athāto'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
anāgata īṣadāgataḥ, nañ atra īṣadarthe; ābādhā duḥkhaṃ vyādhirityarthaḥ; tasya
pratiṣedhaścikitsitam| taccikitsitaṃ svasthavṛttamahorātrikācārakrama
ityarthaḥ, yato'horātre'pi ṣaṇṇāmṛtūnāmantarbhāvaḥ||1-2||
utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā | dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat
sarvaṃ sampravakṣyate ||3||
utthāyotthāyeti vīpsāyāṃ, pratyahamitikartavyatākhyāpanāyetyeke; anye tu
utthāyeti abhiyojyetyarthaḥ, abhito yogamabhisaṃyogaṃ kṛtvā; abhiyoga udyamaḥ,
utpūrvasya sthādhātorabhiyogārthatvāt| satatam aharaharityarthaḥ; yadā tu
utthāyotthāyetyasyāharaha iti vyākhyānaṃ tadā satatamiti vyarthaṃ syāt|
‘yadanuṣṭheyamaskannaṃ’ iti kecit paṭhanti, askannam avaśyamityarthaḥ||3||
tatrādau dantapavanaṃ
1
dvādaśāṅgulamāyatam | kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam
2||4|| ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ
śastabhūmijam | avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet
||5|| kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ
prātarutthitaḥ | nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā
||6|| madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ
kaṭuke tathā | kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca
||7|| cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ
viśodhayet | ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca
||8|| dantaśodhanacūrṇena
dantamāṃsānyabādhayan | taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati
||9|| vaiśadyamannābhiruciṃ
3
saumanasyaṃ karoti ca | na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave
||10|| athāsyapāke
4
śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca | durbalo'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ
||11|| śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ
pānaklamānvitaḥ | arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ
||12||
śirasa uttamāṅgatvāttatpūrvameva vivṛṇvannāha- tatretyādi| avraṇaṃ
koṭarādirahitam| pratthagraṃ navam| trivargāktaṃ trisugandhinā''ktaṃ liptaṃ
dantakāṣṭhaṃ kṛtvā, tenetyadhyāhāraḥ| daurgandhyādyapakarṣaṇaṃ tatphalam;
upadehaḥ upalepaḥ| vaiśadyaṃ nirmalatā| madaḥ pūgaphaleneva||4-12||
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca | tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu
ślakṣṇaṃ daśāṅgulam
||13||
mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham | dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ
snehagaṇḍūṣadhāraṇam ||14||
jihvetyādi| mṛdu komalam| ślakṣṇaṃ masṛṇam| jāḍyaṃ jaḍatā
stabdhatetyarthaḥ||13-14||
kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ | bhilloṭakakaṣāyeṇa
5
tathaivāmalakasya vā
||15|| prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ
śītodakena vā | nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca
||16|| raktapittakṛtān rogān sadya eva
vināśayet |17|
kṣīravṛkṣā nyagrodhādayaḥ| kṣīravṛkṣakaṣāyagaṇḍūṣeṇa raktaduṣṭirapi nivartate|
bahirmukhaprakṣālanamāha- bhilletyādi| bhilloṭako hi parvate kedārabhūmau
prasiddhaḥ| gayī tu bhilloṭakakaṣāyamantarmukhaprakṣālanamāha| āmalakasya
kaṣāyeṇa netre prakṣālayet, ubhayaṃ śītodakena vā||15-16||-
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā
||17|| mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ
sindhusambhavam | dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham
||18|| tejorūpāvahaṃ caiva sahate
mārutātapau | na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret
||19|| bhuktavāñchirasā snātaḥ
śrāntaśchardanavāhanaiḥ | rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājvarita eva ca
||20||
tato'ñjanāvasaraḥ| sindhuratra nado'bhipretaḥ, tatsambhavaṃ srotoñjanam|
viśuddhaṃ malarahitaṃ śreṣṭhaṃ mataṃ; kutaḥ? yasmāddṛṣṭerdāhādiharaṃ
kledādyapaharaṃ tathā tejorūpakaraṃ; tasmādañjanena dṛḍhaṃ cakṣuṣā paśyati,
mārutātapau sahate, netrarogāśca na jāyanta iti yogatantrayuktyā yojanīyam|
chardanavāhanairiti bahuvacanena pariśrāntihetavo gṛhyante||17-20||
karpūrajātīkaṅkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ | sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ
tāmbūlajaṃ śubham
6||21||
mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam |
hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam
||22|| prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ
galāmayavināśanam | pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave
||23||
raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām | rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ
cāsyaśoṣiṇām ||24||
karpūretyādi| jātīśabdena jātīphalaṃ kathyate||21-24||
śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo'pakarṣati | keśānāṃ mārdavaṃ dairdhyaṃ
bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām ||25|| karoti
śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam | santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ
pratipūraṇam ||26||
śirasaḥ pratipūraṇamiti śūnyabhūtasya śirasaḥ punaḥ pūraṇamityarthaḥ|
‘śirogatāṃstathā rogān’ ityatra ‘keśabhūmigatān rogān’ ityeke paṭhanti;
‘śirasaḥ pratipūraṇaṃ’ ityatra ‘dattaṃ mastakatailakam’ ityapare paṭhanti||25-26||
madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca | kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ
samabhāgāni saṃharet ||27|| teṣāṃ
kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet | sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ
pradāpayet ||28||
śirobhyaṅgarthaṃ tailamāha- madhukamityādi| kṣīraśuklā kṣīravidārikā|
kṣudrakaṃ pañcanāmānamiti alpā pañcamūlī| cakratailaṃ yantrapīḍitatailam|
madhukādidravyāṇāṃ kvāthārthaṃ palaśatam, udakasya
dvādaśādhikapañcaśatapalāni, tāvat vipacedyāvadviṃśatyadhikaṃ śataṃ bhavati,
tato vastrapūtaṃ grāhyaṃ, tena kvāthena tathā taddravyāṇāmeva kalkairaṣṭabhiḥ
palaiścakratailasya dvātriṃśatpalāni vipacet, yāvattailapākalakṣaṇāni
bhavanti, evamānumānikaṃ kalpanīyam
7||27-28||
keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |29|
keśaprasādhanī kaṅkatikā ‘kākuṃi’ iti loke| rajo dhūliḥ| jantuḥ yūkā|29|-
hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam
||29||
hanvityādi| karṇapūraṇakālasya saṅkhyāṃ śrīvāgbhaṭaḥ prāha- “dhārayet pūraṇaṃ
karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane”
(vā.sū.a.22)- iti||29||
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijanano
mṛjāvarṇabalapradaḥ ||30||
abhyaṅga ityādi| abhyaṅgo'tra sakaladehasya
8
snehābhyaṅgaḥ| mṛjā śuddhaprabhā, varṇo gaurādiḥ| snehasya sirāmukhādibhiḥ
śarīrasantarpaṇakālaṃ kecidatra paṭhanti- “romānteṣvanu dehasya sthitvā
mātrāśatatrayam| tataḥ praviśati snehaścaturbhirgacchati tvacam||raktaṃ
gacchati mātrāṇāṃ śataiḥ pañcabhireva tu| ṣaḍbhirmāṃsaṃ prapadyeta medaḥ
saptabhireva ca||śatairaṣṭābhirasthīni majjānaṃ navabhirvrajet|
tatrasthāñchamayedrogān vātapittakaphātmakān” iti||30||
sekaḥ śramaghno'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ
||31|| jalasiktasya vardhante yathā
mūle'ṅkurāstaroḥ | tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate
||32||
sekaḥ sarvāṅgapariṣekaḥ||31-32||
sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayan | śarīrabalamādhatte yuktaḥ
sneho'vagāhane ||33||
yuktaḥ prayuktaḥ| avagāhanaṃ majjanam||33||
tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit | tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān
yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ ||34||
teṣāṃ yogyatāmāha- tatretyādi||34||
kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet | taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau
kathañcana ||35|| tathā virikto vāntaśca
nirūḍho yaśca mānavaḥ | pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā
||36|| śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo
gadāḥ | santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet
||37||
abhyaṅgasya niṣedhamāha- kevalamityādi| āmajvare tatkṛtakampādīnāmapi sambhava
ityarthaḥ| pūrvayostaruṇajvaryajīrṇinoḥ; śeṣāṇāṃ viriktānāṃ
tadahaḥkriyamāṇe'bhyaṅge'gnimāndyādayo bhavanti||35-37||
śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasañjñitam | tat kṛtvā
9
tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ
||38|| śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ
suvibhaktatā | dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā
||39|| śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ
sahiṣṇutā | ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate
||40|| na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit
sthaulyāpakarṣaṇam | na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt
10||41|| na cainaṃ sahasā''kramya jarā
samadhirohati | sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca
||42|| vyāyāmasvinnagātrasya
11
padbhyāmudvartitasya
12
ca | vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva
||43|| vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt
sudarśanam | vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam
||44|| vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ
paripacyate | vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām
||45|| sa ca śīte vasante ca teṣāṃ
pathyatamaḥ smṛtaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ
||46|| balasyārdhena kartavyo vyāyāmo
hantyato'nyathā | hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate
||47|| vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya
lakṣaṇam | vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca
||48|| samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā
rogamāpnuyāt | kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ
||49|| kāsaśoṣajvaraśvāsā
ativyāyāmasambhavāḥ | raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ
||50|| bhuktavān strīṣu ca
kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet |51|
śarīretyādi| śarīrasyopacayaḥ samyakpuṣṭiḥ| gātrāṇāṃ suvibhaktatā gātrāṇāmiti
sarveṣāmaṅgānāṃ, suvibhaktatā susannibiṣṭatā sughaṭitaśarīratetyarthaḥ| mṛjā
śuddhiḥ
13| śatravo yathā ca vyāyāminaṃ balāddhetorna mardayanti udvartanakāriṇaṃ janaṃ
tathā vyādhayo nopasarpanti nābhibhavantītyarthaḥ| sthirībhavati māṃsaṃ ceti
upacayalakṣaṇasyāpi balasya heturityarthaḥ| vyāyāmasvinnagātrasyeti gātre
svedāgame sati vyāyāmāduparamaḥ kārya ityarthaḥ, anye tu
‘vyāyāmasvinnagātrasya’ ityatra ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti paṭhanti|
padbhyāmudvartitasya pādābhyāṃ bahukṛtamardanasyetyarthaḥ| viruddhaṃ
hitāhitīyādhyāyoktam| vidagdham amlapākam, avidagdhaṃ vidagdhādanyat, tenāmaṃ
vidagdhaṃ ca gṛhyate| pariḥ sarvato'rthe| vasante ceti cakāraḥ pathyatamatve
hemantādvasantasyāpakarṣaṃ sūcayati| balārdhalakṣaṇaṃ kecidanyathā paṭhanti,-
“kakṣālalāṭanāsāsu hastapādādisandhiṣu| prasvedānmukhaśoṣācca balārdhaṃ taddhi
nirdiśet”- iti| vayobaletyādi vayo yauvanaṃ, balaṃ śaktyupacayalakṣaṇaṃ,
śarīraṃ madhyaṃ sthūlaṃ ca, deśamānūpaṃ sādhāraṇaṃ ca; kālaṃ
nityagamāvasthikaṃ ca dvividhamapi, tatra nityage śīte vasante ca, āvasthike
yauvane bale sati; aśanāni snigdhabhojanāni; samīkṣya dṛṣṭvā upacayaprabhṛtau
vyāyāmaṃ kuryāt| vyāyāmādagnipradīptau satyāṃ sarvarogopaśama iti||38-50||-
udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam
||51|| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ
param |52|
vyāyāme padbhyāmudvartitasyetyuktasyodvartanasya guṇaṃ nirdiśannāha-
udvartanamityādi| udvartanaṃ gātramardanam| vilāpanaṃ dravīkaraṇam||51||
sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam
||52|| uddharṣaṇotsādanābhyāṃ
jāyeyātāmasaṃśayam | utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ
||53||
praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam | uddharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ
kaṇḍūkoṭhānilāpaham ||54|| ūrvoḥ
sañjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave | kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca
saḥ ||55|| tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ
sirāmukhavivecanam | uddharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam
||56||
siretyādi| tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ, sirāmukhavivardhanam| uddharṣaṇam
asnehauṣadhacūrṇādibhirgharṣaṇam, anye tu phenakeṣṭakādigharṣaṇam|
uddharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmiti sirāmukhaviviktatvāgnidīpane
uddharṣaṇotsādanābhyāmutpadyeyātāṃ;| kecidatra yathāsaṅkhyamāhuḥ-
sirāmukhaviviktatvamuddharṣaṇena, tvaksthasyāgnestejanamutsādanena;
sasnehakalkenoddharṣaṇamutsādanam| mṛjā śuddhaprabhā| ūrvorūrdhvamadhaśca
14
phenakaḥ, ūruḥ ‘jāṅgha’ iti loke| kaṇḍūkoṭhavināśanamiti
iyamiṣṭikoddharṣaṇaguṇoktiḥ||52-56||
nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham | hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ
sarvendriyavibodhanam
15||57|| tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ
puṃstvavardhanam | raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam
||58|| uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ
sadā | śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet
||59|| śleṣmamārutakope tu jñātvā
vyādhibalābalam | kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ
16
samācaret ||60|| atiśītāmbu śīte ca
śleṣmamārutakopanam | atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam
||61|| taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu
| ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam
||62|| saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ
prītyojobalavardhanam | svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam
||63|| snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu
teṣāmapyanulepanam |64|
nidretyādi| kāmaṃ yatheṣṭam| snānasya niṣedhamāha- tadityādi| yeṣāṃ snānaṃ
neṣyate teṣāmanulepanamapi niṣidhyate||57-63||-
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam
||64|| sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ
prītivardhanam |65|
rakṣoghnamityādi| ratnāni māṇikyamarakatādīni| asyāgre ādarśaguṇaṃ
gorocanādhāraṇaguṇaṃ ca kecidadhīyate; sa cābhāvānna likhitaḥ||64||-
mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā''nanam
||65|| avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ
bhavatyambujasannibham |66|
mukhetyādi| kāntaṃ kamanīyaṃ manoharamityarthaḥ||65||-
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam
||66||
netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam | yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ
dhanadhānyavivardhanam
||67|| devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ
gotravardhanam |68|
sāmānyamañjanaguṇamāha- pakṣmalamityādi| pakṣmalaṃ ghanaromānvitam viśadaṃ
cippaurahitam| amalojjvalamaṇḍalamiti nirmalojjvalacakṣurbahirbhāgam
