athātaḥ kṣīṇabalīyaṃ vājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
kṣīṇatā hīnaśaktitvam||1-2||
kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na
nivāritaḥ ||3|| sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ
strīṇāṃ vāllabhyamicchatām | yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām
||4|| vilāsināmarthavatāṃ rūpayauvanaśālinām
| nṛṇāṃ ca bahubhāryāṇāṃ yogā vājīkarā hitāḥ
||5||
kalyasya rogarahitasya| udagravayasaḥ taruṇasya||3-5||
sevamāno yadaucityādvājīvātyarthavegavān | nārīstarpayate tena
vājīkaraṇamucyate ||6|| bhojanāni vicitrāṇi
pānāni vividhāni ca | vācaḥ śrotrānugāminyastvacaḥ sparśasukhāstathā
||7|| yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā
| gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ
||8|| gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni
ca | manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam |10|
atha kiṃ tadvājīkaraṇamityucyata ityāha- sevamāna ityādi| tathā'nyatrāpi
“vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ” ityādilakṣaṇaṃ vājīkaraṇam| tat
trividham- janakaṃ, pravartakaṃ, janakapravartakaṃ ceti| tatra janakaṃ
māṃsaghṛtādikaṃ, yatastadrasādidhātukrameṇa pariṇataṃ sat pradhānadhātupuṣṭiṃ
karoti; pravartakamuccaṭācūrṇādikaṃ śukravairecanikaṃ, na ca tasya
vairecanikoktayā śukrakṣayakāritvaṃ syāt, ato virecanaṃ śukrasya
patanāyābhimukhībhāvamātrakaraṇaṃ; janakapravartakaṃ tu
gavyaghṛtagodhūmamāṣakākāṇḍaphalādikam| kevalaṃ dehabalakaraṃ janakaṃ
godhūmādikaṃ, kevalamanobalakaraṃ saṅkalpādi tu pravartakaṃ, ghṛtakṣīrādi
dehamanobalakaraṃ sadubhayakaramiti| vṛṣyādidravyāṇāṃ sadyaḥ śukrādikaraṇe
prabhāvo'yam| tathā ca śrīvāgbhaṭaḥ,- “kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare, pare|
māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramāditi|| vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ
śukrādi kurvate|| prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam” (vā. śā. 3)-
iti| riraṃsuḥ rantumicchuḥ| pravartanādikāraṇānyuddiśannāha-
bhojanānītyādi||6-8||
taistairbhāvairahṛdyaistu riraṃsormanasi kṣate
||9|| dveṣyastrīsamprayogācca klaibyaṃ
tanmānasaṃ smṛtam | kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ
||10|| saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ
tadaparaṃ smṛtam | ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ
||11|| dhvajabhaṅgamavāpnoti
tacchukrakṣayahetukam | mahatā meḍhrarogeṇa marmacchedena vā punaḥ
||12|| klaibyametaccaturthaṃ syānnṛṇāṃ
puṃstvopaghātajam | janmaprabhṛti yaḥ klībaḥ klaibyaṃ tat sahajaṃ smṛtam
||13|| balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād
brahmacaryataḥ | ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tattu kharaśukranimittajam
1||14|| asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ
marmacchedācca yadbhavet | sādhyānāmitareṣāṃ tu kāryo hetuviparyayaḥ
||15||
pravartanākāraṇānyuddiśannāha- taistairityādi| taistairbhāvairiti
