athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śūkādidoṣacikitsitamiti jñeyam, ādiśabdasya luptatvāt; tatrādiśabdena
nidānoktā abhighātanimittā durbhaganimittāścātra jñātavyāḥ||1-2||
saṃlikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyairavacūrṇayet | kaṣāyeṣveva tailaṃ ca kurvīta
vraṇaropaṇam ||3||
saṃlikhyetyādi| kaṣāyairiti kaṣāyavṛkṣacūrṇairavacūrṇayet,
kaṣāyavṛkṣairmiśrakoktaśodhanakaṣāyasādhanadravyaiścūrṇīkṛtairavacūrṇayedityarthaḥ|
teṣu ropaṇakaṣāyasādhanadravyeṣu pādikeṣu jalaṃ caturguṇaṃ dattvā ropaṇaṃ
tailaṃ kuryāt||3||
aṣṭhīlikāṃ jalaukobhirgrāhayecca
1
punaḥ punaḥ | tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivaduddharet
||4||
aṣṭhīlikāmityādi| kaphagrantheriva śastreṇoddharaṇam||4||
svedayedgrathitaṃ śaśvannāḍīsvedena buddhimān | sukhoṣṇairupanāhaiśca
susnigdhairupanāhayet ||5|| kumbhīkāṃ
pākamāpannāṃ bhindyācchuddhāṃ tu ropayet | tailena
triphalālodhratindukāmrātakena tu ||6||
svedayedityādi| śaśvat pratidinam| susnigdhairityupanāhaviśeṣaṇam| tailena
triphalādikalkapādena jalacaturguṇasiddhena ropayet||5-6||
grāhayitvā jalaukobhiralajīṃ secayettataḥ | kaṣāyaisteṣu siddhaṃ ca tailaṃ
ropaṇamiṣyate ||7||
grāhayitvetyādi| kaṣāyaiḥ kaṣāyavṛkṣakaṣāyaiḥ, kaṣāyavṛkṣāḥ plakṣādayaḥ||7||
balātailena koṣṇena mṛditaṃ pariṣecayet | madhuraiḥ sarpiṣā snigdhaiḥ
sukhoṣṇairupanāhayet ||8||
baletyādi| madhurāṇi kākolyādīni||8||
sammūḍhapiḍakāṃ kṣipraṃ jalaukobhirupācaret | bhittvā paryāgatāṃ cāpi lepayet
kṣaudrasarpiṣā ||9||
sammūḍhetyādi| paryāgatā pakvā||9||
avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate |
dhavāśvakarṇapattaṅgasallakītindukīkṛtam
||10|| kriyāṃ puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ
prayojayet | jalaukobhirhareccāsṛk sarpiṣā cāvasecayet
||11|| sparśahānyāṃ haredraktaṃ
pradihyānmadhurairapi | kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayecca suśītalaiḥ
||12||
avamanthetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśe ‘gandhamuṇḍa’ iti khyāto'śvatthasadṛśaḥ|
pattaṅgaṃ raktacandanam||10-12||
piḍakāmuttamākhyāṃ ca baḍiśenoddharedbhiṣak | uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ
kaṣāyairavacūrṇayet ||13||
piḍakāmityādi| kaṣāyaiḥ cūrṇairityarthaḥ| śodhanakāle tu
śodhanadravyaiścūrṇīkṛtairavacūrṇayet, ropaṇakāle tu ropaṇaireva||13||
rasakriyā vidhātavyā likhite śataponake | pṛthakparṇyādisiddhaṃ ca deyaṃ
tailamanantaram ||14|| kriyāṃ kuryādbhiṣak
prājñastvakpākasya visarpavat |15|
rasakriyetyādi| rasakriyā phāṇitākṛtiḥ, śodhanakāle śodhanadravyakaṣāyakṛtā,
ropaṇakāle ropaṇadravyakaṣāyakṛtā| pṛthakparṇyādisiddhaṃ tailaṃ
sāmānyasnehaparibhāṣākalpena; pṛthakparṇyādīni miśrake ropaṇaghṛtapaṭhitāni
kākolyādivarjitāni| visarpavat pittavisarpavadityarthaḥ||14||-
raktavidradhivaccāpi kriyā śoṇitaje'rbude
||15|| kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailaṃ cūrṇaṃ
rasakriyām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet
||16|| hitaṃ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyaṃ cāpi
virecanam | hitaḥ śoṇitamokṣaśca yaccāpi laghu bhojanam
||17|| arbudaṃ māṃsapākaṃ ca vidradhiṃ
tilakālakam | pratyākhyāya prakurvīta bhiṣak samyak pratikriyām
||18||
raktetyādi| śoṇitaje arbude liṅgaje raktārbude| vīkṣya vīkṣyeti
dvivraṇīyoktāmavasthāṃ samyak nirūpyetyarthaḥ| avacārayet
kaṣāyādīnītyarthaḥ||15-18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śūkarogacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ
||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||21||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘grāhayet kuśalo bhiṣak’ iti pā. ↩