athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| tatrājagallikāmāmāṃ
jalaukobhirupācaret | śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak
||3|| śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā'pi
vicakṣaṇaḥ | pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet
||4||
tatretyādi| śuktiḥ jalaśuktiḥ| śrughnī svarjikā| yavaḥ prasiddhaḥ| kṣāraśabdaḥ
pratyekaṃ sambadhyate| gayī tu ajagallikāmapakvāṃ
yavakṣāraśuktisaurāṣṭrīkalkenālepayet, tato jalaukobhiḥ srāvayet
1, ālepaścādya upakramaḥ sarvaśophānāmityukteḥ||1-4||
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā | pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ
svedena yojayet
||5|| manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ
pralepayet | paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret
||6||
andhetyādi||5-6||
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham | irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ
visphoṭakāṃstathā ||7|| pittajasya
visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak | ropayet sarpiṣā pakvān siddhena
madhurauṣadhaiḥ ||8||
madhurauṣadhāni kākolyādīni||7-8||
cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayedbhiṣak | cakratailena cābhyajya
sarjacūrṇena cūrṇayet
||9|| bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā
dahet | madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet
||10|| kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā
bhavet | upācaredanuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak
||11||
cippamityādi| utkṛtya duṣṭamāṃsaṃ pakvam| cakratailaṃ cakrapīḍitaṃ,
hastādipīḍitavyudāsārthaṃ cakragrahaṇam| “cippaṃ śoṇitasekena
śodhanaiścāpyupācaret| gatoṣmāṇaṃ tathā cainamuṣṇāmbupariṣecitam|| śastreṇa tu
yathāyogamutkṛtya srāvayedvraṇam| śilā tejovatī caiva rocanā ca rasāñjanam||
kalkairetaiśca
2
sampiṣṭaiḥ śodhayitvā vraṇaṃ tataḥ| haridrāgurukālīyakalkaiśca sarasāñjanaiḥ||
siddhena tilatailena tatra kurvīta ropaṇam”- iti kvacit pāṭhaḥ| eṣa vidhiḥ
cippakramaḥ||9-11||
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet |
nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ
||12|| vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā
saṃśodhanakriyām
3| ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam
||13|| pracchānairvā jalaukobhiḥ
srāvyā'pakvā vidārikā | ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet
||14|| pakvāṃ vidārya śastreṇa
paṭolapicumardayoḥ | kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet
||15|| baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ
khadirasya ca | vraṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ
||16||
vidārikāmityādi| vimlāpyeti aṅguṣṭhādibhiḥ| nagavṛttikaḥ jiṅginī
guḍamajjaniketi loke, vṛścikālītyanye| vraṇabhāvetyādi| kaṣāyaiḥ
nyagrodhādipaṭhitaiḥ, madhuraiḥ kākolyādibhiḥ| ajakarṇaḥ sarjaḥ| pālāśaḥ śaṭī|
pakvāmityādi| picumardo nimbaḥ| kṣīravṛkṣā
vaṭodumbaraplakṣapippalagardabhāṇḍāḥ||12-16||
medo'rbudavidhānena sādhayeccharkarārbudam | kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ
kuṣṭhavat samupācaret ||17|| lepaśca śasyate
sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ | vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam
||18|| sāratailamathābhyaṅge kurvīta
kaṭukaiḥ śṛtam |19|
medo'rbudetyādi| naktamālajatailenāpakvenaiva, ‘kaṭukauṣadhasiddhena’ ityanye|
sāratailena śiṃśapāgurusaraladevadārvāditailena| kaṭukauṣadhāni pippalyādīni|
‘sāratailamathābhyaṅge’ ityatra ‘sāralaṃ tailamabhyaṅge’ iti kecit paṭhanti;
tatra saralasārasnehaḥ sāmānyasnehaparibhāṣayā paktavyaḥ||17-18||-
pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet
||19||
madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ | yavāhvagairikonmiśraiḥ
pādalepaḥ praśasyate ||20||
pādetyādi| pūrvamādau snehatvedau kṛtvā paścāt sirāṃ vidhyet| yavāhvo
yavakṣāraḥ||19-20||
pādau siktvā''ranālena lepanaṃ hyalase hitam | kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ
sasaindhavaiḥ ||21|| lākṣāraso'bhayā vā'pi
kāryaṃ syādraktamokṣaṇam | siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam
||22|| kāsīsarocanaśilācūrṇairvā
pratisāraṇam |23|
pādāvityādi| śilā manaḥśilā| pratisāraṇaṃ gharṣaṇam||21-22||-
utkṛtya
4
dagdhvā snehena jayet kadarasañjñakam ||23||
utkṛtyetyādi| kadaraṃ tu śastreṇotkṛtya agnitaptena tailenaiva dahet,
sūkṣmamārgānusāritvāttailasya; anye tu vahnisantaptāḥ sarve'pi snehāḥ
sūkṣmamārgānusāriṇo bhavanti, ataḥ sarve'pi snehā grāhyāḥ||23||
indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet | kalkaiḥ
samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ
||24|| kuṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā
praśasyate | pracchayitvā'vagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ
||25|| lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā'pi
rasāyanam | mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam
||26|| tailamabhyañjane
śastamindraluptāpahaṃ param |27|
indralupta ityādi| kuṭannaṭetyādi kuṭannaṭaḥ tagaraḥ| rasāyanavidhānopadeśaṃ
kurvannetajjñāpayati- duḥsādhyo'yaṃ vyādhirna śakyate
rasāyanamantareṇāpanetuṃ; rasāyanamaṣṭādaśa divyauṣadhayaḥ somaścauṣadharājā|
mālatītyādi snehapākakalpaparibhāṣayā jātyādikalkasiddhena kaṭutailena
gomūtracaturguṇena śiro'bhyañjyāt||24-26||-
arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā
||27|| dihyāt saindhavayuktena
vājiviṣṭhārasena tu | haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ
||28|| yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā
pralepayet | indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate |30|
arūṃṣikāmityādi| arūṃṣikāṃ tu punarjalaukobhiḥ raktamavasicya nimbakvāthena
paritaḥ siktvā, aśvapurīṣarasena bahusaindhavacūrṇena lepayet| mārkavo
bhṛṅgarājaḥ| haritālādibhirvā madhukādibhirvā lepayet| indraluptoktasya
jātyāditailasyābhyaṅgakaraṇamarūṃṣikāyāḥ śodhanaropaṇam||27-28||-
sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani
||29|| avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca
prayojayet | kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate
||30||
sirāmityādi| avapīḍya nasye dīyata ityavapīḍaḥ||29-30||
upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam |31|
palitacikitsitamāha- upariṣṭādityādi| upariṣṭānmiśrakokte cikitsite|31|-
masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā
||31|| pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā
sampraśasyate |32|
masūrikāyāmityādi| ādiśabdenodvartanaghṛtādi||31||-
jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam
||32|| kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā
śanaiḥ śanaiḥ
5|33|
jatumaṇimityādi| kṣāreṇa kṣāraviṣayeṣu, āgninā akṣārakṛtyeṣu||32||-
nyacchevyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate
||33|| yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ
lālāṭyādisirāvyadhaḥ | ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām
||34|| balātibalayaṣṭyāhvarajanīrvā
pralepanam | payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam
||35|| kṣaudrājyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā
śūkarasya ca | kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate
||36||
nyacche ityādi| ghṛṣṭvā samudraphenādinā| kṣīriṇo vaṭādayo vṛkṣāḥ pañca, teṣāṃ
tvacaṃ piṣṭvā| payasyā arkapuṣpī| kālīyaṃ kṛṣṇacandanam||33-36||
yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam | lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ
sarṣapānvitaiḥ
||37|| kustumburuvacālodhrakuṣṭhairvā
lepanaṃ hitam |38|
yauvane ityādi| eṣa anantaroktaḥ||37||-
padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā
||38|| tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ
sarpiḥpānaṃ pradāpayet | nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet
||39||
padminītyādi| nimbāragvadhayoḥ kalkaḥ kaṣāya utsādane udvartane hito
bhavedityarthaḥ| kalke kaṣāyaśabdo vartate, “pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanam” (ca.