17||66-67||-
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ
||68||
āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ |69|
āhāra ityādi| tejo bhrājiṣṇutā, samutsāhaḥ samyakcittavyavasāyaḥ, ojo
hṛdisthaṃ prāṇāyatanam||68||-
pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham
||69|| cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ
prītivardhanam |70|
cakṣuḥprasādanaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ, dṛṣṭisaṃyuktapādanibandhananāḍīprasādanatvāt
18; prabhāvādityapare| vṛṣyaṃ śukravṛddhikaraṃ, prabhāvāt||69||-
nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut
||70|| pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā
hitaḥ |71|
nidretyādi| pādābhyaṅgo'trāpi dṛṣṭipradaḥ pūrvavat||70||-
pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ
19
rakṣoghnaṃ prītivardhanam
||71|| sukhapracāramojasyaṃ sadā
pādatradhāraṇam | anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt
||72|| pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā
caṅkramaṇaṃ nṛṇām | pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam
||73||
harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam | bāṇavāraṃ
20
mṛjāvarṇatejobalavivardhanam ||74||
pādetyādi| pādatraṃ pādahitaṃ pādukādi| anupānadbhyāṃ pādatrāṇarahitābhyām|
bāṇavāraṃ
21
varma||71-74||
pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham |75|
pavitramityādi| uṣṇīṣaṃ śiroveṣṭanam|75|-
varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam
||75|| varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ
chatradhāraṇam |76|
varṣetyādi| śaṅkaraṃ sukhakaram||75||-
śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham
||76|| śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca
praśasyate | sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam
||77|| avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ
22
daṇḍadhāraṇam |78|
śuna ityādi| sarīsṛpāḥ kṛṣṇasarpādayaḥ| vyālā vyāghrādayaḥ| viṣāṇibhyaḥ
śṛṅgibhyaḥ| sattvaṃ sattvaguṇaḥ, utsāho balaṃ, balam ojaḥ, sthairyaṃ
acalatvaṃ, dhairyaṃ dhīratvaṃ, vīryaṃ śaktiḥ| avaṣṭambhaḥ avalambanam|
bhayaghnaṃ
23
bhayanāśakam||76-77||-
āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā
||78||
āsyetyādi| āsyā sthitiḥ||78||
adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ | atyadhvā
viparīto'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ
||79|| yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ
bhavet | tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam
||80||
adhvetyādi| atyadhvā atiśayena mārgagamanam| caṅkramaṇaṃ kuṭilagatyā
paribhramaṇam||79-80||
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam | sukhaṃ śayyāsanaṃ, duḥkhaṃ
viparītaguṇaṃ matam
||81|| bālavyajanamaujasyaṃ
makṣikādīnapohati | śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ
||82||
śrametyādi| sukhaṃ śayyāsanaṃ vistṛtamāstīrṇaṃ mṛdugaṇḍopadhānādiyuktam|
duḥkhaṃ saṅkocyāsanaṃ
24, duḥkhaṃ viparītaguṇam| bālavyajanaṃ cāmarākhyavyajanam| vyajanānilaḥ
tālavṛntavāyuḥ||81-82||
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham | saṃvāhanaṃ
māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham ||83||
prītītyādi| saṃvāhanaṃ sukhakarasparśaḥ, mardanaṃ tu gāḍhaṃ pādābhyāmārabhya
25
kaṭiparyantaṃ, amitaprabhaṭīkākārastu hastābhyāṃ śanaiḥ śanairāhananamiti
vadati||83||
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā
||84|| sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi
mānavaḥ | nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā
||85|| ātapaḥ
pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt | dāhavaivarṇyakārī ca chāyā
caitānapohati
||86||
agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ | āmābhiṣyandajaraṇo
raktapittapradūṣaṇaḥ
||87||
puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām | karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle
niṣevitā ||88||
sukhamityādi| “sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi vā'ntarā” ityanye
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- grīṣmaśaradau pravātasevanakālaḥ, paraṃ tayorapi
pravātasevanaṃ sāntaram| jyotsnātamasorguṇāḥ punaśchāyānivātaguṇaiḥ sadṛśā
jñeyā itīha noktāḥ| adravyatve'pi ātapādīnāṃ prabhāvajaṃ karma; anye
punarātapaṃ tejaḥparamāṇupuñjaṃ, chāyāmapi tamaḥparamāṇujāmāhuḥ||84-88||
tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena
daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ
guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau,
na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na
viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt
||89||
prātarutthitasya
dantakāṣṭhakhādanādīndriyaśarīramanasāmupakārakamantaraṅgamabhidhāya
bahiraṅgopacaraṇe saddhṛttamuddiśannāha- tatretyādi| laghūṣṇīṣam alpatanukṛtaṃ
śiroveṣṭanaṃ; kecillaghupadaṃ chatreṇopānadā'pi sambandhayanti| upacaritavyam
