athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu
varjayet | aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham
||3|| atyāsanaṃ caṅkramaṇamupavāsaṃ gurūṇi
ca |4|
antravṛddhyetyādi| caṅkramaṇaṃ bhramaṇam||1-3||-
tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam
||4|| svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta
virecanam | kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram
||5|| sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ
tailameraṇḍasambhavam | tataḥ kāle'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān
||6|| nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ
rasaudanam | yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet
||7|| snehopanāhau kuryācca
pradehāṃścānilāpahān | vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet
||8|| bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ
kramamācaret |9|
tatretyādi| traivṛtamapatānakaharaṃ vātavyādhyuktaṃ, naraṃ pāyayeteti
sambandhaḥ| kāle āvasthike| nirūḍhaṃ ca yaṣṭīmadhukasiddhatailena
yojayedanuvāsanakalpavidhinā| yathoktāmityādi| yathā yena prakāreṇokto
dvivraṇīyakramastamācaret||4-8||-
pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ
||9|| pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayet
kṣaudrasarpiṣā | śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam
||10|| raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ
nirharedbhiṣak
1| pibedvirecanaṃ vā'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam
||11|| pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca
sarvadā |12|
pittajāyāmityādi| kalkaṃ ca ropaṇaṃ dvivraṇīyoktakalkaṃ; gayī tu
miśrakādhyāyoktamiti kathayati||9-11||-
vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet
||12|| pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa
saṃyutam | vimlāpanādṛte vā'pi śleṣmagrānthikramo hitaḥ
||13|| pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ
śodhanamiṣyate | sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam
||14||
vṛddhimityādi| uṣṇairuṣṇavīryairvacādipippalyādimuṣkakādigaṇaiḥ; anye tu,
uṣṇavīryairajagandhādibhirmiśrakoktaiḥ| pītetyādi| gomūtrakvathitasyaiva
dāruharidrākaṣāyasya vā pānaṃ, pītadārusthāne keciddevadāruṃ paṭhanti|
vimlāpanādityādi| sumanāruṣkarādikalkakaṣāyasiddhaṃ tailam||12-14||
medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā | śirovirekadravyairvā
sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ ||15|| svinnāṃ
cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam | rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa
dārayet ||16|| bhedastataḥ samuddhṛtya
dadyāt kāsīsasaindhave | badhnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet
||17|| manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu
ca |18|
meda ityādi| surasādinā mūtrapiṣṭena lepaḥ| śirovirecanadravyāṇi
pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigruśirīṣasiddhārthakādīni saṃśodhanasaṃśamanīyoktāni|
tairapi gomūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepaḥ| svinnāmityādi| yathoddiṣṭaṃ ca
badhnīyāt gophaṇayā sthagikābandhena vā||15-17||-
mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet
||18|| sevanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyed
vrīhimukhena tu | athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak
||19|| mūtraṃ, nāḍīmathoddhṛtya
sthagikābandhamācaret | śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm
||20|| aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo
hitaḥ | tatra yā vaṅkṣaṇasthā tāṃ
2
dahedardhenduvaktrayā
||21|| samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ
tu varjayet | tvacaṃ bhittvā'ṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt
||22|| anenaiva vidhānena vṛddhī
vātakaphātmike | pradahet prayataḥ kintu snāyucchedo'dhikastayoḥ
||23|| śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā
yatnena sevanīm | vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye
||24||
mūtrajāmityādi| varjayedantrahaitukīṃ ‘kośaprāptām’ iti vākyaśeṣaḥ|
vātavṛddhikramo hita iti snehapānādiranuvāsanāntaḥ| tatretyādi|
ardhenduvaktrayā śalākayā| tvaca bhittveti tvaṅmātraṃ chittvā|
aṅgaviparyayāditi vāmāntravṛddhau
3
dakṣiṇāṅguṣṭhamadhye, dakṣiṇāntravṛddhau
4
vāmāṅguṣṭhamadhye| śaṅkhabhruvorantopari karṇalalāṭayormadhye
antravṛddhernivṛttaye ‘vaṅkṣaṇasthāyā’ iti vākyaśeṣaḥ, sirāṃ vidhyet||18-24||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ | sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye
pātayedvā jalaukasaḥ
||25|| haredubhayataścāpi
doṣānatyarthamucchritān | sadyo'pahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ
||26|| yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ
virecanam | nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān
||27||
