramāṇamapare bhiṣaja iti vadanti| evaṃ
prathamaślokenādhastāddvitīyaślokenendrabasterupariṣṭājjaṅghāyāḥ
pāścātyabhāgagatakaṇḍarāyā dvyaṅgulamātro vyadhaḥ kārya iti sthitam;
evamanupaśame vāmapārśvajāyāṃ
dakṣiṇajaṅghāpṛṣṭhamadhyādindrabasteradhastādūrdhvaṃ vā śastreṇākṣimātraṃ
vraṇaṃ kṛtvā, matsyāṇḍajālanibhaṃ medo'panīyagninā dahet, anenetarapārśvajā
vyākhyātā, evamubhayapārśvajātāyāmubhayata iti| bhojā'trāha- “vātapittakaphā
vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn||
kurvanti granthīn yastebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| doṣastairūrdhvago
vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā|
vyāmiśradoṣotpannāṃ tu kṛcchrasādhyāṃ vinirdiśet|| tāsāṃ vātottarā kṛṣṇā
vātikīvedanāyutā|| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhā'vipākā
kaṭhinā kaphāt snigdhā rujākarī|| medodhikā ślaiṣmikī ca viśeṣāt sā
samārdavā|| tāṃ tu mālākṛtiṃ manyākaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| galamālāṃ
vijānīyādapacītulyalakṣaṇām”- iti| “tasmājjaṅghāyāmeva karmaṇā mūlocchedaḥ
kāryaḥ” iti gūḍhapadabhaṅgāt| vāgbhaṭena cobhayatrāpi vyadho darśitaḥ| yathā-
“ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam| basterūrdhvamadhastādvā medo
hṛtvā'gninā
8
dahet”- (vā. u. 30) iti||25-26||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak | aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ
nivṛttaye ||27||
hanvasthisandhimanyāgalasthitāpacyāṃ jaṅghāgataṃ karmābhidhāya
kakṣākūrparasandhigatāsvapacīṣu bāhugatameva karma vinirdiśannāha-
maṇibandhetyādi| atrāpi pūrvavat, “etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau” (śā. 8)
iti vacanādindrabasteraṣṭabhāgamakṣimātraṃ vā vihāyāgre rekhātrayaṃ kuryāt|
tatrāpi viṃśatyaṅgulajaṅghāyā dvādaśāṅgulāni kiñcidadhiko bhāgena, evaṃ
ṣoḍaśāṅgulakūrparamaṇibandhamadhye kiñcidadhikāni navāṅgulāni mitvā
reṣātrayamaṅgulāntaramiti||27||
cūrṇasya kāle pracalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu | dadyācca tailena
saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam
||28|| virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca
nityaṃ yavamudgabhojī |29|
vamanavirecanaśirovirecanaistathā
sthānāntaragataśastrakṣārānalairantarbahiḥpramārjanābhyāmantarbahiḥśuddhīrnirdiśya
saṃśamanaṃ nirdiśannāha- cūrṇasyetyādi|- cūrṇasya kāle ropaṇakāle,
pracalākādīnāṃ masīrdadyāt kṣāramityarthaḥ| pracalāko mayūraḥ, kṛkalāsamanye
prāhuḥ| iṅgudīnāṃ tailena kṣārameva
9
dadyāt| yāni ca tailāni ślīpade tāni ca dadyāt||28||-
karkārukairvārukanārikelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ
||29|| vātārbudaṃ
kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu | kuryācca
mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ
||30|| svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā
śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca | vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ
śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā ||31||
karkārukairityādi| karkārukaṃ kūṣmāṇḍaṃ, ervāruḥ grīṣmakarkaṭī, priyālaścāraḥ,
pañcāṅgula eraṇḍaḥ| kṣīraghṛtasiddhai raktapittānubandhe| upanāhayet
badhnīyāt| vātaghnetyādi| vātaghnā devadārvādayaḥ|
tatkvāthakṣīrasauvīrabhāgaistribhiḥ snehacaturguṇairakalkaistailapākaḥ,
evameva śatadhā pakvaṃ śatapākam, evaṃ trivṛtaṃ vā majjavarjaṃ
ghṛtatailavasābhirvṛtaṃ pūrvakalkavātaharakvāthapayomlaiḥ siddham; evameva
śatadhā'patānakavidhānena vā siddhaṃ trivṛtaṃ, tatrāpyayameva
sādhanavidhiḥ||29-31||
svedopanāhā mṛdavastu kāryāḥ
10
pittārbude kāyavirecanaṃ ca | vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ
kṣaudrayutaiḥ pralimpet ||32|| ślakṣṇīkṛtaiḥ
sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ | visrāvya
cāragvadhagojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe
||33|| śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase
saptalikārase ca | ghṛtaṃ pibet klītakasamprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca
jantuḥ ||34||
svedopanāhā ityādi| mṛduḥ svedo dravasvedaḥ, upanāho bandhaḥ
