athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ
prāṅnibodha tān | paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ
||3|| pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ
smṛtāḥ | saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'bhipravardhite
||4|| karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ
paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ
||5||
gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanāddharṣaṇādapi | śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo
dāhapākarunānvitaḥ ||6|| rakto vā
raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ | balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ
prakupyati ||7|| gṛhītvā sakaphaṃ
kuryācchophaṃ tadvarṇavedanam
1| unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ
||8|| vardhamāne yadā karṇe
kaṇḍūdāharuganvitaḥ | śopho bhavati pākaśca tvakstho'sau duḥkhavardhanaḥ
||9|| kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā
vikāriṇīḥ | srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ
||10|| kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ sa
visarpannitastataḥ | lihyāt saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ
||11|| pālyāmayā hyamī ghorā
narasyāpratikāriṇaḥ | mithyāhārabihārasya pāliṃ hiṃsyurupekṣitāḥ
||12||
cirotsṛṣṭo bahukālaṃ yāvat parityaktaḥ, saukumāryahetutvāt| śaṣkulī
bāhyapālyadhiṣṭhānaṃ||1-12||
tasmādāśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret |
tathā'bhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam
||13|| sāmānyato viśeṣācca
vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati | kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ
||14|| supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca
mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ | sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet
||15|| sakṣīrāṇyatha taiḥ pāliṃ pradihyāt
paripoṭake | mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ
||16|| sarodhraiḥ sakadambaiśca
balājambvāmrapallavaiḥ | siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam
||17||
tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ | tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā
saha pācitam ||18|| saralālāṅgalībhyāṃ ca
hitamunmanthanāśanam | tathā'śmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam
||19||
prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ | cūrṇairudvartanaiḥ pālīṃ
tailāktāmavacūrṇayet
||20|| lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ
paktvā'vacārayet | svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike
||21|| piṣṭairviḍaṅgairathavā
trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ | karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ
||22|| sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ
maricasaṃyutam | sanimbapatrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam
||23|| pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu
kaṭhināsu ca | puṣṭyarthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam
||24|| lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ
ghṛtam | paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam
||25|| apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ
śubham | tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet
||26|| tenābhyañjyāt sadā pālīṃ
susvinnāmatimarditām | etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ
||27|| mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante
bhūṣaṇakṣamāḥ |28|
tasmādityādi| sneha ādiryasya vamanādeḥ sa tathā| tatra
vātike'bhyaṅgānuvāsanapradehādi, paittike virecanaṃ, ślaiṣmike vamanaṃ,
raktapaittike raktāpakarṣaṇavirekapariṣekādikā kriyā, kṛmije kṛmighnaśca
vidhiriti| kharamañjariḥ apāmārgaḥ| avalgujā bākucikā| paripoṭake pāliṃ
catuḥsnehena sakiṭṭenaiva pradihyāt| tālapatrī muśalī| kulīragodhābhyāmiti
kulīraḥ karkaṭaḥ, godhā ‘gosāp’ iti bhāṣā| saralā dhūpakāṣṭhaḥ|
aśmantakādipatrakvāthapariṣiktāṃ lākṣāviḍaṅgakalkasiddhena tailenābhyaktāṃ
prapauṇḍarīkādicūrṇairavacūrṇayet| trivṛdādisaṃyutairviḍaṅgairgomūtrapiṣṭaiḥ
pradihyāt| gayī tu parilehike pippalīkṛmighnavacākalkena gomūtrapiṣṭena ca
pradihyāditi vyākhyānayati; tadanugataśca pāṭho na labhyate|
sarvairanantaroktaiḥ; gomūtrapiṣṭaireva karañjādibhiścaturbhiḥ| atrāpi
gomūtraṃ caturguṇam| anye tvevaṃ paṭhanti- “nimbapatrairmūtrasikte hyaṅge
cābhyañjanaṃ hitam” iti| lopākaḥ lāṅgaṭakaḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ| vasā
punasteṣāmeva| madhuragaṇaḥ kākolyādiḥ||13-27||-
nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo'rjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca | bījodbhavaṃ
sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya
||28|| ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena
tulyaṃ nalinībhavena | saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe ghaṭe
2
sadmani sāpidhāne ||29|| anena tailaṃ
vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābha
3
vena | āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca
||30|| bhavedyadā tadbhramarāṅganīlaṃ tadā
vipakvaṃ vinidhāya pātre | kṛṣṇāyase māsamavasthitaṃ tadabhyaṅgayogāt palitāni
hanyāt ||31||
palite nīlītailamāha- nīlīdalamityādi| nīlī nīlāñjanikā śāradaphalā,
‘śrīphalī’
4
iti loke| bhṛṅgarājo mārkavaḥ| piṇḍītakaṃ kṛṣṇaṃ, kṛṣṇapuṣpo madanaḥ|
bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ bījakasahacarayoḥ puṣpam; anye tu
bījodbhavamityāhuḥ, asmin yoge kecit sāhacaraṃ śyāmāpuṣpaṃ iti vadanti|
ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāyeti adaḥ etat, pramāya tolayitvā, nalinībhavena
paṅkena tulyaṃ padmatalakardamena sahetyarthaḥ| saṃyojya melayitvā| sadmani
gṛhe| sāpidhāne suṣṭhu āvṛte sajhampane kalaśe iti jñeyam| anenetyādi|
pakṣāduddhṛtyānena tailaṃ vipacet| snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ,
snehāccaturguṇo drava iti nyāyaḥ svayamevohyaḥ| āsannapāke cetyādi| tāvat
kālaṃ pācayed
5
yāvadeva balākāpakṣaṃ nīlaṃ bhavatīti; etena punaḥ punardravaṃ nikṣipya
pacedityuktaṃ bhavati||28-31||
sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje | punarnave
kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram
||32|| phalatrayaṃ loharajo'ñjanaṃ ca
yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca | piṣṭvā'tha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā
bījakasambhavena ||33|| sārāmbhasaḥ
saptabhireva paścāt prasthaiḥ samāloḍya daśāhaguptam | lauhe supātre vinidhāya
tailamakṣodbhavaṃ tacca pacet prayatnāt
||34|| pakvaṃ ca lauhe'bhinave nidhāya
nasyaṃ vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ | abhyaṅgayogaiśca niyujyamānaṃ bhuñjīta
māṣān kṛśarāmatho vā
||35|| māsopariṣṭāddhanakuñcitāgrāḥ keśā
bhavanti bhramarāñjanābhāḥ | keśāstathā'nye khalatau bhaveyurjarā na cainaṃ
sahasā'bhyupaiti ||36|| balaṃ paraṃ
sambhavatīndriyāṇāṃ bhavecca vaktraṃ valibhirvimuktam | nākāmine'narthini
