nivṛttasantāpaśabdamadhikṛtya kṛtaṃ rasāyanaṃ nivṛttasantāpīyam| tadadhikṛtya
kṛto grantha itīyapratyayaḥ||1-2||
yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ | tathauṣadhīrimāḥ prāpya modante
bhuvi mānavāḥ ||3||
mahauṣadhirasāyanasyopādeyatvārthaṃ sāmānyaphalairauṣadhipraśaṃsāmuddiśannāha-
yathetyādi| nivṛttavyādhitvena śārīramānasikaduḥkharahitāḥ, modante hṛṣyantiḥ,
etena manaḥsukhaṃ darśayati| divi svarge||3||
atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran; tadyathā- anātmavānalaso
daridraḥ pramādī vyasanī pāpakṛd bheṣajāpamānī ceti | saptabhireva kāraṇairna
sampadyate; tadyathā-
ajñānādanārambhādasthiracittatvāddāridryādanāyattatvādadharmādauṣadhālābhācceti
2||4||
anātmavān apraśastātmā mithyācārapravṛtto mūḍhabuddhiḥ| pramādī
pramādaśīlo'navahitacitta ityarthaḥ| vyasanāni dyūtamadyaveśyādīni
santyasyāsau vyasanī| sapta kāraṇāni ca santi anātmavadādīnāṃ saptānāṃ
puṃsāmajñānādikāraṇaiḥ saptabhireva yathāyathaṃ rasāyanaṃ na prayuñjyāt|
tatrānātmano'jñānāt, daridrasyālasasyānārambhānavasthitacittatvānna pravṛttiḥ,
evaṃ pramādivyasanipāpakṛdādīnāmapyapravṛttiranumeyeti||4||
athauṣadhīrvyākhyāsyāmaḥ- tatrājagarī, śvetakāpotī, kṛṣṇakāpotī, gonasī,
vārāhī, kanyā, chatrā, aticchatrā, kareṇuḥ, ajā, cakrakā, ādityaparṇī,
brahmasuvarcalā, śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, golomī, ajalomī, mahāvegavatī,
cetyaṣṭādaśa somasamavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ | tāsāṃ somavat
kriyāśīḥstutayaḥ śāstre'bhihitāḥ | tāsāmāgāre'bhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ
kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta
3, yāstvakṣīrā mūlavatyastāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni
pramāṇamupayoge, śvetakāpotī samūlapatrā
4
bhakṣayitavyā, gonasyajagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā
kṣīreṇa vipācya parisrāvyābhighāritamabhihutaṃ ca sakṛdevopayuñjīta,
cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva, brahmasuvarcalā saptarātramupayoktavyā
bhakṣyakalpena, śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathitāni
prasthe'vaśiṣṭe'vatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somavadāhāravihārau
vyākhyātau, kevalaṃ navanītamabhyaṅgārthe, śeṣaṃ somavadānirgamāditi
||5||
somavaditi adhvaravidhivarjamanyatsarvaṃ somavat kriyāvidhānam|
āśīrmaṅgalapāṭhādiḥ, stutiḥ phalavādaḥ; gayī tu kriyā karaṇaṃ vidhānaṃ, āśīḥ
phalaṃ, tasya stutayaḥ somasyaiva; śāstre āgame abhihitāḥ| etena tanmate
somasyevādhvaravidhirapi prāpyate| abhihutānāṃ kṛtahomānām| kṣīrakuḍavamaṣṭau
palāni, mahatī mātrā| pradeśinīpramāṇāni āyāmavistārābhyām| kṣīreṇa vipācyeti
“dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ
kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” anena vidhinā| abhighāritamabhihutamiti
pūrvamabhighāritaṃ paścādabhihutaṃ; abhighāritam īṣaddhṛtāktam| tatra
cakrakāyāḥ payaḥ sakṛdeva| gayī tu ‘tatra cakrakāyāḥ
5
pāyasam’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- tatra cakrakāyāḥ
6
palakalkaṃ dviguṇitataṇḍulaṃ kṣīreṇa sādhyaṃ, sakṛdevopayuñjīta|
bhakṣyakalpeneti apūpādividhānena| ānirgamāditi gūḍhāgāraṃ kṛtvā
tatrāvāsaparyantamityarthaḥ||5||
bhavanti cātra- yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ śrutanigādinam | kuryuretāḥ
krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ naram
||6|| aṅgadī kuṇḍalī maulī
divyasrakcandanāmbaraḥ | caratyamoghasaṅkalpo nabhasyambudadurgame
