athāto medhāyuṣkāmīyaṃ
1
rasāyanacikitsitaṃ
2
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ ||2||
medhā sarvato'vyāhatā sūkṣmatamā pragāḍhā buddhiḥ śrutadhāriṇī||1-2||
medhāyuḥkāmaḥ śvetāvalgujaphalānyātapapariśuṣkāṇyādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā
guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt,
saptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye,
uṣṇodakaṃ cānupibet; bhallātakavidhānavaccāgārapraveśaḥ, jīrṇauṣadhaścāparāhṇe
himābhiradbhiḥ pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā
śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt; evaṃ ṣaṇmāsānupayujya vigatapāpmā
balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati | kuṣṭhinaṃ
pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gormūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍaṃ
vigatalauhitye savitari pāyayet, parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa
sarpiṣmantamodanamaśnīyāt, evaṃ māsamupayujya smṛtimānarogo
varṣaśatāyurbhavati | eṣa evopayogaścitrakamūlānāṃ rajanyāśca; citrakamūle
viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ, śeṣaṃ pūrvavat
||3|| hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto
yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ
kṛtvā yathābalaṃ payasā''loḍya pibet payo'nupānaṃ vā, tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ
payasopayuñjīta; tilairvā saha bhakṣayettrīn māsān payo'nupānaṃ, jīrṇe payaḥ
sarpirodana ityāhāraḥ; evamupayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati
varṣaśatamāyuravāpnoti | trirātropoṣitaśca trirātramenāṃ bhakṣayet,
trirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta | bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā
payasā''loḍya pibet, evaṃ dvādaśarātramupayujya medhāvī varṣaśatāyurbhavati
||4||
avalgujā bākucī, sā'pi śvetā
3
gṛhyate| kṛṣṇāyā bākucyāḥ, tena kṛṣṇāvalgujaphalānāṃ piṇḍaṃ gomūtreṇa pāyayet|
‘kṛṣṇāyāḥ pippalyā’ iti jejjaṭaḥ, tannecchati gayī| citrakasya dvipalaprayogaḥ
paraṃ pramāṇaṃ, citrakasya dvipalaprayoga iti etena rajanyā mānasyānuktatvāt
pūrvavat palikaṃ piṇḍaṃ pāyayediti gamyate| citrako'tra kṛṣṇapuṣpo grāhyaḥ|
maṇḍūkaparṇyāḥ samūlapuṣpāyāstilaiḥ saha bhakṣaṇaṃ, bhakṣaṇakāla eva
payo'nupānamupayuñjīteti sambandhaḥ| brahmavarcasī tejasvītyarthaḥ| enāṃ
brāhmīṃ, bilvamātraṃ piṇḍamiti tatkalkapiṇḍo vā payasā peyaḥ||3-4||
hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya
sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalamupayuñjīta, jīrṇauṣadhaścāparāhṇe
yavāgūmalavaṇāṃ pibet, kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta, evaṃ
saptarātramupayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati, dvitīyaṃ
saptarātramupayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati,
tṛtīyaṃ saptarātramupayujya dviruccāritaṃ śatamapyavadhārayati,
evamekaviṃśatirātramupayujyālakṣmīrapakrāmati; mūrtimatī cainaṃ
vāgdevyanupraviśati, sarvāścainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti, śrutadharaḥ
pañcavarṣaśatāyurbhavati
||5|| brāhmīsvarasaprasthadvaye
ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛtayordvādaśa
harītakyāmalakabibhītakāni ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptaṃ
nidadhyāt, tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalamupayuñjīta, jīrṇe payaḥ
sarpirodana ityāhāraḥ, pūrvavaccātra parīhāraḥ, etenordhvamadhastiryak kṛmayo
niṣkrāmanti, alakṣmīrapakrāmati, puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī
trivarṣaśatāyurbhavati; etadeva
kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣvanyeṣu ca mahāvyādhiṣu
saṃśodhanamādiśanti ||6||
pūrvavidhāneneti
4
tena hṛtadoṣādiḥ
5
sarvarasāyanāṅgo vidhiratidiṣṭaḥ| pūrvavaccātra parīhāra iti
sāmānyarasāyanokto'pi, brāhmīrasāyane varjyasyānuktatvāt| puṣkaravarṇa iti
puṣkaraṃ padmavarāṭakam| śrutanigādī śrutagrahaṇaśaktimān bhavatītyarthaḥ||5-6||
hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍamāmalakamātramabhihutaṃ
payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ dvādaśarātra
mupayuñjīta, tato'sya śrotraṃ vivriyate, dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati,
trirabhyāsācchrutamādatte, caturdvādaśarātramupayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ,
tārkṣyadarśanamutpadyate, śatāyuśca bhavati | dve dve pale ita rasyā vacāyā
niṣkvāthya pibet payasā, samānaṃ bhojanaṃ, samāḥ pūrveṇāśiṣaśca
||7|| vacāśatapākaṃ vā sarpirdroṇamupayujya
pañcavarṣaśatāyurbhavati, galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃścāpahantīti
||8||
