athātaḥ śophānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| ṣaḍvidho'vayavasamutthaḥ śopho'bhihito
lakṣaṇataḥ pratīkārataśca; sarvasarastu pañcavidhaḥ, tadyathā-
vātapittaśleṣmasannipātaviṣanimittaḥ ||3||
avayave samuttiṣṭhatīti avayavasamutthaḥ, sthā gatinivṛttau,
sthiratvādityarthaḥ
1| abhihita uktaḥ| kena? atītena śāstreṇa| cakāro'nuktahetvādisamuccayārthaḥ
2, anye tu lakṣaṇaśabdenaiva hetvādiṃ
3
nirdiśanti, apare tu asādhyānāmapratīkārasamuccayārthaṃ varṇayanti| sarvaṃ
saratīti sarvasaraḥ; gatimattvāt sarvasaraṇayogyaḥ||1-3||
tatrāpatarpitasyādhvagamanādatimātramabhyavaharato vā
piṣṭānnaharitakaśākalavaṇāni kṣīṇasya vā'timātramamlamupasevamānasya
mṛtpakvaloṣṭakaṭaśarkarānūpaudakamāṃsasevanādajīrṇino vā
grāmyadharmasevanādviruddhāhārasevanāt vā
hastyaśvoṣṭrarathapadātisaṅkṣobhaṇādayo sitasya doṣā dhātūn pradūṣya
śvayathumāpādayantyakhile śarīre ||4||
pañcavidhasyaiva sarvasarasyāhāravihārābhyāṃ sarvāṅgagatadoṣakopahetuṃ
nirdiśannāha- tatretyādi| apatarpitaḥ
laṅghanavyāyāmavamanādirūkṣādibhirāhāravihāraiḥ karśitaḥ,
tasyātyarthamadhvagamanalakṣaṇādvihārāt| piṣṭānnādimatimātramabhyavaharataḥ
ityevaṃvidhādāhārāt| haritakaḥ kuṭheraśigrusurasāsumukhāsuribhūtṛṇādiḥ|
piṣṭānnagrahaṇena sarvavidhagurvāhārāvarodhaḥ| kṣīṇasya veti svayameva
kṛśasyātyarthamamlamupasevamānasya| mṛdādyāhāraratasya; mṛt mṛttikā,
pakvaloṣṭaḥ agnipakvaloṣṭaḥ, kaṭaśarkarā agnidagdhaśarkarā, ānūpā mahiṣādayaḥ,
audakā matsyādayaḥ| ajīrṇino vetyādi| grāmyadharmo maithunaṃ, sājīrṇasya
maithunasevanāt| viruddhaṃ hitāhitīyādhyāye proktam| saṅkṣobhaṇāt
calanādityarthaḥ
4| akhile śarīre sakale kāye||4||
tatra vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā mṛduranavasthitāstodādayaścātra
vedanāviśeṣāḥ; pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā mṛduḥ śīghrānusāryūṣādayaścātra
vedanāviśeṣāḥ; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śīto
mandānusārī, kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; sannipātaśvayathuḥ
sarvavarṇavedanaḥ; viṣanimittastu garopayogādduṣṭatoyasevanāt
prakuthitodakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇenāvacūrṇanādvā
saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśanāt, sa tu mṛduḥ
kṣiprotthāno'valambī calo'calo vā dāhapākarāgaprāyaśca bhavati
||5|| bhavanti cātra- doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ
hi kurvantyāmāśayasthitāḥ | pakvāśayasthā madhye ca varcaḥsthānagatāstvadhaḥ
||6|| kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ kuryuḥ
sarvasaraṃ tathā |7|
tatretyādi| aruṇa īṣadraktaḥ| ūṣādayaḥ ūṣacoṣaparitāpādayaḥ| kaṇḍvādayaḥ
kaṇḍūrgurutvamityādayaḥ| garopayogo bahirantaśca| prakothaḥ pūtibhāvaḥ,
saviṣakīṭādikothaprakuthitodakāvagāhanāt, ayaṃ punarbahireva|
saviṣasattvalālāsparśādiviṣāt taddigdhacūrṇenāvacūrṇanādveti