||7|| vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāśca
toyadāḥ | gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ
7
parā ||8||
ataḥ paraṃ phalaśrutimāha- yuvānamityādi| vikrāntaṃ vikramayuktam| kāntaṃ
manojñam| krameṇaiveti śāstravihitasakalakrameṇa| aṅgadī keyūrayuktaḥ, kuṇḍalī
kuṇḍalayuktaḥ, maulī mukuṭadhārī, srak mālā, ambaraṃ vastram, amoghasaṅkalpaḥ
saphalakāmitaḥ| nabhasi ākāśe| ambudadurgame meghairduḥkhasañcāre| somasiddhe
gatiḥ pareti somasiddhe puruṣe
8
punarevamutkṛṣṭaṃ gamanaṃ bhavatītyarthaḥ||6-8||
atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak | maṇḍalaiḥ kapilaiścitraiḥ
sarpābhā pañcaparṇinī
||9|| pañcāratnipramāṇā ca vijñeyā'jagarī
budhaiḥ | niṣpatrā kanakābhāsā mūle dvyaṅgulasammitā
||10|| sarpākārā lohitāntā
śvetakāpotirucyate | dviparṇinīṃ mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām
||11|| dvyaratnimātrāṃ jānīyādgonasīṃ
gonasākṛtim | sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām
||12|| evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet
| kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasambhavā
||13|| ekapatrā mahāvīryā
bhinnāñjanasamaprabhā | chatrāticchatrake vidyādrakṣoghne kandasambhave
||14|| jarāmṛtyunivāriṇyau
śvetakāpotisaṃsthite | kāntairdvādaśabhiḥ patrairmayūrāṅgaruhopamaiḥ
||15|| kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma
mahauṣadhī | kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī
||16|| hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā
dviparṇinī | ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī
||17|| ajā mahauṣadhī jñeyā
śaṅkhakundendupāṇḍurā | śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām
||18|| cakrakāmoṣadhīṃ
9
vidyājjarāmṛtyunivāriṇīm | mūlinī pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ
||19|| ādityaparṇinī jñeyā
sadā''dityānuvartinī | kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati
||20|| sakṣīrā padminīprakhyā devī
brahmasuvarcalā | aratnimātrakṣupakā patraidrvyaṅgulasammitaiḥ
||21|| puṣpairnīlotpalākāraiḥ
phalaiścāñjanasannibhaiḥ | śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī
||22|| śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā
mahāśrāvaṇilakṣaṇā | golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave
||23|| haṃsapādīva vicchinnaiḥ
patrairmūlasamudbhavaiḥ | athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā sarvarūpataḥ
||24|| vegena mahatā''viṣṭā
sarpanirmokasannibhā | eṣā vegavatī nāma jāyate hyambudakṣaye
||25||
vistṛtakaniṣṭhāṅgulimuṣṭikahastaḥ aratniḥ| śvetakāpotisaṃsthite iti
śvetakāpotikākṛtītyarthaḥ| rakṣoghne iti svabhāvena rakṣasāṃ pradhvaṃsakare|
kāñcanavarṇaṃ kṣīraṃ yasyāḥ sā kāñcanakṣīrī| kṣuparūpiṇī viṭaparūpiṇī,
baddhamuṣṭikaraḥ aratniḥ| nivāte'pi svabhāvavegenāviṣṭā| ambudakṣaye
śaradi||9-25||
saptādau sarparūpiṇyo hyauṣadhyo yāḥ prakīrtitāḥ | tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ
mantreṇānena sarvadā
||26|| mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ
gavāmapi | tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai
||27|| mantreṇānena matimān sarvā
evābhimantrayet | aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ
||28|| naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ
somasamāstathā |29|
anena mantreṇoddharaṇamutpāṭanamauṣadhaparirakṣārthamabhimataphalaprāptyarthaṃ
10
ca| mantramāha- mahendretyādi| praśāmyadhvam upaśamaṃ kuruta; kimarthaṃ?