upadaṃśeṣvityādi| tatra sirāṃ vidhyedbahudoṣe, alpadoṣe tu jalaukāpātaḥ;
pittaraktajayormṛdutvājjalaukasetyanye; jejjaṭastu anavagāḍhe jalaukasā,
avagāḍhe sirāvyadha iti| haredityādi| balavato virecyasya vamanavirecanābhyāṃ
doṣaharaṇam| yadi vetyādi| durbalāvirecyayoḥ
punaratyarthocchritadoṣayordoṣaharaṇānukūlyena nirūheṇa haraṇam| na vā prāptaṃ
na yuktamityarthaḥ||25-27||
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ | saralāgururāsnābhirvātajaṃ
sampralepayet ||28|| niculairaṇḍabījāni
yavagodhūmasaktavaḥ | etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet
||29|| prapauṇḍarīkapūrvaiśca dravyaiḥ sekaḥ
praśasyate |30|
prapauṇḍarīketyādi| saralā trivṛt| niculetyādi| niculo vetasaḥ|
prapauṇḍarīkapūrvaiḥ prapauṇḍarīkādibhiḥ, pūrvauktairvātopadaṃśoktaiḥ| sekaḥ
pariṣekaḥ||28-29||-
gairikāñjanayaṣṭyāhvasārivośīrapadmakaiḥ
||30|| sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ
sampralepayet | padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ
||31|| sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ
sampralepayet | secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ
||32|| athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā
|33|
gairiketyādi| añjanaṃ rasāñjanam| mṛṇālaṃ padmanālam| secayet
pariṣecayedityarthaḥ||30-32||-
sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam
||33|| surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ
pralepayet | rajanyativiṣāmustāsurasāsuradārubhiḥ
5||34|| sapatrapāṭhāpattūrairathavā
sampralepayet | surasāragvadhādyośca kvāthābhyāṃ pariṣecayet
||35||
śālaḥ śaṅkuḥ, aśvakarṇaḥ pūrvadeśaprasiddho'śvatthasadṛśaḥ, ajakarṇaḥ
‘piyāsāl’ iti loke| pattūraḥ sirivālikā||33-35||
evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ | pratikuryāt kriyāyogaiḥ
prāksthānoktairhitairapi ||36|| na yāti ca
yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak | vidagdhaistu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate
dhvajaḥ ||37|| śastreṇopacareccāpi
pākamāgatamāśu vai | tadā'pohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet
||38|| karavīrasya patrāṇi
jātyāragvadhayostathā | prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayorapi
||39||
evaṃ pūrvoktaprakāreṇa pratikuryāt, ‘āmopadaṃśam’
6
iti śeṣaḥ| prāksthānaṃ sūtrasthānaṃ, tatra miśrakoktaiḥ; apiśabdād
dvivraṇīyoktaiḥ| ‘tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ| pratikuryāt
kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi’ iti kecit paṭhanti| tadā'pohya
pūyamupahṛtya| prakṣālane vraṇasya karavīrapatrāṇi, teṣāṃ kaṣāya ityarthaḥ;
tathaivāparayorvaijayantyarkayoḥ patrāṇāṃ kaṣāyaḥ; vaijayantī agnimanthavṛkṣaḥ
7||36-39||
saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam | rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ
haritālaṃ manaḥśilām ||40|| hareṇukaile ca
tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet | taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam
||41||
saurāṣṭrī tuvaramṛttikā| puṣpaṃ puṣpāñjanam||40-41||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ |
śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ
||42|| kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe
triphalayā saha | tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prakṣālayedbhiṣak
||43|| asminneva kaṣāye tu tailaṃ dhīro
vipācayet | gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam
||44|| etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ
ropaṇamiṣyate |45|
jambvāmretyādi| śvetaḥ śvetasyandaḥ; kāmbojikā kūvikā, gayī tu māṣaparṇīmāha|
tiniśaḥ syandanaḥ| kṣīriṇo vaṭādayaḥ| asminnityādi| gojī gojihvā|
sarvagandhairelādiparipaṭhitaiḥ| sāmānyakaṣāyapākakalpitena caturguṇena
kaṣāyeṇa siddhaṃ tilatailamakalkameva, kaṣāyopādānāt,
kalkamapyanantaroktauṣadhagaṇāt kartavyamityanye, kaṣāyaśabdasya kalke'pi
vṛtteḥ||42-44||-
svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam
||45|| manaḥśilāsamaiścūrṇaṃ
vraṇavīsarpanāśanam | gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā
||46|| upadaṃśabisarpāṇāmetacchāntikaraṃ
param | mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayorajaḥ
||47|| upadaṃśaṃ nihantyeṣa
vṛkṣamindrāśaniryathā |48|
mārkavo bhṛṅgarājaḥ||45-47||-
upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām
||48|| tayoreva ca yā yogyā vīkṣya
doṣabalābalam |49|
upadaṃśayordvayorapi raktasannipātajayostulyakāraṇatvāttulyaiva cikitsā|
sannipātaprabhave tu vātādicikitsitamekīkṛtya dadyāt||48||-
upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyastridoṣaje
||49|| duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ
mehanaṃ tyajet | jambvoṣṭhenāgnivarṇena paścāccheṣaṃ dahedbhiṣak
||50|| samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ
prayojayet | śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat
||51||