kākolyādimṛdudravyakṛtaḥ kṣīrāmlapiṣṭaśca nātyuṣṇaḥ| mṛdukāyavirecanaṃ na
śirovirecanamiti vyavacchedaviṣayaḥ| bhṛśaṃ vighṛṣya udumbarādipatraiḥ| tatra
śākaḥ kharamasṛṇapatro mahātaruḥ; gojī dārvīpatrikā, śākhoṭaka ityanye|
visrāvyetyādi| somaḥ somalatā, kaṭphalamityapare| śyāmetyādi| śyāmā trivṛt,
girihvā śvetasyandaḥ, añjanakī nīlāñjanikā śāradaṃ phalaṃ, śrīphaliketi loke|
saptalikā yavatiktā| klītaketyādi| yaṣṭīmadhukalkena sāmānyasnehaparibhāṣayā
siddhaṃ ghṛtaṃ śodhanaṃ pittārbudī pittodarī ca pibet||32-34||
śuddhasya jantoḥ kaphaje'rbude tu rakte'vasikte tu tato'rbudaṃ tat | dravyāṇi
yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt
||35|| kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ
sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ | mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ
kṣārapradigdhairathavā pradihyāt ||36||
śuddhasyeti vamanena| alābvā rakte'vasikte'pacyā doṣānūrdhvamadhaśca yāni
dravyāṇi jīmūtakīghoṣavatīphaladantīdravantītrivṛdādīni haranti teṣāṃ
kalkairlimpet| kāṃsyanīlaḥ kāṃsyamasī| śukaḥ granthiparṇaḥ
11, lāṅgalākhyā kalikārikā| kākādanī vāyasatindukā| kapotādiviḍvimiśraiḥ
kāṃsyanīlādisahitairvāyasatindukāyā mūlayuktairmūtrairvilimpet; athavā
kṣārapradigdhaiḥ kṣārasaṃyuktairmūtraiḥ pralimpet; ‘kṣārapraghṛṣṭairathavā’
ityanye; tatra kṣārodakena praghṛṣṭairvā kapotaviḍādibhiḥ
pradihyādityarthaḥ||35-36||
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ | lepaṃ
vidadhyāt kṛmayo yathā'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca
||37|| alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite
12
ca likhettato'gniṃ vidadhīta paścāt | yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ
samāveṣṭya tadāyasairvā
||38|| kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt
prāṇānahiṃsan bhiṣagapramattaḥ | āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ
vraṇaśodhanārtham ||39|| śuddhe ca tailaṃ
vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam | yadṛcchayā copagatāni pākaṃ
pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ ||40||
niṣpāvetyādi|- niṣpāvaḥ śimbaḥ| vidadhyāt kuryāt| mūrcchanti patanti|
muñcantyatha makṣikāśceti ‘kṛmīn’ iti śeṣaḥ| śikharāṇāṃ ca
kṛmibhirbhakṣitatvādalpāvaśiṣṭatvam| asakṛt anekavāram| apramattaḥ sāvadhānaḥ|
āsphotā sārivā| śuddha ityādi| śuddhe ca ropaṇārthaṃ bhārgyāditailaṃ
tailapākakalpena| yadṛcchayetyādi| yadṛcchayā punarākasmikotpāde
abhighātādinimitte'buddhipūrvake vā||37-40||
medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu | tato
haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥśilālaiḥ
||41|| vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ
karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe | saśeṣadoṣāṇi hi yo'rbūdāni karoti tasyāśu
punarbhavanti ||42|| tasmādaśeṣāṇi
samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ |43|
meda ityādi| pataṅgo raktakāṣṭham
13| ālaṃ haritālam| karañjatailaṃ vidradhyuktaṃ, tatphalatailamevetyanye||41-42||-
saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ
||43|| amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ
payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān | visrāvayet svinnamatandritaśca
śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu
||44||
śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu |
kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ
||45|| ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca
surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt ||46|| tailaṃ
pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhīḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca
sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge
||47||
saṃsvedyetyādi| patrabhaṅgaiḥ pallavaiḥ| anilaghnaṃ vātaharam|
eraṇḍādipallavayutaṃ tu śuddhavāte, amlaiḥ kāñjikādibhiḥ pittāvṛte vāyau,
kaphāvṛte mūtrakvathitaiḥ; raktāvṛte payobhiḥ kṣīraiḥ, piśitaiśceti
piśitarasaiḥ kvathitaiḥ, athavā piśitairmāṃsaiḥ pallavaiḥ saha