haimavatyā vacāyāḥ śvetavacāyā ityarthaḥ| abhihutamityatra kṛtvetyadhyāhārāt
homaṃ kṛtvetyarthaḥ| gayī tu ‘payasā''loḍya pibet’ ityatra ‘sarpiṣā''loḍya
pibet’ iti paṭhati| tacca sarpirbrāhmīsvarasasādhitaṃ pūrvoktameveti
vyākhyāti| itarasyā vacāyā iti aruṇāyāṃ ityarthaḥ| payasā niṣkvāthyeti
kṣīrapākavidhinā||7-8||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam | mantrauṣadhasamāyuktaṃ
saṃvatsaraphalapradam ||9|| bilvasya cūrṇaṃ
puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ | śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine
||10|| sarpirmadhuyutaṃ lihyādalakṣmīnāśanaṃ
param | tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine
||11|| prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā
samāhitaḥ | daśasāhasramāyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet
||12|| hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu
madhulājaiśca saṃyutam | amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam
||13||
śrīsūktamatharvavedoktaṃ “hiraṇyavarṇāṃ hariṇīṃ suvarṇarajatasrajāṃ”
ityādikam| kalye prabhāte| daśasahasrāṇi hūyante yatra taddaśasāhasram|
āyuṣyam āyurvṛddhikaram| yuktarathaṃ nāma rasāyanaṃ smṛtaṃ bhavet| bisakvāthaṃ
tu madhvādidvitīyaṃ yuktarathaṃ rasāyanaṃ smṛtam||9-13||
suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ | gavyena payasā pītamalakṣmīṃ
pratiṣedhayet ||14|| nīlotpaladalakvātho
gavyena payasā śṛtaḥ | sasuvarṇastilaiḥ sārdhamalakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ
||15|| gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca
madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam | pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam
||16||
madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikamiti mākṣikaṃ madhu bhrāmaram| vacāditrayacūrṇaṃ
ghṛtena sahāvalihyāt||14-16||
vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇamiti trayam |
medhyamāyuṣyamārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam
||17|| vāsāmūlatulākvāthe tailamāvāpya
sādhitam | hutvā sahasramaśnīyānmedhyamāyuṣyamucyate
||18|| yāvakāṃstāvakān khādedabhibhūya
yavāṃstathā | pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavadbhavet
||19||
tulā palaśatam| yavānāmete yāvakāḥ yavān tāvakān tavakabhavān abhibhūya
kuṭṭayitvā tatkṛtān yāvakān bhakṣyān madhupippalīsaṃyuktān khādet| śikṣā
caraṇavadbhavediti ‘abhrababhra’- iti gaṇapāṭhāccaradhāturgatyarthaḥ|
tataścaraṇavat śikṣā paropadeśāpekṣā śāstrābhyāsaḥ sukhenaiva bhavati; yathā
kila bālyānantaraṃ pādagamanaṃ śikṣāṃ vinaiva bhavati, tathaivaitena
yogenābhyavahṛtena medhāvṛddheḥ śāstrābhyāsaḥ sukhenaiva bhavatīti
tātparyārthaḥ||17-19||
madhvāmalakacūrṇāni suvarṇamiti ca trayam | prāśyāriṣṭagṛhīto'pi mucyate
prāṇasaṃśayāt ||20|| śatāvarīghṛtaṃ
samyagupayuktaṃ dine dine | sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe
||21|| gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ
madhu | suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā
||22|| padmanīlotpalakvāthe
6
yaṣṭīmadhukasaṃyute | sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet
||23|| payaścānupibet siddhaṃ teṣāmeva
samudbhave | alakṣmīghnaṃ sadā''yuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca
||24|| yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu
sādhane | śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet
||25|| pāpmānaṃ nāśayantyetā
dadyuścauṣadhayaḥ śriyam | kuryurnāgabalaṃ cāpi manuṣyamamaropamam
||26||
ariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam| narendraṃ sthāpayedvaśe iti yo hi idaṃ ghṛtaṃ seveta
tasya vaśago bhavennarendraḥ| gocandanā priyaṅguḥ| mohanikā putrañjīvī,
‘avākpuṣpī’ iti apare| āsāditaṃ sādhitam| teṣāmeva padmanīlotpalānāmeva
7
samudbhave kvāthe| sarveṣāmidānīṃ phalaśrutimāha- pāpmānamityādi||20-26||
satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam | tadvidyācāryasevā ca
buddhimedhākaro gu(ga)ṇaḥ ||27|| āyuṣyaṃ
bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam | brahmacaryamahiṃsā ca sāhasānāṃ ca
varjanam ||28||
na kevalaṃ rasāyanayogādeva medhāyuṣī bhavataḥ, kiṃ tarhi satatādhyayanādapi
buddhimedhākaro gu(ga)ṇo bhavati| svapakṣasādhanaṃ parapakṣabādhanaṃ vādaḥ|
paratantrāṇi nyāyavaiśeṣikahastiśikṣāvyākaraṇādīni, tathaivetarāṇyāyuṣyāṇi|
brahmacaryam indriyasaṃyamo vedādhyayanaṃ vā| sāhasam ayathābalamārambhaḥ||27-28||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ
nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ||28||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne'ṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||28||