upagamanaṃ kartavyam| utkaraḥ tṛṇādisamūhaḥ;
ācchāditakhanitamṛttikādirityapare| yāgārthaṃ nikhāto yūpopalakṣitaḥ pradeśa
indrakīlaḥ, indrārthaṃ kīlā nyasyante yasmin deśe sa pradeśa indrakīlaḥ|
catuṣpatho mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ| śvabhraṃ gartaḥ||89||
na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na
narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta
||90||
paiśunyaṃ sūcakatā, daurjanyamiti yāvat| parivādo doṣakathanam| unmatto
vātūlaḥ, patitaḥ svakīyadharmādbhraṣṭaḥ
26, kṣudro laghuḥ, nīcā mlecchādayaḥ| nopāsīta nopaseveta||90||
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet,
pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni,
bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisambhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca,
grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca
||91||
prapāto
27
nirjharapatanam| kūpāntāvataraṇāni pariharediti sambandhaḥ;
avidito'jñātasvarūpaḥ; palvalaṃ khātagartaḥ, avataraṇaṃ praveśaḥ; atrāpi
pariharediti sambandhaḥ| bhinnaśūnyāgāraṃ patitagṛhaṃ janarahitagṛhaṃ
28
ca, vijanaṃ nirjanam, araṇyaṃ aṭavī, agnisambhrama
29
utpātapradīptaḥ, vyālā vyāghrādayaḥ, kīṭā vṛścikādayaḥ, grāmāghāto
mārībhayajanyagrāmahananaṃ, sarīsṛpaḥ kṛṣṇasarpaḥ, sannikarṣaṃ naikaṭyaṃ
pariharediti sambandhaḥ| pūrvamagnerhemantādāvatiśaityādabhipretasyāpi sevā
atyantopāsanaṃ niṣiddham, atra tu grīṣmādau tasya sānnidhyamapi niṣiddhamiti
budhyate| tathā pūrvaṃ vyālabhujaṅgayorapi sevā punaḥ punarnikaṭopāsanaṃ
niṣiddham, atra tu viśvastayoḥ sānnidhyamapi niṣidhyata iti na
paunaruktyam||91||
nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt | na śavamanuyāyāt |
devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta | nāstaṃ
gacchantamudyantaṃ vā''dityaṃ vīkṣeta | gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ
vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi | nāgniṃ
mukhenopadhamet | nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt
||92||
agnyorgurvorbrāhmaṇayoḥ preṅkhayordampatyoścāntareṇa na gacchet; preṅkhā dolā,
dampatī jāyāpatī| śavaṃ mṛtaprāṇiśarīram| anugamanaṃ paścādgamanam;
skandhadānādyadhikāraṃ vineti śeṣaḥ| caityaḥ śmaśānavṛkṣaḥ| nākrameta na
laṅghayet| gāṃ surabhīm| dhāpayantīṃ pāyayantīṃ, vatsamiti gamyate, dheṭ pāne|
dhayantīṃ svayaṃ pibantīṃ kuṇḍādinikṣiptapānīyaprabhṛtīnīti gamyate|
paraśasyaṃ
30
parakṣetram| nācakṣīta na kathayet| ulkāpāta ākāśājjvaladagnipātaḥ; utpātā
divyabhaumāntarīkṣāstrayaḥ; tatra divyāḥ
pratimārodanagandharvanagaradarśanādikāḥ, bhaumā bhūkampaprabhṛtayaḥ,
āntarikṣāstārāpatanaravipariveṣādayaḥ; etāni kasmaicinnācakṣītetyarthaḥ|
upadhamet nāgniṃ mukhena jvālayedityarthaḥ| abhihanyāditi kāraṇaṃ vineti
śeṣaḥ||92||
na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām | na bahirvegān
grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathi sannikṛṣṭānutsṛjenna
prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham
||93||
bahirvegā vātamūtrapurīṣādīnām| na prakāśamiti prakāśo yathā bhavatyevaṃ
notsṛjet||93||
na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi
jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni
gurusannidhau kuryāt ||94||
vilikhet nakhādibhiḥ| na sabhāyāmasaṃvṛtamukho jṛmbhādīn visṛjet| kṣavathuḥ
chikkā| paryaṅkikā paryastikā|
avaṣṭambho'grapṛṣṭhapārśvasthitastambhādiṣvavalambanaṃ; paramārthatastu
avaṣṭambho'valambo na paryāyaśabdaḥ||94||
na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt
31, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt,
na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā
||95||
srotāṃsi pāyūpasthādīni, eteṣāṃ vivarāṇi chidrāṇi; nābhikuṣṇīyāt
32
nābhikarṣet, na malaṃ spṛśedityarthaḥ| na vījayet na kampayet| na
gātravāditraṃ na gātraṃ vādyabhāṇḍaṃ kuryāt||95||
na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro'gnimupāsīta,
notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ
kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta
viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na
svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta
||96||
na prativātātapamiti abhimukhaṃ vātamātapaṃ vā na seveta| nādhyāsīta
nopaviśedityarthaḥ| āsanaśabda utkaṭakādibhistribhiḥ saha
pratyekamabhisambadhyate| pratataṃ visphāritākṣaṃ nekṣeta; jyotiragniśikhā,
tāraketyanye| divā svapnajāgaraṇādīni svabhyastānyapyetāni hitāhitāni
nātikrāntapramāṇaṃ bhajet| sthānam ūrdhvasthitiṃ, caṅkramaṇaṃ gatāgataṃ, yānaṃ
rathādi, vāhanaṃ hastyaśvādi, laṅghanaṃ kheyagartādyutkramaṇaṃ, plavanam
utplutyotplutya gamanaṃ, prataraṇaṃ nadyādīnāṃ bāhubhyāṃ taraṇam||96||
ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyāseveta kramaśaḥ, na
caikāntataḥ pādahīnāt ||97||
svabhyastādapi yavakādeḥ krameṇaiva nivartayedityarthaḥ; sahasā parivartane
rogo maraṇaṃ vā| kramaśo hitaṃ raktaśālyādi| anucitam anabhyastaṃ, kramaśa iti