saviṣasattvādimiśracūrṇairavadhūlanāt; saviṣasattvacūrṇaṃ vṛścikālīnāmakaṃ
5
kṣupabhedaṃ kecit kathayanti||5-6||-
śvayathurmadhyadeśe yaḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ
||7|| ardhāṅge'riṣṭabhūtaśca yaścordhvaṃ
parisarpati | śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraścchardirarocakaḥ
||8|| hikkātīsārakāsāśca śūnaṃ saṅkṣapayanti
hi | sāmānyato viśeṣācca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam
||9||
tasya dehadeśajanmasvabhāvena kṛcchratvādi nirdiśannāha- śvayathurityādi|
madhyadeśe yaḥ śvayathuḥ sa sannipātajvaravadviruddhopakramatvāt kaṣṭaḥ|
ardhāṅga iti ardhanāsārdhahṛdayārdhanābhiḥ śophāvacchinnaikapakṣaḥ ardhāṅgaḥ,
tiryagvā nābhyavacchinnapūrvārdhe'pārārdhe vā| ariṣṭabhūtaḥ ariṣṭavat,
bhūtaśabdo'tra upamānārthaḥ, riṣṭābhāsa ityarthaḥ| yaścordhvaṃ parisarpatīti
yaḥ śophaḥ pādābhinivṛtta ūrdhvamuparitanakāye parisarpati sa
puruṣaviṣaye'riṣṭabhūtaḥ; cakāro bhinnakrame, tena yaścādhaḥ parisarpati
uttamāṅgāt sa strīviṣaye'riṣṭabhūtaḥ| uktaṃ ca- “ūrdhvagāmī naraṃ
pabhdyāmadhogāmī mukhāt striyam”- iti| ūrdhvamadhyādhaḥsthitaśophe'pi
sarvasarābhidhānamekadeśe'pi dagdhe paṭo dagdha itivat| upadraveṇāsādhyatvaṃ
nirdiśannāha- śvāsa ityādi| sāmānyata ityādi sāmānyaṃ viśeṣaṃ ca||7-9||
śophinaḥ sarva eva
parihareyuramlalavaṇadadhiguḍavasāpayastailaghṛtapiṣṭamayagurūṇi
||10|| tatra vātaśvayathau
traivṛtameraṇḍatailaṃ vā māsamardhamāsaṃ vā pāyayet,
nyagrodhādikakaṣāyasiddhaṃ sarpiḥ pittaśvayathau, āragvadhādisiddhaṃ sarpiḥ
śleṣmaśvayathau, sannipātaśvayathau snuhīkṣīrapātraṃ dvādaśabhiramlapātraiḥ
pratisaṃsṛjya dantīdravantīpratīvāpaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet, viṣanimitteṣu
kalpeṣu pratīkāraḥ ||11||
prathamaṃ viśeṣacikitsāmāha- tatretyādi| traivṛtamiti majjavarjaṃ
ghṛtādibhistribhirvṛtaṃ trivṛtaṃ, trivṛtameva traivṛtaṃ, svārthiko'ṇ|
jejjaṭācāryastu catuḥsnehamāha| māsamardhamāsaṃ vā puruṣabalāpekṣayā
doṣabalāpekṣayā vā vikalpaḥ| pātram āḍhakam| amlaṃ kāñjikam|
dantīdravantīpratīvāpamiti dravantī cīritapatrā dantībhedaḥ;
dantīdravantīkalkaḥ, sa ca snehacaturthāṃśena| sarpiḥ āḍhakapramāṇam||10-11||
ata ūrdhvaṃ sāmānyacikitsitamupadekṣyāmaḥ- tilvakaghṛtacaturthāni
yānyuktānyudareṣu tato'nyatamamupayujyamānaṃ śvayathumapahanti,
mūtravartikriyāṃ vā seveta, navāyasaṃ vā'haraharmadhunā,
viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricacūrṇaṃ vā dharaṇamuṣṇāmbunā,
trikaṭukṣārāyaścūrṇāni vā triphalākaṣāyeṇa, mūtraṃ vā tulyakṣīraṃ, harītakīṃ
vā tulyaguḍāmupayuñjīta, devadāruśuṇṭhīṃ vā, gugguluṃ vā mūtreṇa
varṣābhūkaṣāyānupānaṃ vā, tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ vā, varṣābhūkaṣāyaṃ mūlakalkaṃ
vā saśṛṅgaveraṃ payo'nupānamaharaharmāsaṃ, vyoṣavarṣābhūkaṣāyasiddhena vā