bhayāviśrambhastrīdoṣadarśanādibhiḥ| āhārajaṃ klaibyamāha- kaṭuketyādi|
riraṃsuḥ rantumicchuḥ| dhātukṣayajanyaṃ
2
klaibyamāha- ativyavāyetyādi| dhvajo mehanam| marmacchedeneti śukravahanāḍīnāṃ
chedanāt| balinaḥ atisthūlasya| kṣubdhamanasaḥ calacittasya| nirodhāt
vātamūtrādīnām| kharaṃ
3
kaṭhinam, anye paruṣamāhuḥ||9-15||
vidhirvājīkaro yastu taṃ pravakṣyāmyataḥ param | tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ
cūrṇameva vā ||16|| pauṇḍrakekṣurasairārdraṃ
marditaṃ saindhavānvitam | varāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet
||17|| tāṃ bhakṣayitvā puruṣo
4
gacchettu pramadāśatam |18|
rasaiḥ māṃsarasairikṣurasaiśca| utkārikāṃ lapsikām||16-17||-
bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān
||18|| śiśumāravasāpakvāḥ
śaṣkulyastistailaiḥ kṛtāḥ | yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatamapūrvavat
||19||
sāmānyaparibhāṣākalpena siddhe payasi saptāhaṃ bhāvitān tilān khādet,
tatrānupānaṃ kṣīramevetyeko yogaḥ| paribhāṣāmāha- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ
kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśiṣṭaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti|
bastāṇḍasiddhapayobhāvitatilaiḥ kṛtāḥ śaṣkulyaḥ śiśumāravasayā bhṛṣṭā bhakṣitā
yathoktaphaladāḥ, tatrāpyanupāne kṣīramiti dvitīyo yogaḥ, etena
yogadvayamuktam| apūrvavat prathamasuratavat||18-19||
pippalīlavaṇopete bastāṇḍe kṣīrasarpiṣi | sādhite bhakṣayedyastu sa gacchet
pramadāśatam ||20||
pippalītyādi| bastāṇḍe kṣīrasarpiṣā kṣīrotthitanavanītasarpiṣā pakve pippalyā
kiñcitkaṭuke saindhavena kiñcillavaṇe bhakṣite yathoktaphalade, anupānaṃ
śītalajalam||20||
pippalīmāṣaśālīnāṃ yavagodhūmayostathā | cūrṇabhāgaiḥ samaistaistu ghṛte
pūpalikāṃ pacet ||21|| tāṃ bhakṣayitvā pītvā
tu śarkarāmadhuraṃ payaḥ | naraścaṭakavadgaccheddaśavārānnirantaram
||22||
pippalītyādi| śṛtaṃ śarkarāmadhuraṃ kṣīramanupānam||21-22||
vidāryāḥ sukṛtaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam | sarpirmadhuyutaṃ līḍhvā daśa
strīradhigacchati
5||23|| evamāmalakaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva
bhāvitam | śarkarāmadhusarpirbhiryuktaṃ līḍhvā payaḥ pibet
||24|| etenāśītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati
|25|
svarasenaiva vidāryā eva, śarkarāsarpiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā'nantaramanupānaṃ
payaḥ pibet||23-24||-
pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite
||25|| śiśumārasya vā khādette tu vājīkare
bhṛśam | kulīrakūrmanakrāṇāmaṇḍānyevaṃ tu bhakṣayet
||26|| mahiṣarṣabhabastānāṃ pibecchukrāṇi vā
naraḥ |27|
pippalītyādi| bastāṇḍe ajamuṣkau| śiśumārasya ‘aṇḍe’ iti śeṣaḥ| kulīraḥ
karkaṭakaḥ, ‘gṛhacaṭaka
6
’ ityanye, ‘kulīro matsyaviśeṣa’ ityapare| kūrmaḥ kacchapaḥ| nakro
matsyabhedaḥ, ‘ghaḍiyāla’ iti loke| aṇḍamatra prāṇādhāro vartulaḥ, natu
muṣkaḥ| ṛṣabho vṛṣabhaḥ| bastaḥ chāgaḥ| teṣāṃ śukrāṇi gurūpadeśāt
tadādhārabhūtānyevāṇḍāni
7||25-26||-
aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṃ payo naraḥ