nākṛtāya naivāraye tailamidaṃ pradeyam
||37||
sairīyakādīnāṃ puṣpāṇi| sairīyakaḥ kaṇṭaselīyākaḥ, mārkavacūtayorbīje, mārkavo
bhṛṅgarājaḥ| cūta āmraḥ| punarnave dve śuklalohite| kardamaḥ
padminīmūlapaṅkaḥ| piṇḍītako madanakaḥ, tasya yatphalaṃ pāṇḍuravarṇaṃ bhavati
tadiha grāhyam| bījasāraṃ asanasāram| añjanaṃ nīlavarṇaṃ rasāñjanaṃ, anye
sroto'ñjanamāhuḥ| nīrajaṃ nīlotpalam| piṣṭvā sarvaṃ karṣapramāṇamityarthaḥ|
modayantī malliketi loke khyātā| sārāmbhasā bījakasambhavena bījakasārodakena|
tailamakṣodbhavaṃ bibhītakatailaṃ, tadāḍhakapramāṇaṃ pacediti| lauhapātre
nidhāya sthāpayet, ‘māsamātram’ iti śeṣaḥ| eṣa palite khalatau ca yogaḥ; valiḥ
tvaksaṅkocaḥ, anarthini atātparyārthapare, akṛtāya kṛtaghnāya||32-37||
lākṣā
6
rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ gairikā varṇakāśca | mañjiṣṭhogrā
syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ ca
||38|| hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya
kālīyaṃ syāt padmakaṃ padmamadhyam | raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca
kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaśca vargaḥ ||39|| medo
majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām | etat sarvaṃ
pakvamaikadhyatastu vaktrābhyaṅge sarpiruktaṃ pradhānam
||40|| hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ
vaktre jātāḥ sphoṭikāścāpi kāścit | padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ
kuryādetat pīnagaṇḍaṃ manojñam
||41|| rājñāmetadyoṣitāṃ cāpi nityaṃ
kuryādvaidyastatsamānāṃ nṛṇāṃ ca | kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ
pāde santi vaipādikāśca ||42||
lākṣāmityādi| valiḥ tvaksaṅkocaḥ||38-42||
harītakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam | patraṃ ca
dadyānmadayantikāyā lepo'ṅgarāgo naradevayogyaḥ
||43||
harītakītyādi| ariṣṭapatraṃ nimbapatraṃ, phenilavṛkṣapatraṃ vā| cūtatvak
āmratvak| madayantikā ‘mendī’ iti loke, yasyāḥ piṣṭaiḥ patrairnakhānāṃ rāgaṃ
striya utpādayanti||43||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘stabdhamavedanam’ iti pā. ↩
- 2 ‘dṛḍhe’ iti pā. ↩
- 3 ‘vipacedvidhijñaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘śaradvalā’ iti pā. ↩
- 5 ‘na gālayet’ iti pā. ↩
- 6 lākṣāmanohvagajarodhratālaṃ pattaṅgaraktākanakābhidhānāḥ| saurāṣṭrikā pāṇḍu vaṭasya patraṃ kālīyakaṃ padmakapadmamadhyam||38|| gorocanākuṅkumagairikāni niśādvayaṃ pāradacandane ca| kṣaudrotthamajjājyavasāpayāṃsi sasvāduvargāmayavarṇakāni||39|| kṣīradgumāṇāṃ kvathanena piṣṭvā sampācitaṃ tāmramaye kaṭāhe| abhyaṅgayogena niṣevyamāṇaṃ vyaṅgaṃ samastān piḍakāṃśca sarpiḥ| vakre pravṛddhāmati nīlikāṃ ca tūrṇaṃ nihanyāttilakālakāṃśca| valīvimuktaṃ dṛḍhapīnagaṇḍaṃ kuryācca vakraṃ kamalānukāri||41|| ṭī. manovhā manaḥśilā, gajaṃ nāgakesaraṃ, tālaṃ haritālaṃ pattaṅgaṃ raktacandanabhedaḥ, raktā mañjiṣṭhā, kanakābhidhānā suvarṇakṣīriketi prasiddhā, saurāṣṭikā tuvaramṛttikā, kālīyakaṃ pītacandanaṃ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, padmamadhyaṃ padmavarāṭakaṃ, pāradaḥ śambhuretaḥ, candane ca ekaṃ sitamaparaṃ raktaṃ, kṣaudrotthaṃ madhūcchiṣṭaṃ, vasāmajjāsarpiṣkāni kalkabhāgenaiva, payo dugdhaṃ tacca ghṛtasamaṃ deyaṃ, svāduvargaḥ kākolyādiḥ, āmayaḥ kuṣṭhaṃ| varṇakaḥ kampillakaḥ, kaṅkuṣṭhakamapare, anye suvarṇamāhuḥ, āragvadhakalkamapare| kṣīradrumāṇāṃ kvathaneneti vaṭādīnāṃ triguṇena kvāthena athavā caturguṇenetyarthaḥ| ayaṃ pāṭho'sauśruto'pi jejjaṭenoktatvādasmadvṛddhaiḥ paṭhitatvānmayā'pi paṭhitāḥ’ iti pā. ↩