sarpiṣā mudgolumbān bhakṣayet,
pippalīpippalīmūlacavyacitrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pibet,
sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṃ vā, trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddhaṃ vā,
varṣābhūśṛṅgaverasahādevadārusiddhaṃ vā, tathā'lābūbibhītakaphalakalkaṃ vā
taṇḍulāmbunā; kṣārapippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca
mudgayūṣeṇālavaṇenālpasnehena bhojayedyavānnaṃ godhūmānnaṃ vā;
vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiśca pariṣekaḥ;
sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca pradehaḥ kāryaḥ; yathādoṣaṃ ca
vamanavirecanāsthāpanāni tīkṣṇānyajasramupaseveta, snehasvedopanāhāṃśca;
sirābhiścābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayedanyatropadravaśophāditi
||12||
harītakīcūrṇaprasthādīni trīṇi ghṛtāni tilvakaghṛtaṃ caturṇāṃ pūraṇaṃ yeṣāṃ
tāni tilvakacaturthāni; harītakīcūrṇaprasthetyādinā ekaṃ, gavye payasi
mahāvṛkṣakṣīretyādi dvitīyaṃ, cavyacitraketyādi tṛtīyaṃ, tilvakaṃ
vātavyādhyuktaṃ caturtham| vamanavirecanetyādinā udaroktā eva mūtravartikriyā|
navāyasaṃ pramehapiḍakācikitsite paṭhitam| dharaṇaṃ karṣam| kṣāro yavakṣāraḥ|
ayo loham| tulyakṣīramiti gomūtraṃ paladvayaṃ, gokṣīramapi dvipalam|
tulyaguḍāmiti śophaharadravānupānām| devadāruśuṇṭhīkalkaṃ kṛtvā sukhāmbunā,
sāmānyaśophaharadraveṇa sukhoṣṇena vā| saguḍamārdrakaṃ vā karṣamānam|
varṣābhūkaṣāyaḥ paladvayamanupānaṃ; varṣābhūḥ raktapunarnavā|
vyoṣādikalkasiddhena jalacaturguṇena sarpiṣā mudgolumbān, svinnāḥ kiñcidbhṛṣṭā
mudgā mudgolumbāḥ| mayūrakaḥ apāmārgaḥ| sahā māṣaparṇī, muraṅgī śobhāñjanakaḥ|
kṣāro yavakṣāraḥ| anuviddhena anugatena, ‘anusiddhena’ iti kvacit pāṭhaḥ|
yavānnaṃ godhūmānnaṃ veti sātmyāpekṣo vikalpaḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, naktamālaḥ
mahākarañjaḥ| suvarcalā sūryāvartaḥ| śārṅgeṣṭā kākajaṅghā| pradehaḥ pralepaḥ|
ajasraṃ punaḥ punaḥ, upaseveta ‘balavān’ iti vākyaśeṣaḥ| upadravaśophādityatra
sarvāṅgaśophāditi kecit| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairapraśāmyati śophe
sirābhirabhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayedityarthaḥ| avisrāvyaśca sarvāṅgaśophīti
kecidamuṃ pāṭhamanārṣamācakṣate; anye'vayavagataṃ sarvasaraṃ
śītoṣṇasnigdharūkṣādibhirapraśāmyantaṃ śoṇitāvasecanena sādhayediti
viṣayabhedena vidhiniṣedhau caritārthau kurvanti||12||
bhavati cātra- piṣṭānnamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalaṃ ca |
striyo ghṛtaṃ tailapayogurūṇi śophaṃ jighāṃsuḥ parivarjayettu
||13||
piṣṭānnamityādi| ‘striyo guḍaṃ’ iti kvacit pāṭhaḥ||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śothacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ
||23||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ||23||