tatrābhyastādahitādvirāme yathākramaṃ pādasyāpacayaḥ, tathā tasyābhyasanīyasya
yathākramamabhyāse pādasyaiva prakṣepaḥ; evaṃ hitāhitayoścaturthāṃśasya
ṣoḍaśāṃśasya vā''vāpoddhārābhyāṃ ṣoḍaśāhobhirahitasya sarvasya tyāgo hitasya
sarvasya prāptiriti||97||
nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ
pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt,
grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet, śeṣāṇyapi
cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṅguṇānyapi
sambhramadattāni, (tānyapi) makṣikābālopahatāni
33, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito
nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti
||98||
avākśirā adhaḥśirā ityarthaḥ| bhinnapātre vidīrṇapātre| pratyavekṣitaṃ
vilokitam| grāmasthāḥ sarve militvā kvacit kiñcid
34
yadbhojanaṃ sampādayanti tadgrāmabhojanam| gaṇā kathakacāraṇādayaḥ, gaṇikā
veśyā, paṇika itaravaṇik, śatruḥ vipakṣaḥ, satraṃ yajñaḥ, patitaḥ
svakīyācārabhraṣṭaḥ| aniṣṭaśabdo rūpādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate|
aniṣṭaśabdaḥ kutsitadhvaniḥ; aniṣṭamānasaṃ cittānabhipretam| anyānīti
aniṣṭarūpādibhyo'nyāni iṣṭarūparasādīni vā, evaṅguṇānyapīti grāmādibhyaḥ
śeṣāṇyapītyarthaḥ| sambhramadattānīti militvā
35
dattāni, bhojanāni pariharediti śeṣaḥ| (sarvāṇyeva
36
kiṃ tvarayā dattāni pariharedityāha- tānyapītyādi|) uccāro viṣṭhā| nānupāśrita
āśritānvito na bhuñjīta| nātītakālaṃ nātikrāntakālamityarthaḥ, (sasnehavastuni
37
pīḍanena snehādbhinnaṃ yattaduddhṛtasneham|)||98||
na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ | na naktaṃ dadhi bhuñjīta na
cāpyaghṛtaśarkaram ||99|| nāmudgayūṣaṃ
nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā | anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān
bahūn | nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam
||100||
uddhṛtasnehaṃ ca sumanthanenaiva snehādbhinnam, atra sneho ghṛtam| na naktaṃ
dadhītyādi| na cāpyalavaṇaṃ na vā'pyudakavarjitaṃ dadhi bhuñjīta||99-100||
dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ
chatropānahau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ
gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet ||101||
pratibhūḥ lagnakaḥ, niṣkāraṇamāhūya svecchālāpakathanaṃ samāhvānam| vāditrāṇi
mṛdaṅgādīni| atītavāsāṃsi jīrṇavastrāṇi, anyairvidhṛtāni na
38
prakṣālya dhārayet||101||
bhavanti cātra- yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu
pradātavyā rasāste te vijānatā
||102|| varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi
mātrayā | varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet
||103|| uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme
tu śītalam | hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ
||104|| śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle
rasaṃ pibet | yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapibecchītalaṃ jalam
||105|| svastha evamato'nyastu
doṣāhāragatānugaḥ | snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam
||106|| pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān
vidhārayet |107|
annaṃ niyamya kālena varṣādiṛtulakṣaṇenāpi pānaṃ niyamayannāha- varṣāsvityādi|
na pibet īṣat pibedityarthaḥ| pibeccharadi mātrayeti mātrāśabdo'lpavacanaḥ|
etenaitaduktaṃ bhavati- kāmamabhilāṣapūrṇaṃ, na tvatiśayena| sīdhvariṣṭau
madyāriṣṭayorudakaṃ pibedityarthaḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, ariṣṭaḥ abhayāriṣṭādikaḥ,
payo'tra kṣīram| tasyānte varṣānte| ato'nya iti asvasthaḥ| doṣāhāragatānugo
bhavet doṣā vātādayaḥ; tatra vāte snigdhamuṣṇaṃ, pitte śītaṃ, kaphe rūkṣoṣṇam;
āhāragatānuga iti ‘uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate’ ityādi|
vegavidhāraṇaṃ hi agnināśanam||102-106||-
agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati
||107|| prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak
snehādimācaret | kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe
||108|| śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo
doṣanāśanaḥ | bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati
||109||
svasthāturayorubhayorapi vakṣyamāṇaṃ
39
śodhanaṃ nirdiśannāha- kapha ityādi| īraṇe vāte| apiśabdo vyāyāmakriyāphalānāṃ
prāguktānāmapīhānuvartanaṃ samuccinoti| na praduṣyati na doṣakaraṃ
bhavati||107-109||
utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ | neccheddoṣacayāt
40
prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm
||110|| atistrīsamprayogācca
rakṣedātmānamātmavān | śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ
41||111|| ativyavāyājjāyante
rogāścākṣepakādayaḥ | āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ
||112|| sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu
saṃyatāḥ | tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ
||113|| sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt
pakṣādvrajedbudhaḥ | rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā
||114|| varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā
vyādhiprapīḍitām | hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām
||115|| sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā
pravrajitāmapi | sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ
||116|| gosarge cārdharātre ca tathā
madhyandineṣu ca | lajjāsamāvahe deśe vivṛte'śuddha eva ca
||117|| kṣudhito vyādhitaścaiva
kṣubdhacittaśca mānavaḥ | vātaviṇmūtravegī ca pipāsuratidurbalaḥ
||118|| tiryagyonāvayonau ca
prāptaśukravidhāraṇam | duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet
||119|| retasaścātimātraṃ tu
mūrdhāvaraṇameva ca | sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam
||120|| krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī
parivarjayet | rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ
||121|| dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca
tato bhavet | liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu
||122|| vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato
jīvitakṣayaḥ | garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ
||123|| hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ
vandhyāmasaṃvṛte | deśe'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet
||124|| kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne
tṛṣito'balaḥ | sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati
||125|| atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ
śukrakṣayāvahaḥ | vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate
||126|| pratyūṣasyardharātre ca vātapitta
prakupyataḥ | tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca
||127|| upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya
ca kṣayaḥ | uccārite mūtrite ca retasaśca
42
vidhāraṇe ||128|| uttāne ca bhavecchīdhraṃ
śukrāśmaryāstu sambhavaḥ | sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye'hitam
||129|| śukraṃ copasthitaṃ mohānna
sandhāryaṃ kathañcana |130|
śodhane vamanavirecane| tanmanā utsargādimanā nānyacitta ityarthaḥ|
doṣacayādiśaṅkāmaprāptaḥ prājñaḥ śodhanādinā kāyamānasīṃ pīḍāṃ
necchedityarthaḥ| atra ātmā śarīram| ātmavān buddhivān| sthiropacitamāṃsā iti
kaṭhinasthiramāṃsā ityarthaḥ| samīyāt gacchet| akāmāṃ maithunānabhilāṣiṇīm|
varṇavṛddhāṃ varṇaśreṣṭhāmityarthaḥ, yathā śūdro na vaiśyāṃ, vaiśyo na
kṣatriyāṃ, kṣatriyo na brāhmaṇīmiti| dveṣyāṃ śatrubhūtām| pravrajitāṃ
gṛhītavratām| sandhyāparvasu pakṣāntare nānvaṣṭakādiṣu| agamyā
svasṛduhitṛprabhṛtayaḥ| nopeyāt na gacchet| gosarge prabhāte| vivṛte
anācchādite deśe ityarthaḥ| aśuddhe manaso'priye kaluṣitadeśe ityarthaḥ|
kṣubdhacittaḥ bhītacittaḥ
43| tiryagyoniḥ ajādiḥ| ayoni mukhādimaithunaṃ, yathā dākṣiṇātyāḥ striyo mukhe
maithunaṃ kārayanti| prāptaśukravidhāraṇamiti eṣu śukrapāto na kārya
ityarthaḥ, calitaśukravidhāraṇaṃ na kāryamiti vā'rthaḥ| duṣṭayonau
svabhāvaduṣṭayonau| retasaścātimātraṃ tu visargaṃ vivarjayediti sambandhaḥ|
mūrdhāvaraṇaṃ liṅgamaṇerāvaraṇaṃ, yathā dākṣiṇātyāḥ kṛttrimamaṇiṃ kārayantīti
jejjaṭaḥ; kvacit pustake ‘mūrdhāhananameva ca’ iti pāṭhaḥ, tatra rahasi
harṣeṇa śirastāḍanaṃ parityajet| yathā''ha vṛddhavāgbhaṭaḥ “mūrdhābhighātaṃ
pariharet”, (a.saṃ.sū.a.9) laghuvāgbhaṭo'pi,- “parvāṇyanaṅgaṃ divasaṃ
śirohṛdayatāḍanam” (vā.sū.a.7) iti
44| sthitāviti sthānaṃ sthitirūrdhvībhāvaḥ, tatra retaso visargaṃ varjayet|
uttānaśayane'pi retaso visargaṃ parivarjayet| etayoḥ krīḍāyāmapi retovisargaṃ
parivarjayet| aniyatātmanaḥ ajitendriyasya| vṛddhāṃ varṇavayobhyāṃ vṛddhām|
asaṃvṛte deśe anācchāditadeśe
45
ityarthaḥ| aśuddhe kaluṣe ityarthaḥ| manasaḥ kṣayo'prakarṣatā, vandhyāmiti
yadyapi uddeśaśāstre vandhyāpadaṃ nāsti tathā'pi yonidoṣasamanvitāmityanena
padenopagṛhītam
46| uccārite purīṣavegavati| mūtrite mūtravegayukte| adhaḥsthitaḥ pumānuttānaḥ,
taduparisthā nārī, yadyapi apriyā'gamyāmūrdhābhighātānāṃ sevane dūṣaṇaṃ
nābhihitaṃ, tathā'pyapriyāyāṃ dveṣyāmiva śukrasya manasaśca kṣayo bhavati,
agamyāsu ca varṇavṛddhāyāmiva jīvitakṣayaḥ, mūrdhābhighāte ca
tantrāntarāddūṣaṇaṃ jñeyaṃ, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,-
“timirādigadotpattirmūrdhābhihananād dhruvam” (a.saṃ.sū.a.9)- iti||110-129||-
vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām
47||130|| abhikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo
hṛṣṭāmalaṅkṛtām | seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ
||131|| bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ
rasa eva ca | snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu
48||132||
guṇo dākṣiṇyādiḥ| tulyaśīlāṃ samānasvabhāvām| abhikāmaḥ sābhilāṣaḥ| abhikāmāṃ
vṛṣasyantīṃ sakāmāmityarthaḥ| raso māṃsarasaḥ| vyajanaṃ vyajanānilaḥ| nanu
cāsya vidherasambhava eva, tathāhi- rātrāvevābhigamanamuktaṃ, rātrau ca
snānabhojanādibhirajīrṇādidoṣaḥ syāt, tat kathaṃ maithunānte snānādividhiḥ?
