athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| caturvidhena snehena
madhūcchiṣṭayutena ca | vātaje'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedaṃ
1
ca buddhimān ||3|| vidadhyādoṣṭhakope tu
sālvaṇaṃ copanāhane | mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam
||4|| śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru
saguggulu | yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam
||5|| pittaraktābhighātotthaṃ
jalaukobhirupācaret | pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ
||6|| śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva
ca | hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake
||7|| tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro
viḍaṃ tathā | kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam
||8|| medoje svedite bhinne śodhite jvalano
hitaḥ | priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam
||9|| etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma
kīrtitam |10|
caturvidhena catuṣprakāreṇa| snehena doṣādyapekṣayā samastavyastena
snehapākaparibhāṣayā vātaharakaṣāyamadhūcchiṣṭakalkaśṛtenābhyaṅgaḥ| tataḥ
snigdhaṃ nāḍīsvedena yathoktena svedayet| mastiṣkaḥ śirobastiprakāraḥ;
badhyata ūrdhvaṃ śirobastiḥ, anavabaddho mastiṣka iti| anye tu paṭhanti
‘mastiṣkye
2
caiva nasye ca’ ityādi; atra mastiṣkyaṃ
3
mastiṣke
4
hitamabhyaṅgatailapicudhāraṇaśirobastyādi| śrīveṣṭakaḥ saralaniryāsaḥ|
pratisāraṇaṃ gharṣaṇam| kriyāṃ kuryādaśeṣata iti saṃśodhanasaṃśamanarūpāṃ
bāhyāmābhyantarīṃ ca| medoje punarasnehapūrvaṃ svedite bhittvā
medaso'pakarṣaṇaṃ, śodhite cāgneravacāraṇaṃ pathyam||1-9||-
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ
5
karma vakṣyate ||10|| śītāde hṛtarakte tu
toye nāgarasarṣapān | niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ
||11|| priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca
pralepanam | nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ
||12|| dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe
raktamokṣaṇam | sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam
||13|| hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ
ca bhojanam |14|
dantetyādi| nasyamityādi| śoṇitāvasekaśodhanagaṇḍūṣakupitavātānubandhe
snehanaṃ nasyam| tatra kaphānugate madhukādibhiḥ saha triphalāsiddhaṃ tailaṃ
nasye prayojyaṃ, śoṇitānugame ca triphalādisaṃsiddhaṃ ghṛtamiti| taruṇe
tatkālotpanne| nasyamiti ‘śītādoktasnehena’ iti śeṣaḥ,
doṣadūṣyasthānānāmaikyāt||10-13||-
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet
||14||
rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ | gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ
sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||15|| kākolyādau
daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ | śauṣire hṛtarakte tu
rodhramustarasāñjanaiḥ ||16|| sakṣaudraiḥ
śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ | sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ
6||17|| kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye
ca pūjitam | kriyāṃ paridare kuryācchītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ
||18||
visrāvite ityādi| pattaṅgaṃ raktacandanaṃ, madhūttaraiḥ madhupradhānaiḥ|
kṣīriṇo vaṭādayaḥ| daśakṣīrasiddhaṃ daśaguṇena gavyakṣīreṇa ghṛtaṃ
sādhanīyam||14-18||
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā |
kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk
||19|| kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ
pratisārayet | pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam
||20|| sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi
dhārayet | ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ
||21|| śastreṇa
7
dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet | tataḥ kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca
śītalāḥ ||22|| uddhṛtyādhikadantaṃ tu
tato'gnimavacārayet | kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā
||23||
saṃśodhyobhayata iti vamanavirecanābhyāmūrdhvamadhaśca kāyaṃ śodhayitvā,
śirovirecanena śiraśca saṃśodhayedityarthaḥ| raktapittotthite'pyupakuśe
sthāninaḥ kaphasya pratīkārārthaṃ vamanaṃ yuktam| kākodumbarikā
kāṣṭhodumbarikā, gojī gojihvā| niculo vetasaḥ| madhurakaiḥ kākolyādibhiḥ||19-23||
chittvā'dhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ
||24|| kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ
kavalaścātra kīrtitaḥ | paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane | hitaḥ
śiroviraikaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ ||25||
chittvetyādi| tejovatī kākamardanikā| sakṣaudraśca sapippalīkaḥ sukhodake
kavalaḥ||24-25||
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | nāḍīvraṇaharaṃ karma
dantanāḍīṣu kārayet ||26|| yaṃ
dantamabhijāyeta
8
nāḍī taṃ dantamuddharet | chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet
||27|| śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa
jvalanena vā | bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam
||28|| samūlaṃ daśanaṃ
tasmāduddharedbhagnamasthiram | uddhṛte tūttare dante samūle
9
sthirabandhane ||29|| raktātiyogāt pūrvoktā
rogā ghorā bhavanti hi | kāṇaḥ sañjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate
||30|| calamapyuttaraṃ dantamato
nāpaharedbhiṣak | dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram
||31|| kaṣāyaṃ
jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ | yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat
kṛtam ||32|| tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi
hanyāddantagatāṃ gatim | kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate
||33||
sāmānyamityādi| sāmānyaṃ tulyam| yadeva vātādināḍīnāṃ karmoktaṃ tadeva
dantanāḍīnāṃ sāmānyamekamityarthaḥ| yaṃ dantamabhijāyetetyādi yaṃ dantamabhi
samīpe nāḍī syāttaṃ dantamuddharet| yadi noparijo bhavediti
ūrdhvagatadantapaṅktigataścenna bhavati| sthirabandhane dṛḍhataradantaveṣṭane|
‘samūle sthirabandhane’ ityatra ‘śoṇitaṃ samprasicyate’ iti paṭhanti| dhāvane
prakṣālane, jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakakhādiraṃ kaṣāyamiti; anye tu
kaṣāyamāmapūgaphalamiti manyante| svādukaṇṭako gokṣuraḥ,
kaṇṭakārivṛkṣamanye||26-33||
snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā | niryūhāścānilaghnānāṃ
dantaharṣapramardanāḥ ||34|| snaihikaśca
hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam | raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā
ghṛtam ||35|| śirobastirhitaścāpi kramo
yaścānilāpahaḥ | ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak
||36|| lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ
pratisārayet | dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ
||37|| kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā
hitā | jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam
||38|| tathā'vapīḍairvātaghnaiḥ
snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ
||39|| calamuddhṛtya
10
ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca | tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ
||40|| tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye
hitaṃ bhavet |41|
sarpiṣastraivṛtasya veti vātavyādhipaṭhitasya
11| niryūhāḥ kvāthāḥ| raso māṃsarasaḥ| rasayavāgvo māṃsarasayavāgvaḥ| kṣīraṃ
dugdham| santānikā ‘sara’ iti bhāṣā, kṣīrasānnidhyāt santānikāghṛte kṣīrotthe
eva| pratisārayet gharṣayedityarthaḥ| uddhṛtadaśanasya sthānaṃ
dahecchuddhyarthaṃ śoṇitasrāvaniṣedhārthaṃ ca; suṣirasya ca pūyakṛtacchidrasya
‘sthānaṃ dahet’ iti śeṣaḥ||34-40||-
hanumokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām
||41|| phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ
dantadhāvanam | tathā'tikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet
||42|| sādhyānāṃ dantarogaṇāṃ
cikitsitamudīritam |43|
arditavatsamuddiṣṭāmiti ardita iva samuddiṣṭāṃ kriyāṃ kuryāt|
samuddiṣṭagrahaṇenaitajjñāpayati- arditoktāmātideśikīṃ
“vātavyādhividhinopacaret” (ci.a.5) ityevaṃrūpāṃ vaiśeṣikīṃ vātārditoktāṃ
mastiṣkaśirobastinasyadhūmopanāhādikāṃ dvividhāmapi kriyāṃ kuryāditi|
sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamuktaṃ,
śyāvadantadālanabhañjanānāmasādhyatvānnodāhṛtam||41-42||-
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye
||43|| oṣṭhaprakope'nilaje yaduktaṃ prāk
cikitsitam | kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet
||44|| pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte
duṣṭaśoṇite | pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam
||45|| kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ
kṣaye | pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe
||46|| gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi
gaurasarṣapasaindhavaiḥ | paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet
||47|| upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa
pratisārayet | śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret
||48|| jihvāgatānāṃ karmoktaṃ... |49|
jihvetyādi| vighṛṣṭeṣu gojīśephālikādipatraghṛṣṭeṣu, pratisāraṇaṃ madhuraireva
kākolyādibhiḥ; gaṇḍūṣo'pi taireva kvathitaiḥ; nasyamapi daśaguṇakṣīraṃ
tatkalkasadhitaṃ hitam| likhiteṣu maṇḍalāgrādinā| asṛjaḥ kṣaye asṛjo'vasāne,
virāme ityarthaḥ| kṣāro yavakṣāraḥ, tatpradhānaiḥ yuṣaiḥ kṣārayūṣaiḥ|
upajihvāmityādi| gaṇḍūṣaḥ kaphavraṇaharadravyeṇa kaphakaṇṭakaharadravyeṇa vā|
dhūmaiśca vairecanikadhūmaiḥ| alāsaḥ punaratra kapharaktakṛta āśukāritvāt
pratyākhyāyaiva
virecanakṣoṇitamokṣaṇakavalaśirovirecanadhūmavamanādibhirupacaryaḥ||43-48||-
... tālavyānāṃ pravakṣyate | aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām
||49|| chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu
saṃsthitām | notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak
||50|| atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ
mriyeta ca | hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ
||51|| tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā
viśāradaḥ | galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam
||52||
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ | kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ
pratisārayet ||53|| vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ
rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm | niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet
||54|| iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ |
pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām
||55|| tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ
kaphanāśanam | kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ
||56|| tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte
tālupuppuṭe | eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi
||57|| tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ
pittanāśanam | snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ
||58|| kīrtitaṃ tālujānāṃ tu... |59|
aṅguṣṭhetyādi| chedayenmaṇḍalāgreṇeti bhāgadvayamardhaṃ
12
vā parityajya bhāgenaikenārdhena vā chedayet| bhramaścakrārūḍhasyeva
bhramaṇam| tamaḥ andhakāradarśanam| prāptaṃ yuktam| kuṭannaṭaḥ śyonākaḥ|
kiṇihī kaṭabhī, saralā trivṛt| pañcāṅgīmiti pañcabhiraṅgabhūtairdravyaiḥ kṛtā
pañcāṅgī, tām| gandhottarāṃ gandhapradhānām| dvirahnaḥ ahni vāradvayamiti|
kṣārasiddheṣu mudgeṣviti kṛto yūṣo yavakṣāreṇa lavaṇīkṛto bhojane hitaḥ
pathyaḥ| tuṇḍikerītyādi| viśeṣaḥ śastrakarmaṇīti śastrakarmaṇi viśeṣo
13
bhedaḥ| tatra tuṇḍikerī medyā tālupuppuṭako'pi, adhruṣamāṃsasaṅghātau chedyau,
māṃsocchrāyatvāllekhyaḥ kurmastato'nurūpāyāmavasthāyāṃ chedyo'pi| tālvityādi|
cakāreṇātra tāluśoṣe pittaharo vidhiḥ samuccīyate, pittenāpi tāluśoṣajananāt|
kīrtitaṃ tālujānāmiti atra raktārbudasyāsādhyatvāt karma nodāhṛtam||49-58||-
... kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate | sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam
||59|| chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo
nasyakarma ca | vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet
||60|| sukhoṣṇan snehagaṇḍūṣān
dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ | pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet
||61|| drākṣāparūṣakakvātho hitaśca
kavalagrahe | agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet
||62|| śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ
sasaindhavam | nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe
||63|| pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ
raktasambhavām | visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat
||64|| ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta
snigdhamalpaśaḥ | upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām
||65|| ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ
śodhanamācaret | gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet
||66|| amarmasthaṃ supakvaṃ ca
bhedayedgalavidradhim |67|
śoṇitamokṣaṇādikarmapaccakaṃ sāmānyaṃ sādhyānām| abhīkṣṇaśaḥ vāraṃvāram|
pataṅgaṃ raktacandanam| śvetā śvetasyandā| visrāvyetyādi|
sādhayettuṇḍikerivaditi tuṇḍikeryāmapi galaśuṇḍīvidhyatideśāt