sū. 4) iti vacanāt||38-39||
parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet | tato'bhyajya śanaiścarma
cānayet pīḍayenmaṇim ||40|| praviṣṭe ca
maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ | trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ
sālvaṇādibhiḥ ||41|| dadyādvātaharān bastīn
snigdhānyannāni bhojayet | vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ
||42||
parivṛttimityādi| upanāhayet badhnīyāt| abhyajya sarpiṣā|
hīnamadhyamottamadoṣabalāpekṣayā ekarātratripañcarātravikalpaḥ||40-42||
niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm | dāravīṃ vā jatukṛtāṃ
ghṛtābhyaktāṃ praveśayet ||43|| pariṣeke
vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ | cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam
||44|| tryahāttryahāt sthūlatarāṃ
samyaṅgāḍīṃ praveśayet | sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet
||45|| bhittvā vā sevanīṃ muktvā
sadyaḥkṣatavadācaret | sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm
||46|| pratyākhyāya yathāyogaṃ
cikitsitamathācaret | visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm
||47|| sanniruddhagude yojyā
niruddhaprakaśakriyā |48|
niruddhetyādi| dāravīṃ kāṣṭhamayīm| jatukṛtāṃ lākṣāmayīm| śiśumāraḥ pādī
jalacaraḥ svanāmakhyātaḥ| cakratailaṃ yantrapīḍitaṃ tailaṃ; sevanīṃ bhittvā
muktvā vā śastreṇa mūtrasrotaḥsaṅkocakāraṇaṃ carmāvadārayet; tasyāpi
dvārasyāvipāke maṇidvāramathaivaṃ dārayet||43-47||-
śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet
||48|| vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca
ropayet | valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam
||49|| tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ
mokṣayedbhiṣak | kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca
||50|| ārevatasya mūlaiśca
dantīmūlaistathaiva ca | śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet
||51|| susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak
tamupanāhayet | pakvaṃ vā
6
tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam
||52|| abhijñāya tataśchittvā
pradahenmatimān bhiṣak | saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet
||53|| vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya
ropayenmatimān bhiṣak | sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile
||54|| kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī
tathā | etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam
||55|| pāṇipādopariṣṭāttu
chidrairbahubhirāvṛtam | valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā
||56||
asādhyeṣvapi valmīkāgnirohiṇīprabhṛtiṣu cikitsitaṃ kāryaṃ, “yāvaducchvasiti
prāṇī tāvat kāryā pratikriyā| kadā'pi daivayogena dṛṣṭāriṣṭo'pi jīvati”
ityuktatvāt| valmīkamityādi| tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā ‘auṣadhena’ iti śeṣaḥ|
ārevataḥ kiramālakaḥ| śyāmā trivṛdviśeṣaḥ| palalaṃ tilapiṣṭiḥ| upanāhaḥ
pācanam| kālānusārī kṛṣṇasārivā||48-56||
dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā'hipūtanā |
paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam
||57|| pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati
kṛcchrāmapyahipūtanām | triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam
||58|| kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ
| lepo'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā
||59|| kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle
prayojayet | cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat
||60||
dhātryā ityādi| kāsīsādibhiramlakāñjikādipiṣṭaiḥ pralepanaṃ,
badarītvaksaindhavairvā pralepanam| kapālaṃ pakvamṛdbhāṇḍakhaṇḍaḥ|
ahipūtanoktaśca dhātrīśodhanavarjaṃ ghṛtapānādiḥ||57-60||
gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet | kārayedgophaṇābandhaṃ
madhyacchidreṇa carmaṇā
||61|| vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca
muhurmuhuḥ | kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām
||62|| paktvā tasmin pacettailaṃ
vātaghnauṣadhasaṃyutam | gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet
||63||
gudetyādi| mūṣikāṃ nirgatāntrāṃ kṛtvā mahatpañcamūlasya prasthaṃ kṣīraprasthe
triguṇitajale vipacet, kṣīraprasthe'vaśiṣṭai tailakuḍavaṃ dattvā,
bhadradārvādikalkapādaṃ kṛtvā, pacet; tadyathābalaṃ pānābhyaṅgābhyāṃ
gudabhraṃśaṃ sādhayet||61-63||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ
||20||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne viṃśatitamo'dhyāyaḥ||20||