||27|| pītvā saśarkarākṣaudraṃ kuliṅga iva
hṛṣyati | vidārimūlakalkaṃ tu śṛtena
8
payasā naraḥ ||28|| uḍumbarasamaṃ pītvā
vṛddho'pi taruṇāyate | māṣāṇāṃ palamekaṃ tu saṃyuktaṃ kṣaudrasarpiṣā
||29|| avalihya payaḥ pītvā tena vājī
bhavennaraḥ | kṣīrapakvāṃstu godhūmānātmaguptāphalaiḥ saha
||30|| śītān ghṛtayutān khādettataḥ paścāt
payaḥ pibet | nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtam
||31|| pādābhyaṅgena kurute balaṃ bhūmiṃ tu
na spṛśet | yāvat spṛśati no bhūmiṃ tāvadgacchennirantaram
||32|| svayaṅguptekṣurakayoḥ phalacūrṇaṃ
saśarkaram | dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet
||33|| uccaṭācūrṇamapyevaṃ
kṣīreṇottamamiṣyate | śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyamevaṃ balārthinā |
svayaṅguptāphalairyuktaṃ māṣasūpaṃ
9
pibennaraḥ ||34|| guptāphalaṃ gokṣurakācca
bījaṃ tathoccaṭāṃ gopayasā vipācya | khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro
hṛṣyati sarvarātram ||35|| māṣān vidārīmapi
soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ kṣaudraghṛtopapannām | pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ
kuliṅgavaddhṛṣyati sarvarātram ||36||
aśvatthetyādi| śuṅgā agrapallavāḥ| hṛṣyati sakāmo bhavati| uḍumbarasamam
udumbaraphalapramāṇam| svayaṅguptā kapikacchūḥ| ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ
‘tālamakhānā’ iti loke| uccaṭā śaṇaghaṇṭākāraḥ svalpaviṭapaḥ prāyaśo himavati
sarayūnadītīre dṛśyate| evamiti saśarkaradhāroṣṇakṣīreṇa; khajāhataṃ
manthānahatam||27-36||
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām | yat kṣīraṃ tat praśaṃsanti
balakāmeṣu jantuṣu ||37|| kṣīramāṃsagaṇāḥ
sarve kākolyādiśca pūjitaḥ | vājīkaraṇahetorhi tasmāttattu prayojayet
||38||
gṛṣṭīnāṃ prathamaprasūtānāṃ, vṛddhavatsānāmekavarṣavatsānāmityarthaḥ|
māṣaparṇabhṛtāṃ māṣaparṇena poṣitānāṃ, māṣaparṇagrahaṇaṃ phalavyudāsārthaṃ, te
ca māṣaparṇā
10
haritā abhipretā na śuṣkāḥ||37-38||
ete vājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ | sevyā viśuddhopacitadehaiḥ
kālādyapekṣayā ||39||
prītiḥ manaḥsukham, apatyaṃ santatiḥ, balaṃ dehasyopacayalakṣaṇaṃ
śaktilakṣaṇaṃ vā| viśiṣṭaśodhanaviśuddhaśarīrāṇāṃ kṛtasaṃsarjanānāmeva
yathoktaṃ phalaṃ bhavati nānyatheti darśayannāha- sevyā
viśuddhopacitadehairiti; pūrvaṃ viśuddhāḥ kṛtasaṃsarjanatvāt
paścādupacitāḥ||39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
||26||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26|
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sthiraśukranimittajam’ iti pā. ↩
- 2 ‘viśiṣṭavihārajaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘sthiraṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘gacchettu puruṣaḥ ṣaṣṭimaṅganāḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘strīradhirohati’ iti pā. ↩
- 6 ‘grāmacaṭakaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śukrāṇāṃ durupādeyatvāttadādhārabhūtānyaṇḍāni grāhyāṇi’ iti pā. ↩
- 8 ‘ghṛtena’ iti pā. ↩
- 9 ‘māṣayūṣaṃ iti pā. ↩
- 10 ‘māṣāḥ parṇavantaḥ’ iti pā. ↩