sādhayedgalaśuṇḍīvaditi vācye tuṇḍikerīvidhyatideśo niḥśeṣacchedanārthaḥ,
galaśuṇḍīvadatra tribhāgacchedo na kārya iti bodhayati, aśeṣacchedo na
punastribhāgādibhiriti| visrāvya jalaukābhiḥ|
śirovirecanadhūmalepanakṣārādibhiḥ śodhanam||59-66||-
vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet
||67|| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ
kavalanasyayoḥ | tato'smai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ
||68||
śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ | majjāno
gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ | śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet
||69|| tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya
yuktitaḥ | ṭiṇṭūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet
||70|| eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ
snaihiko mataḥ | kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ
||71|| pittātmake sarvasare śuddhakāyasya
dehinaḥ | sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ
||72|| pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ
saṃśodhanāni ca | kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham
||73|| pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca
suradāru ca | rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca
||74|| gavāṃ mūtreṇa manujo
bhāgairdharaṇasammitaiḥ | eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo'pakarṣati
||75||
mukhāvayavagatānnirdiśya sakalavadanagatānnirdiśannāha- vātādityādi|
lavaṇaiścūrṇaiḥ pañcalavaṇakṛtaiḥ| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ
kavalanasyayoḥ vātaharabhadradārvādikalkakaṣāyasiddhaṃ tailaṃ kavale nasye ca
hitamityarthaḥ| śālarājādanetyādi śālaphalādimajjānaḥ; śālaḥ śaṅkuḥ, rājādanaḥ
kṣīrikā, sāraḥ sāravṛkṣaḥ khadirādiḥ| dhyāmaṃ gandhatṛṇaṃ
14, kālānusārivā kālavallī| śrīḥ navanītakhoṭiḥ saralaniryāsaḥ, sarjarasaḥ
rālā| snehenāloḍya yuktita iti yāvatā snehena nātighanatvaṃ nātitanutvaṃ
lepayogyatā ca bhavati tāvatī snehamātretyarthaḥ| ṭiṇṭukaḥ śyonākaḥ|
śuddhakāyasya vamanādibhiḥ| ativiṣādicūrṇadharaṇabhāgaṃ pratidivasaṃ
ṣāṇmāsikaṃ gomūtreṇa peyam| dharaṇamānamapi kecit sauśrutīyāḥ paṭhanti;
“madhyamā ekonaviṃśatirniṣpāvā dharaṇaṃ tānyardhatṛtīyāni karṣaḥ” (ci.a.31)
iti||67-75||
kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ | vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ
tailaghṛtairapi ||76||
sarveṣveva mukharogeṣvatra doṣādivibhāgena kavalānnirdiśannāha-
kṣīrekṣurasetyādi| vīkṣya doṣaṃ doṣakāryamapi
15
rogamityarthaḥ||76||
rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam | asādhyā api vakṣyante rogā ye
tatra kīrtitāḥ ||77|| oṣṭhaprakope varjyāḥ
syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ | dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau
||78|| danteṣu ca na sidhyanti
śyāvadālanabhañjanāḥ | jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā
||79|| svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa
eva ca | galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā
||80|| asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava
daśaiva ca | teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret
||81||
oṣṭhajāstrayaḥ, dantamūleṣu dvau, dantabhaveṣu trayaḥ, triliṅgagatiḥ
tridoṣaliṅgākṛtirnāḍī, jihvāgateṣvekaḥ, tālunyapyeka eva, svaraghnādayo nava
gale, samudāyasaṅkhyā nava daśaiveti||77-81||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ
||22||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||22||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kṛtvā nāḍīsvedaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘mastakye’ iti pā. ↩
- 3 ‘mastakyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘mastake’ iti pā. ↩
- 5 ‘sādhyānāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘gairikotpalayaṣṭyāhvasārivāgurucandanaiḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘vastreṇa’ iti pā. ↩
- 8 ‘dantamadhijāyeta’ iti pā. ↩
- 9 ‘saśūle’ iti pā. ↩
- 10 ‘kṛmidantakamityunneyam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 ‘vātavyādhipratipāditasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘bhāgadvayaṃ sārdhaṃ vā’ iti pā. ↩
- 13 ‘niḥśeṣacchede'pi’ iti pā. ↩
- 14 ‘kattṛṇaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘rogakāraṇaṃ’ iti pā. ↩