rasādidhātūnāmayanamāpyāyanam, athavā bheṣajāśritānāṃ
rasavīryavipākaprabhāvāṇāmāyurbalavīryadārḍhyāṇāṃ
2
vayaḥsthairyakarāṇāmayanaṃ lābhopāyo rasāyanam; vardhakaṃ
sthāpakamaprāptaprāpakaṃ vetyarthaḥ| dvividhaṃ rasāyanaṃ- kuṭīprāveśikaṃ,
vātātapikaṃ ca; punaśca trividhaṃ- kāmyaṃ, naimittikam, ājasrikaṃ ca;
‘prāṇamedhākāmaḥ śrīkāma’ ityādikaṃ kāmyaṃ, naimittikaṃ vyādhinimittaṃ
śilājatubhallātakatuvarakādyam, ājasrikaṃ kṣīraghṛtābhyāsādikam; punaśca
dvividhaṃ- saṃśodhanasaṃśamanabhedena; doṣasya
3
saṃśodhanāt saṃśodhanaṃ sasyādirasāyanaṃ (?), saṃśamanaṃ
nāgabalāprayogādikamiti||1-2||
pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam | prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ
snigdhaśuddhatanoḥ sadā
||3|| nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano
vidhiḥ | na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ
||4|| śarīrasyopaghātā ye doṣajā
mānasāstathā | upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇam
||5||
na bhāti na dīpyate| āhitaḥ prayuktaḥ| śarīradoṣā vātādayaḥ; mānasau tu
rajastamasī||3-5||
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ | triśaḥ samastamathavā prāk
pītaṃ sthāpayedvayaḥ ||6||
śarīrasya prakṛtibhedena caturvidhaṃ vayaḥsthāpanamupadiśannāha-
śītodakamityādi| śītodakapayaḥkṣaudrasarpiṣāmekaśaścatvāraḥ prayogāḥ, dviśaḥ
ṣaṭ, triśaścatvāraḥ, caturbhirekaḥ, evaṃ pañcadaśa prayogāḥ| udakaṃ payaḥ
kṣaudraṃ sarpirityekaśaścatvāraḥ; udakapayasī, udakakṣaudre, udakasarpiṣī,
payaḥkṣaudre, payaḥsarpiṣī, kṣaudrasarpiṣītyevaṃ dviśaḥ ṣaṭ;
udakapayaḥsarpīṃṣi, udakakṣaudrasarpīṃṣi, payaḥkṣaudrasarpīṃṣi,
udakapayaḥkṣaudrāṇītyevaṃ catvāraḥ; udakapayaḥkṣaudrasarpirbhireka eva ca
prayogaḥ| mānāviruddhānāmeṣāṃ viṣamāṇāmupayogaḥ kārya iti jñeyam| śītodakaṃ
samapittavātakaphaprakṛtau, payaḥ punaradhikapittaprakṛtāveva, kṣaudraṃ
kaphaprakṛtau, sarpiḥ punaradhikavātaprakṛtau;
atraivaikadvitricaturdravyasaṃyogo hitāhitavātādidoṣabhedaprakṛtiṣu svabuddhyā
vibhajanīyaḥ||6||
tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇamāhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ
śītatoyenopayuñjīta śītatoyaṃ cānupibedevamaharaharmāsaṃ, tadeva madhuyuktaṃ
bhallātakakvāthena vā, madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā, madhvāmalakarasābhyāṃ vā,
guḍūcīkvāthena vā, evamete pañca prayogā bhavanti; jīrṇe
mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodanamaśnīyāt; ete khalvarśāṃsi
kṣapayanti, kṛmīnupaghnanti, grahaṇadhāraṇaśaktiṃ janayanti, māse māse ca
prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati
||7||
ataścordhvamāyurvardhanamupadiśannāha- tatretyādi| yaṣṭīmadhu madhu ca
viḍaṅgataṇḍulamānena grāhyam; etat pittaraktārśassu tatprakṛtau vā| tadeva
viḍaṅgataṇḍulacūrṇaṃ madhuprakṣepaṃ bhallātakakvāthena peyaṃ, yathābalamatrāpi
sambadhyate; etadvātajeṣu śuṣkārśaḥsu tatprakṛtāvapi| madhudrākṣākvāthayuktaṃ
vā ‘viḍaṅgataṇḍulacūrṇam’ iti śeṣaḥ| madhvityādi atrāpi viḍaṅgataṇḍulacūrṇam|