śivāya kalyāṇāya| vai niścitam| naivāsādayituṃ naiva prāptum||26-28||-
pītāvaśeṣamamṛtaṃ devairbrahmapurogamaiḥ
||29|| nihitaṃ somavīryāsu some
cāpyoṣadhīpatau |30|
paurāṇikīṃ śrutiṃ darśayannāha- pītetyādi| nihitaṃ dhṛtam| somavīryāsu
auṣadhiṣu| some candramasi||29||-
devasunde hradavare tathā sindhau mahānade
||30|| dṛśyate ca jalānteṣu medhyā
brahmasuvarcalā | ādityaparṇinī jñeyā tathaiva himasaṅkṣaye
||31|| dṛśyate'jagarī nityaṃ gonasī
cāmbudāgame | kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam
||32|| kareṇustatra kanyā ca
chatrāticchatrake tathā | golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā
||33|| vasante kṛṣṇasarpākhyā gonasī ca
pradṛśyate | kauśikīṃ saritaṃ tīrtvā sañjayantyāstu pūrvataḥ
||34|| kṣitipradeśo valmīkairācito
yojanatrayam | vijñeyā tatra kāpotī śvetā valmīkamūrdhasu
||35|| malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī
dhruvā | kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ ca bhakṣayettāmupoṣitaḥ
11||36|| somavaccātra varteta phalaṃ tāvacca
kīrtitam | sarvā viceyāstvoṣadhyaḥ somāścāpyarbude girau
||37|| sa
śṛṅgairdevacaritairambudānīkabhedibhiḥ | vyāptastīrthaiśca vikhyātaiḥ
siddharṣisurasevitaiḥ
||38|| guhābhirbhīmarūpābhiḥ
siṃhonnāditakukṣibhiḥ | gajāloḍitatoyābhirāpagābhiḥ samantataḥ |
vividhairdhātubhiścitraiḥ sarvatraivopaśobhitaḥ
||39|| nadīṣu śaileṣu saraḥsu cāpi
puṇyeṣvaraṇyeṣu tathā''śrameṣu | sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra
bhūmirhi vasūni dhatte ||40||
deśamāha- devasunde ityādi| hrade jalāśayaviśeṣe| mahānada iti loke
prasiddhaḥ| himasaṅkṣaye vasante| ambudāgame varṣāsu| kṛṣṇasarpākhyā vārāhī|
vijñeyā anusaraṇīyāḥ| kutaḥ punaratra girau sarvā evānusaraṇīyā ityāha- sa
ityādi| yato giriruktaviśeṣaṇaḥ
12| ambudānīkaṃ meghaghaṭā| dhātubhiḥ gairikādibhiḥ| punaḥ kiṃviśiṣṭo giriḥ?
guhābhiruktaviśeṣaṇābhirvyāptaḥ, siṃhonnāditakukṣibhiḥ siṃhairunnāditāḥ
kukṣayo yāsāṃ tāstābhiḥ, punarāpagābhirnadībhiruktaviśeṣaṇābhirupalakṣitaḥ| hi
yasmādarthe| yasmāt kāraṇāt sarvatra sarvadeśeṣu, bhūmiriyaṃ ratnāni
dhārayatītyarthaḥ||30-40||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ nāma
triṃśo'dhyāyaḥ ||30||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne triṃśattamo'dhyāyaḥ||30||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘rasāyanacikitsitaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…danāyatanādanāyāsādau...’ iti pā. ↩
- 3 ‘tāsāmabhihutānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavamāgāre sakṛdevopayuñjīta’ iti pā. ↩
- 4 ‘samūlaphalavṛntā’ iti pā. ↩
- 5 ‘kanyakāyāḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kanyakāyāḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘somasiddhagatiḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘somasiddhasya’ iti pā. ↩
- 9 ‘takrakāṃ’ iti ‘nakrakāṃ’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘bhiṣagāturaparirakṣārthaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘dṛśyate nātra saṃśayaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘giriruktaprakāraiḥ śṛṅgairupaśobhitaḥ’ iti pā. ↩