athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
svabhāvapravṛttānāṃ kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtīnāṃ vyādhīnāṃ
pratiṣedhanaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanaṃ, tadadhikṛtya kṛtaṃ rasāyanaṃ
svabhāvavyādhipratiṣedhanīyam| yadyapi svabhāvo niṣpratiṣedhanīyastathā'pi
rasāyanaprabhāvāttapojñānādiyuktairmaharṣibhiraniyatāyuṣāṃ svabhāvavyādhyādiḥ
pratiṣidhyate; niyatāyuṣāḥ
1
punaḥ kalikaluṣairakṣīṇā rasāyanāyogyā eva||1-2||
brahmādayo'sṛjan pūrvamamṛtaṃ somasañjñitam | jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya
vakṣyate ||3|| eka eva khalu bhagavān somaḥ
sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate
||4|| tadyathā- aṃśumān muñjavāṃścaiva
candramā rajataprabhaḥ | dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ
||5|| pratānavāṃstālavṛntaḥ
karavīroṃ'śavānapi | svayamprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ
||6|| gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ
śākvarastathā | agniṣṭomo raivataśca yathokta iti sañjñitaḥ
||7|| gāyatryā tripadā yukto
yaścoḍupatirucyate | ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ
||8|| sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane
| sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate
||9||
gāyatryā tripadā yukta iti sarveṣāmeva somānāṃ viśeṣaṇam| tatra gāyatryā
varṇasvarātmikāyāḥ somasya sākṣādyogo nāstīti
gāyatrīpratipāditalokavedatrayayukta ityarthaḥ; tena pītasomaprabhāveṇa
lokavedatrayamasya vaśībhavati| etāni ca nāmāni sāmānyalokāprasiddhānyapi
pramāṇānīti darśayannāha- ete somā ityādi| tulyaguṇāḥ tulyaphalā
ityarthaḥ||3-9||
ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe
trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu
aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre
kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt
sauvarṇe (rājate vā
2
) pātre'ñjalimātraṃ, tataḥ sakṛdevopayuñjīta nākhādayan, tata upaspṛśya
śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato'bhyantarataḥ
suhṛdbhirupāsyamāno viharet ||10|| rasāyanaṃ
pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ | āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathañcana
saṃviśet ||11|| sāyaṃ vā
bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhirupāsyamānaḥ
śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (aśanāyito
3
vā kṣāraṃ); tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā
tathaivāsīta, tasya jīrṇe some chardirutpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ
kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatastṛtīye'hani
kṛmivyāmiśramatisāryate, sa
tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati,
tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ
śayyāyāṃ śāyayet; tataścaturthe'hani tasya śvayathurutpadyate, tataḥ
sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaśca śayyāyāṃ
4
pāṃśubhiravakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret; evaṃ
pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta, kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret;
tataḥ saptame'hani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ
somaparigrahādevocchvasiti, tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya
tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato'ṣṭame'hani prātareva
kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya
kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato'sya māṃsamāpyāyyate, tvak
cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti, tasya navamadivasāt
prabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame'hanyetadeva
vitaret, tato'sya tvak sthiratāmupaiti; evamekādaśadvādaśayorvarteta;
tatastrayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evamāṣoḍaśādvarteta; tataḥ
saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ
snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti
cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcarviśatiriti; tato'smai
dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato'sya nakhā jāyante
vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasampannāḥ keśāśca
sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt
keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā
vā snāpayet; tato'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ
kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatastrirātrāt
5
prathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet,
tato'sya balātailamabhyaṅgārthe'vacāryaṃ, yavapiṣṭamudvartanārthe, sukhoṣṇaṃ
ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ
snānārthe, candanamanulepārthe, āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ,
kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ;
tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatastṛtīye parisare
sthirīkurvannātmānamanyaddaśarātramāsīta, kiñcidātapapavanān vā seveta,
punaścāntaḥ praviśet, na cātmānamādarśe'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt;
tato'nyaddaśarātraṃ krodhādīn pariharet
6, evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ | viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā
brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ | teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ
||12||
ata ityādi| anyatamam ekatamam| upayuyukṣuḥ upayogaṃ kartumicchuḥ| upakaraṇāni
ghṛtādīni
7| paricārakāḥ sarvakarmaṇāṃ kartāraḥ| praśastadeśe vāstuśāstravidbhiḥ
parīkṣite prāgudakpravaṇe, trivṛtamāgāraṃ triḥparivṛtāṃ garbhakuṭīṃ kārayitvā|
hṛtadoṣaḥ hṛtaḥ snehasvedapūrvakairvamanādibhirdoṣo yena saḥ| pratisaṃsṛṣṭaṃ
peyādisaṃsarjanakrameṇa bhaktaṃ pathyaṃ yena saḥ| praśastāstithayo nandādayo
riktāvarjyāḥ, karaṇāni bavādīni viṣṭivarjyāni, muhūrtāḥ śivādayaḥ praśastāḥ;
nakṣatrāṇi puṣyahastāśvinīśravaṇāni| aghvarakalpasya
vidhānenāhṛtamagniṣṭomavidhānenānītam| abhiṣutam ṛtvigbhiḥ snāpitam| abhihutaṃ
vahnau prakṣiptam, ‘ṛtvigbhiḥ eva’ iti śeṣaḥ| antarāgāre antargṛhe|
añjalimātraṃ kuḍavapramāṇam| nāsvādayan somarasamanutsvādayan| upaspṛśya
ācamanaṃ kṛtvetyarthaḥ| śeṣaṃ gṛhītakṣīramaṃśumataḥ kandaṃ pānīye nadyādigate
nikṣipyetyarthaḥ| manaḥsaṅkalpādinirodho niyamaḥ, punarindriyadehayornirodho
yamaḥ| ātmānaṃ cetaḥ| vācaḥ punaḥ saṃyamanamāha- vāgyataḥ; maunaṃ
kṛtvetyarthaḥ| viharediti vihāraṃ kuryādityarthaḥ| tatra kāyavihāraścaturvidho
gamanacaṅkramaṇasthānāsanabhedena| na kathañcana saṃviśet na svapyāt| tanmanā
iti tatraiva some mano yasya sa tathā| upaśrutaśāntiḥ ākarṇitamaṅgalapāṭhaḥ|
sāyaṃ śayīteti tena divā
8
svāpaniṣedhaḥ| abhojanaṃ punaratra prathama eva dine yatra somapānam|
śītodakamātrāmiti mātrāśabdo'yamalpārthaḥ, śītamalpamudakaṃ jalaṃ pibet| gāṃ
spṛṣṭveti dhātūnāmanekārthatvādgāṃ dattveti jejjaṭaḥ| aniṣṭabhojanaṃ
śraddhādibhojanaṃ, pragrahabhojanaṃ balādanicchaṃ saṅkīrṇācārairbhojyate|
prabhṛtigrahaṇādanye'pi aniṣṭapratigrahādayo'bhipretāḥ| vitaret
dadyādityarthaḥ| pāṃśuḥ dhūliḥ| pariṣekaḥ snānam| ajakarṇakaṣāyamiti
kalkamityarthaḥ; kalke'pi kaṣāyaśabdo vartate, “pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanam”
(ca.sū. a.4) iti vacanāt| sasnehakalkena gharṣaṇamutsādanam|
kṣīramadhukasiddhaṃ cetyādi gavyakṣīracaturguṇaṃ madhukakalkasiddhaṃ
kṛṣṇatilānāṃ tailaṃ vyañjanādiṣvavacāryam| upayogavikalpa iti upayujyate
ityupayogo gavyakṣīrādirāhāro vihāraśca, upayogavikalpa upayogabhedaḥ kartavya
ityarthaḥ| tatraiva kvacidvarṇabhedena bhedaṃ darśayannāha- viśeṣatastu
vallītyādi| vallī latā, pratānaṃ dūrvāśaivalakamūlānāmiva vistāraḥ
9, kṣupako viṭapaḥ, ādigrahaṇāt kandādīnāmapi grahaṇam| ardhaṃ catuṣkaṃ yeṣāṃ
te tathā; muṣṭiḥ palam||10-12||
aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre'bhiṣuṇuyāt, candramasaṃ rājate;
tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryamavāpyeśānaṃ devamanupraviśati, śeṣāṃstu tāmramaye
mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā
upayoktavyāḥ | tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā
kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti
||13||
teṣāṃ tu pātreṣvapi bhedaṃ darśayannāha- aṃśumantamityādi| abhiṣuṇuyāt
pīḍayet| tāvupayujyeti etayorupayogaṃ kṛtvetyarthaḥ| aṣṭavidhaiśvaryaṃ yathā-
“aṇimā laghimā prāptiḥ prākāmyaṃ mahimā tathā| īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca tathā
kāmāvasāyitā”- iti; etadaṣṭaguṇamaiśvaryaṃ yogalabhyamapi
somarasāyanāllabhyate| carake punaranyathoktam- “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ
chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||
ityaṣṭaguṇamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram|
śuddhasattvasamādhānāttatsarvamupavartate” (ca.śā. a.1)- iti| īśānaṃ
maheśvaram| rohitaḥ lohitavarṇo mṛgaviśeṣaḥ| vitate vistṛte||13||
oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ | daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate
tanum ||14|| nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na
śastraṃ nāstrameva ca | tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi
||15|| bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ
prasrutānāmanekadhā | kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati
||16|| kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca
kurūnapi | yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ
||17|| kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra
ivāparaḥ | prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ
||18|| sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati
tattvataḥ | caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat
||19||
‘navāṃ’ ityatra ‘akṣataṃ’ iti pāṭhāntaraṃ, akṣataṃ yathā bhavati tathā tanuṃ
śarīraṃ dhārayate; akṣatamiti pāṭhāttu vyādherniṣedhaḥ| asnaṃ
mantravacchastram| tasyālamityādi| alam atrājasram, alam atyarthamāyuḥkṣapaṇe
na samarthā bhavantītyarthaḥ| bhadrāṇāṃ bhadrajātīyānāṃ, ṣaṣṭivarṣāṇāṃ
ṣaṣṭivarṣapramāṇānāṃ, prasrutānāṃ galitamadānām, anekadhā bahūn vārān,
dvipānāṃ balamityuktyā anivāryamityarthaḥ| kandarpaḥ kāmadevaḥ| kṣīrodaḥ
kṣīrasamudraḥ, śakrasadanam indragṛham, uttarakuravo deśaviśeṣāḥ| apratihatā
anivāryā| kāntyeti kāntyā kṛtyaivaṃ jñāyate'paro'yaṃ candraḥ| amoghasaṅkalpaḥ
anivāryasaṅkalpaḥ||14-19||
sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca | tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante
nipatanti ca ||20|| ekaikaṃ jāyate patraṃ
somasyāharahastadā | śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ
||21|| śīryate patramekaikaṃ divase divase
punaḥ | kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā
||22|| aṃśumānājyagandhastu kandavān
rajataprabhaḥ | kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ
||23|| candramāḥ kanakābhāso jale carati
sarvadā | garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau
||24|| sarpanirmokasadṛśau tau
vṛkṣāgrāvalambinau | tathā'nye
10
maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te
||25|| sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ
pañcadaśacchadāḥ | kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ
||26||
aparamapi grahaṇāya lakṣaṇaṃ darśayannāha- sarveṣāmityādi||20-26||
himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā | śrīparvate devagirau girau
devasahe tathā ||27|| pāriyātre ca vindhye
ca devasunde hade tathā | uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ
||28|| pañca teṣāmadho madhye sindhunāmā
mahānadaḥ | haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ
||29|| tasyoddeśeṣu cāpyasti
muñjavānaṃśumānapi | kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam
||30|| gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ
śākvarastathā
11| atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ
||31||
eteṣāmanveṣaṇasthānamāha- himavatītyādi| sthāneṣu kriyāpadasyāvidyamānatvāt
santītyevaṃ sāmānyakriyāṃ vitaret| candramasaḥ somasya
sthānaviśeṣamuddiśannāha- uttareṇetyādi| vitastāyāḥ nadīviśeṣāyāḥ, sindhurnāma
mahānadaḥ| haṭhaḥ jalakumbhikā| plavate tarati| candramāḥ somaviśeṣaḥ||27-31||
yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ | na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ
kṛtaghnāścāpi mānavāḥ | bheṣajadveṣiṇaścāpi brāhmaṇadveṣiṇastathā
||32||
yaiścetyādi| ‘bheṣajadveṣiṇa’ ityatra ‘bhiṣajadveṣiṇa’ iti pāṭhāntaraṃ;
yairmandabhāgyairbhiṣajo vaidyā apamānitāste puruṣāstān somānna paśyanti||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ
rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ
||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘na kalikalitāyuṣāṃ kalikaluṣitacetasāṃ, lolupānāṃ teṣāṃ rasāyanāyogyatvāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘rājate vāṃ’ iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 3 ‘aśanāyito vā kṣīraṃ’ iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 4 ‘pāṃśuśayyāyāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tato gate māse sapañcarātre’ iti pā. ↩
- 6 ‘pariharet| anyadekaviṃśatirātraprayogavikalpaḥ| evaṃ sarveṣāmupayogaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘ghaṭapiṭharādīni’ iti pā. ↩
- 8 ‘divaiva’ iti pā. ↩
- 9 ‘vallīnāṃ latānāṃ pratānamativistāraḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘tathā'nte’ iti pā. ↩
- 11 ‘śāṅkarastathā’ iti pā. ↩