guḍūcītyādi atrāpi viḍaṅgataṇḍulacūrṇam| ghṛtavantaṃ bahughṛtamityarthaḥ|
teṣāṃ phalamāha- ete ityādi| tasya bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca||7||
viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavadupasvedya
4
vigatakaṣāyaṃ svinnamavatārya dṛṣadi piṣṭamāyase dṛḍhe kumbhe madhūdakottaraṃ
prāvṛṣi bhasmarāśāvantargṛhe caturo māsānnidadhyāt, varṣāvigame
coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ-
prātaryathābalamupayuñjīta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena
5
ghṛtavantamodanamaśnīyāt, pāṃśuśayyāyāṃ śayīta, tasya māsādūrdhvaṃ
sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tānaṇutailenābhyaktasya
vaṃśavidalenāpaharet, dvitīye pipīlikāstṛtīye yūkāstathaivāpaharet, caturthe
dantanakharomāṇyavaśīryante; pañcame praśastaguṇalakṣaṇāni jāyante, amānuṣaṃ
cādityaprakāśaṃ vapuradhigacchati, dūrācchravaṇāni darśanā nicāsya bhavanti,
rajastamasī cāpohya sattvamadhitiṣṭhati, śrutanigādyapūrvotpādī
gajabalo'śvajavaḥ punaryuvā'ṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti;
tasyāṇutailamabhyaṅgārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ
snānārthe, candanamupalepanārthe, bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca
||8|| kāśmaryāṇāṃ niṣkulīkṛtānāmeṣa eva
kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjaṃ; atra hi payasā śṛtena bhoktavyaṃ, samānamanyat
pūrveṇāśiṣaśca | śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣāmupayogaḥ
||9|| yathoktamāgāraṃ praviśya
balāmūlārdhapalaṃ palaṃ vā payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana
ityāhāraḥ, evaṃ dvādaśarātramupayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati; evaṃ
divasaśatamupayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati |
evamevātibalānāgabalāvidārīśatāvarīṇāmupayogaḥ | viśeṣatastvatibalāmudakena,
nāgabalācūrṇaṃ madhunā, vidārīcūrṇaṃ kṣīreṇa, śatāvarīmapyevaṃ, pūrveṇānyat
samānamāśiṣaśca samāḥ | etāstvauṣadhayo balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ
raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitaṃ chardayatāṃ viricyamānānāṃ copadiśyante
||10||
piṣṭapacane tṛṇādikṛtāstāre kaṭāhe| dṛṣadi śilāyām| madhūdakottaraṃ
madhūdakapradhānam; udakamatra viḍaṅgakaṣāya eva, śītodakamityanye| nidadhyāt
sthāpayet| upasaṃskṛtaśarīro viśuddhadehaḥ| sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā
sahasrasampātādhyāyo ṛgvede paṭhyate, tairmantraiḥ sahasraṃ
hutvopayuñjītetyarthaḥ| jejjaṭastu sampātaśabdena yājñikānāṃ sravaṇaṃ, tathā
hyāhārya saṃskṛtya dravyāṇi hūyante, hutvā hutvā ca pānīyādipūrṇapātre
saṃsrāvyante| etaduktaṃ bhavati- sahasrasampatanaṃ yasminnabhihute tattathā;
tat kṛtvopayuñjītetyarthaḥ| gayī tu atharvavidbhiḥ
sampātakrameṇauṣadhādhikāriṇā mantreṇa tripadā gāyatryā vā
prāktanakarmakṣayārthaṃ vighnaśāntyarthamabhimatāśīḥprāptyarthaṃ vā
sahasrābhihutaṃ kṛtvā prayujyante| pāṃśuḥ dhūliḥ| vaṃśavidalena
vaṃśakambikayā| dvitīye iti māse| avaśīryante patantītyarthaḥ| caturthe'tīte