satyam, adhikaśukrāṇāṃ narāṇāṃ divā maithunagāmināmayaṃ
snānavidhirvyavasthāpita iti bhāvaḥ; athavā grīṣme sāyaṃ snānaṃ bhojanaṃ ca
sambhāvyate eveti na doṣaḥ||130-132||
mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam | ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ
prāpyate nṛbhiḥ
49||133||
idānīmativistṛtatvāt pradhānamātramevaitadīritaṃ na
punaratrāpradhānamapītyāha- mukhamātramityādi| mukhamātraṃ pradhānamātraṃ,
samāsena saṅkṣepeṇa| nāsadbhiḥ anācāraiḥ| nṛbhiḥ puruṣaiḥ| (kecidasminnadhyāye
50
‘yasmin yasminnṛtau’ ityādikaṃ tathā strīprayogakramaṃ cādhīyante; tadasamyak,
pañjikāyāṃ dūṣitatvāt)||133||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nāgatābādhacikitsitaṃ nāma
caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatrādito dantakāṣṭhaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…granthimathāvraṇam’ iti pā. ↩
- 3 ‘rucimanneṣu vaiśadyaṃ dantajihvauṣṭhatāluṣu|| pāṭavaṃ saumanasyaṃ ca lāghavaṃ copapādayet|| na ca syādgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ| sugandhi vadanaṃ ca syāllālāstambhanameva ca| mukhaprasekaśamanaṃ dharmapuṣṭikaraṃ nṛṇām| lāghavaṃ cendriyāṇāṃ syānnityaṃ khādettato naraḥ| pāṭavaṃ ‘vakrasya’ ityadhyāhāraḥ| prasekaḥ thūtkaraṇam’| iti pā. ↩
- 4 ‘mukhapākaśvāsakāsaśoṣahikkāvamīṣu ca’ iti pā. ↩
- 5 bhillo rodhraḥ ↩
- 6 ‘hitam’ iti pā. ↩
- 7 ‘pacanīyam’ iti pā. ↩
- 8 ‘sakalaśarīrakarṇādigataḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘kṛtvā'nu’ iti pā. ↩
- 10 ‘bhayāt’ ↩
- 11 ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘padbhyāmudvartitasya pādāvamarditasya’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘śuddhaprabhā’ iti pā. ↩
- 14 ‘ūrudvayasyādhaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘sarvendriyaviśodhanam’ iti pā. ↩
- 16 ‘bhaiṣajyamiti nirdiśet’ iti pā. ↩
- 17 ‘nirmalamapākaṃ ca tvābahirbhāgam’ iti pā. ↩
- 18 ‘dṛṣṭigata’ iti pā. ↩
- 19 ‘vṛṣyamāyuṣyaṃ cakṣuṣe hitam’ iti pā. ↩
- 20 ‘vārabāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘vārabāṇaṃ kañcukaṃ ‘ḍantimpitāṅga’ iti loke’ iti pā. ↩
- 22 ‘rakṣoghnaṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘rakṣoghnaṃ rākṣasaghnam’ iti pā. ↩
- 24 ‘duḥkhaśayyāsanaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘pādābhyāṃ ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘svakīyācārabhraṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘prapātaḥ patanasthānaṃ’ iti pā. ↩
- 28 ’patitavijanagṛhaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘agnisambhramo'tyantapradīptatvam’ iti pā. ↩
- 30 ‘paraśasyaṃ parānnaṃ vā carantīm’ iti pā. ↩
- 31 ‘…ṇyabhinikuṣṇīyāt’ iti pā. ↩
- 32 ‘nābhinikuṣṇīyāt na niṣkarṣet’ iti pā. ↩
- 33 ‘makṣikāvyālopahatāni’ iti pā. ↩
- 34 ‘kiñcidduḥkhaṃ samāhṛtya yadbhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘tvarayā’ iti pā. ↩
- 36 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 37 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 38 ‘nūtanāni punaḥ prakṣālya dhārayet’ iti pā. ↩
- 39 ‘vakṣyamāṇakaraṇīyaśodhanaphalaṃ nirdiśannāha’ iti pā. ↩
- 40 ‘necchedrogabhayāt’ iti pā. ↩
- 41 ‘... kārśyārśaḥpāṇḍutākṣayāḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘retasyapi vidhārite’ iti pā. ↩
- 43 ‘calitacittaḥ’ iti pā. ↩
- 44 ‘asyāgre ‘yeṣāṃ mūrcchā maraṇameva ca’ iti pāṭhaḥ, te tu retaso'tivisargasya dūṣaṇaṃ varjanaprakāra eva mūrcchetyādinā paṭhanti| sa cāprākaraṇikatvādasaṅgata iti pūrva eva pāṭho nyāyyaḥ| atraivāvarjane doṣamāha-mūrcchetyādi| anyadapi doṣakathanaprastāvanāyāmagre kathayiṣyati’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 45 ‘vivṛte deśe’ iti pā. ↩
- 46 hārāṇacandrastu ‘kāmavandhyāṃ’ iti paṭhitvā ‘akāmāṃ’ iti vyākhyānayati ↩
- 47 ‘guṇānvitān’ iti pā. ↩
- 48 ‘snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ raso bhakṣyāśca gauḍikāḥ| vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu’ iti pā. ↩
- 49 ‘hārāṇacandreṇa tvayaṃ śloko 101 aṅkasyānantaraṃ paṭhitaḥ ↩
- 50 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