upadaṃśe ityādi| kuthitaṃ mehanaṃ tyajediti yāvanmātraṃ mehanaṃ kuthitaṃ
bhavettāvanmātraṃ chindyādityarthaḥ| jambvauṣṭhaḥ jambūphalasadṛśamukhāgrā
kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ||49-51||
snehasvedopapanne tu ślīpade'nilaje bhiṣak | kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyettu
caturaṅgule ||52|| samāpyāyitadehaṃ ca
bastibhiḥ samupācaret | māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam
||53|| payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena
ca | traivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā'gninā
||54||
snehetyādi| sneho'tra śodhanārtha eva, ślīpadānāṃ rūkṣaṇīyatvāt, gayī tu
snehasvedopanāhāṃśceti paṭhati| samāpyāyitadehamiti raktāpakarṣeṇa
sthāpanāddehasyānukramādāpyāyitasya| bastiratra nirūho'bhipretaḥ| māsamityādi
śuṇṭhīkarṣapakvenāṣṭaguṇitena taccaturguṇāvaśiṣṭena payasā bhojanaṃ kuryāt|
traivṛtamityādi traivṛtamutpāditaṃ vātavyādhau, taccopayuñjīta
snehaprayogakāle||52-54||
gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasambhave | pittaghnīṃ ca kriyāṃ
kuryāt pittārbudavisarpavat ||55||
gulphasyetyādi| pittaje ślīpade sirāṃ vidhyet, gulphasyopari caturaṅgulam;
anye tu gulphasyādha iti sirāvyadha eva sambadhnanti||55||
sirāṃ suviditāṃ vidhyedaṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak | madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ
kaṣāyāṇi pibennaraḥ
||56|| pibedvā'pyabhayākalkaṃ
mūtreṇānyatamena ca | kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam
||57|| hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru
sacitrakam | viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake'thavā
||58|| bhadradārvelukākhye ca sarveṣu
lavaṇeṣu ca | tailaṃ pakvaṃ pibedvā'pi yavānnaṃ ca hitaṃ sadā
||59|| pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ
nivṛttaye | pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā'pi yathābalam
||60|| anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ
rasam | prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit
||61|| kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha
pākimam | rasaṃ dattvā'tha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam
||62||
sirāmityādi| sirāṃ suviditāmiti kṣipramarmaṇa upari caturaṅgule| madhvityādi|
abhīkṣṇaṃ punaḥ punarityarthaḥ| pibedityādi| atra mūtreṇānyatamena ceti
aṣṭamūtreṣvekenāpi harītakīṃ seveta| kaṭukāmityādi| anyatamena mūtreṇa
pibedityatrāpi sambadhyate| hitamityādi| elukākhyam elavālukam| pibedityādi|
kaṇṭakikarañjapatrasvarasaṃ yathābalaṃ analapuruṣādibalānatikrameṇa
palamardhapalaṃ paladvayaṃ vā kaṭutailākṣaprakṣepaṃ pibet; kaṇṭakikarañjaḥ
pūtīkarañjaḥ, cirabilva ityanye| anenaivetyādi| putrañjīvako'nenaiva nāmnā
prasiddhaḥ| kevuketyādi| pākimaṃ lavaṇaṃ viḍalavaṇam| bhiṣagjitam
auṣadham||56-62||
kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām | kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ
śukanasāṃ tathā ||63|| dagdhvā mūtreṇa
tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat | tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam
||64|| madanācca phalāt kvāthaṃ
śukākhyasvarasaṃ tathā | eṣa kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ
||65|| apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣameva
ca | bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca
||66||
kākādanīmityādi| kākādanī kālāhiṃsretyarthaḥ| kākajaṅghā etannāmnā
prasiddhaiva| kadambapuṣpī alambuṣā muṇḍatiketi loke prasiddhā| mandārī ālī,
lambā kaṭukālābuḥ| śukanasā carmakāravaṭaḥ| dagdhvā kṣāraṃ ṣaṅguṇena
mūtreṇaikaviṃśativārān srāvayet, kākodumbarikārasaṃ
8
madanaphalakvāthaṃ śukanasāsvarasaṃ ca pratyekaṃ gomūtreṇa samaṃ,
pādikamapareṣāṃ matena prakṣipya, kṣārapākakalpakrameṇa vipakvaḥ siddhaḥ,
ślīpadaharadraveṇa śāṇādimātrayā pānārhaḥ||63-66||
eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitama etānevāmayān hanti ye ca
duṣṭavraṇā nṛṇām ||67||
kākādanyādīnāṃ kvāthena tathā
kākodumbarikārasamadanaphalakvāthaśukanāsāsvaraseṣu pratyekaṃ sameṣu tailaṃ
sādhyam||67||
dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca | saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva
dagdhvā mūtreṇa gālayet ||68|| dadyācca
triphalākvāthameṣa kṣārastu sādhitaḥ | adho gacchati pītastu pūrvaiścāpyāśiṣaḥ
samāḥ ||69||
dravantīmityādi| dravantī śambarī| trivṛtā trivṛt| dantī dantinī| nīlī śāradaṃ
phalaṃ, śrīphaliketi loke| śyāmā vṛddhadārukaḥ| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ|
pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samā iti pūrvaiḥ pūrvakṣārayogaiḥ saha samāstulyā bhavanti,
āśiṣa āśaṃsanāni arthavādāḥ| idamuktaṃ bhavati- ye kecidguṇāḥ
pūrvakṣāreṣvabhihitāste'trāpi tulyā jñeyā ityarthaḥ||68-69||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ
nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||