ityarthaḥ| apūrvotpādīti apūrvaślokādikaṃ karotītyarthaḥ| ajakarṇo mahāsarjaḥ,
‘gandhamuṇḍa’ iti loke| kaṣāyo'tra kalkaḥ| sasnehakalkenoddharṣaṇamutsādanam|
candanaṃ raktacandanaṃ, sitacandanamityapare| bhallātakavidhānavaditi
vivṛtāgārapraveśādibhirityarthaḥ; samānamanyat| āśiṣa iti guṇā ityarthaḥ||8-10||
vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tato mātrāṃ madhuyuktāṃ payasā''loḍya pibet, jīrṇe
payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, pratiṣedho'tra pūrvavat
6; prayogamimamupasevamāno varṣaśatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām, etenaiva
cūrṇena payo'vacūrṇya śṛtaśītamabhimathyājyamutpādya madhuyutamupayuñjīta
sāyamprātarekakālaṃ vā, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ māsamupayujya
varṣaśatāyurbhavati
7||11||
vārāhītyādi| pratiṣedho nivṛttiḥ| etenaiva cūrṇena vārāhīcūrṇena
kṣīrapākavidhinā śṛtaṃ kṣīramavacūrṇya, tacca śītamabhimathya, ājyamutpādayet,
vārāhīśatapākaṃ vā sarpirdroṇamupayujya varṣaśatāyurbhavati| jīrṇe payaḥ
sarpirodana ityāhāraḥ| kalpanāmāha- vārāhīkandakalkaṃ kṣīracaturguṇaṃ
ghṛtadroṇaṃ pacet; anena krameṇa śatapākaṃ ghṛtaṃ droṇamupayujya
varṣaśatāyurbhavati| anye punaranuktaṃ jalameva caturguṇamāhuḥ| yadyapi
snehapānānantaraṃ snehabhojanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyatra vārāhyā
śatapākasaṃskṛtasya svabhāvaśamanīyarūpasya sarpiṣaḥ pānānantaraṃ
rasāyanavidhinā sarpiṣā bhojanaṃ yujyate iti na doṣaḥ||11||
cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā bījakasārāgnimanthamūlaṃ niṣkvāthya māṣaprasthaṃ
sādhayet, tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ
dadyādāmalakarasacaturthabhāgaṃ, tataḥ svinnamavatārya sahasrasampātābhihutaṃ
kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta yathābalaṃ, yathāsātmyaṃ
ca lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet | jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena
ghṛtavantamodanamaśnīyāt payasā vā māsatrayam; evamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥ
sauparṇaṃ
8
bhavatyanalpabalaḥ strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti
||12|| bhavati cātra- payasā saha siddhāni
naraḥ śaṇaphalāni yaḥ | bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayastasya na śīryate
||13||
bījakasārāgnimanthamūlaṃ palaṃ salilāḍhake niṣkvāthya, ardhāvaśiṣṭe tatra pūte
ṣoḍaśapalāni māṣāṇi sādhyāni, tasmiṃśca sidhyati citramūlakalkākṣaṃ prakṣipet,
āmalakarasasya māṣaprasthāpekṣayā caturthabhāgaṃ kuḍavamaṣṭau palāni| payasā
veti yogadvayametat, yojanāviśeṣatvāt| sauparṇaṃ garuḍacakṣuṣā tulyaṃ
cakṣurbhavati| gayī tu ‘sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā’ iti na paṭhati| anye tu
suśrutādhyāyino'tra vakṣyamāṇaṃ yogaṃ paṭhanti; yathā- payasā saha
siddhānītyādi| ayaṃ yogo'nārṣaḥ, jejjaṭenāpyanuktatvāt; tasmānna
paṭhanīyaḥ||12-13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ
nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||27||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|||27||