kvathitairdhātukṣayaje vāyau| visrāvayet jalaukādibhiḥ,
ūrumūlasaṃśritasirāvyadhena vā| raktādiharaṇaśuddhaṃ
14
galagaṇḍaṃ nirantaraṃ śaṇādibījairupanāhayet| śuddhamiti vacanāt sauśrute'pi
raktāharaṇasya śuddhisañjñā; tena “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” (ca. sū. 22) iti
carakavacanaṃ tu prāyikaṃ
15
smṛtam| kiṇvaṃ surābījam| kāletyādi| kālā hiṃsrā, gajādināmā hastipippalī,
karahāṭaṃ madanaphalam| ekaiṣikā ambaṣṭhā, trivṛdityeke; vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ|
asakṛt anekavāram| pradihyāt limpet| tailamityādi| haṃsāhvayā haṃsapadī|
tailaṃ pibet siddhamiti sambandhaḥ||43-47||
svedopanāhaiḥ kaphasambhavaṃ tu saṃsvedya visrāvaṇameva kuryāt |
tato'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ
||48|| palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt
suguñjābhiraśītalābhiḥ | daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ
pibenmāgadhikādisiddham ||49|| pracchardanaṃ
mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu | pākakramo vā'pi sadā vidheyo
vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit ||50||
pittagalagaṇḍābhāvādanantaraṃ kaphajasya cikitsitaṃ darśayannāha- svedetyādi|
svedo'tra rūkṣaḥ, upanāhaśca sakṣāramūtraḥ| ajagandhā bovayikā, viśalyā
agniśikhavṛkṣaḥ
16, viṣāṇikā āvartanikā, śukāhvayaḥ carmakāravaṭaḥ| daśetyādi
daśārdhasaṅkhyairlavaṇairiti pañcalavaṇaiḥ| māgadhikādisiddhaṃ
pippalyādikvāthakalkābhyāṃ siddham| pākaṅgatayoḥ pākaṃ
prāptayorvātakaphajayoḥ||48-50||
kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ | saśṛṅgaverāḥ
sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge
||51||
sarvagalagaṇḍaviṣaye yogaṃ nirdiśannāha- kaṭutriketyādi| bhakṣyā
dhānollumbādayaḥ| yavānnāni gṛñjanādīni| samūtrā iti mūtrasvinnaśuṣkāṇāṃ
bhakṣyayavāṇāmiti boddhavyam| kaṭutrikamadhubhyāṃ yojanā| rasāśca maudgā
mudgayūṣāḥ| saśṛṅgaverāḥ sārdrakā deyāḥ||51||
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya |
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ
||52|| mūtreṇa vā''loḍya hitāya sāraṃ prātaḥ
pibet sālamahīruhāṇām | śastreṇa vā''pāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya
hitāya sīvyet
||53|| majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe
ca sarpirmadhu cāvacāryam | kāsīsatutthe ca tato'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā
samete ||54|| tailena cābhyajya hitāya
dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma | hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo
gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca ||55||
medaḥsamuttha ityādi| yathopadiṣṭāmiti ūrusandhinirdiṣṭām| śyāmetyādi|- śyāmā
trivṛt, sudhā sehuṇḍaḥ, lohapurīṣaṃ lohamalam; anye tu lohamagaruṃ vadanti,
tathā purīṣaṃ kapotapārāvataviṭ| mūtreṇetyādi| sālasārāditarūṇāṃ sārakalkaṃ
karṣamātraṃ gomūtreṇa pibet| jejjaṭastu sārodbhavaṃ bhasma mūtreṇāloḍya
pibediti vadati| śastreṇetyādi| dāhe ca madhughṛtāvacāraṇaṃ paścātkarma|
kāsīsetyādi| tato'nantaraṃ kāsīsatutthagorocanācūrṇāvacāraṇaṃ vraṇe|
sārodbhavaṃ sālasārādisārodbhavam| prakṣālane triphalākaṣāyaśca||52-55||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ
nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ
cikitsāsthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ|
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śophakriyāyāṃ vihitaṃ’ iti pā. ↩
- 2 “dvayaśabdena” iti pā. ↩
- 3 ‘rūkṣa eva’ iti pā. ↩
- 4 ‘khulukāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘khulukaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘khulukasya’ iti pā. ↩
- 7 ‘tryaṅgulapramāṇāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘hitvā’ iti pā. ↩
- 9 ‘masīmeva’ iti pā. ↩
- 10 ‘pathyāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘carmakāravaṭaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘kṛmibhiḥ kṛte ca’ iti pā. ↩
- 13 ‘raktacandanam’ iti pā. ↩
- 14 ‘raktāharaṇaśuddhyā śuddhaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘anulomitam’ iti pā. ↩
- 16 ‘kāṣṭhapāṭalā’ iti pā. ↩