athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
sarvopaghātaśamanīye rasāyane ‘nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ’
ityuktatvācchodhanaṃ pratipādayitukāmaḥ tatprākkarmaṇī
1
snehasvedau nirdiśati; tatrāpi snehapūrvakatvāt svedasya prathamaṃ
snehopayaugikaṃ cikitsitamāha- athāta ityādi| snehasya upayogo yasmin karmaṇi
tatsnehopayaugikaṃ tadeva cikitsitam| upayojanam upayogo bāhya ābhyantaraśca;
tatra bāhyo'bhyaṅgādiḥ, ābhyantaraḥ pānādiḥ||1-2||
snehasāro'yaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭhāḥ snehasādhyāśca bhavanti |
sneho hi
pānānuvāsanamastiṣkaśirobastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ
||3||
tatra pānādi pradhānamiha vaktavyam, apradhānaṃ punaranāgatābādhe
indriyānupālanaprasaṅgenoktam||3||
tatra dviyoniścaturvikalpo'bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāśca | tatra jaṅgamebhyo
gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailaṃ pradhānamiti
||4||
dviyoniḥ dvikāraṇikaḥ sthāvaro jaṅgamaśca| tatra tailaṃ sthāvarayoni,
ghṛtavasāmajjānastu jaṅgamayonayaḥ| tatra tailaṃ tilādiphalodbhavatvāt
phalasthaṃ, devadāruśiṃśapāgurvādisārotthaṃ ca; ghṛtamapi dvividhaṃ
kṣīrotthaṃ, dadhyutthaṃ ca; śuddhamāṃsasneho
2
vasā, asthyāśrayā majjā| catvāro vikalpāḥ sarpistailavasāmajjāno yasya
snehasyeti caturvikalpaḥ; svābhāvikaguṇenāpyatra pānavidhāvuktaḥ| tatra
jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailamiti||4||
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ
3
ca sthāvarasnehānupadekṣyāmaḥ- tatra
tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā
virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā vāmayanti,
viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro
virecayanti, karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā
duṣṭavraṇeṣūpayujyante, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā
mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu,
kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu,
kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ prameheṣu,
tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ
pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe,
śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe, saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā
dadrukuṣṭhakiṭibheṣu, sarva eva snehā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsena
vyākhyātāḥ ||5||
prayojanasyānatikrameṇeti yathāprayojanaṃ, prayojanaṃ prayojanaṃ vīkṣyeti vā|
pradhānaṃ pradhānaṃ vīkṣya yathāpradhānam| tatra sthāvarasya prāyeṇa
pārthivadravyārabdhatvāttasya ca svabhāvenādhogāmitvādvirecanasnehāneva
prathamamāha- tatretyādi| tilvako rodhrākāro bṛhatpatro raktatvagvairecanikaḥ,
saptalā yavatiktābhedaḥ, śaṅkhinyapi tadbhedaḥ, viṣāṇikā meṣaśṛṅgī, gavākṣī
indravāruṇī, kampillako recanikā svanāmakhyātaḥ, śampākaḥ kiramālakaḥ, nīlinī
nīlāñjanikā śāradaṃ phalam| jīmūto devadālī, kṛtavedhanaḥ kośātakī, ikṣvākuḥ
kaṭutumbī, dhāmārgavo mahākośātakī| tatra tilvakādisnehā virecayanti,
jīmūtakādisnehā vāmayanti| pittakaphaharaṃ karmadvayaṃ pratipādya sthānāśrayaṃ
kaphasyaiva karma darśayannāha- viḍaṅgetyādi| kharamañjarī apāmārgaḥ,
madhuśigruḥ śobhāñjanakaḥ, sūryavallī paṭolasadṛśā vallī, jyotiṣmatī
kākamardanikā, śiro virecayanti nasyaprayogeṇa śiraḥsthaṃ śleṣmāṇaṃ
virecayanti srāvayantītyarthaḥ| idānīṃ śalyatantratvādvraṇayoginaḥ
snehānnirdiśannāha- karañjetyādi| pūtīkaḥ cirabilvaḥ, kṛtamālaḥ kiramālaḥ|
tuvarakaḥ paścimasamudrabhūmiṣu palāśānukārī vṛkṣaḥ| mahāvyādhiṣu
mahākuṣṭhamehādiṣvaṣṭāsu, vātāmayādiṣvityanye; upayujyanta iti pūrvaślokāt
sambandhanīyam; evamuttaratra| trapusaḥ sudhāvāsaḥ, trapusīti loke,
ervārurlomaśā karkaṭī, karkāruḥ vāḍavaṃ trapusaṃ ‘kherasā’ iti loke|
mūtrasaṅgeṣu mūtrakṛcchrādhmānāśmarīṣvityarthaḥ| kapotavaṅkā brahmasuvarcalā,
avalgujo bākucī; gayadāsastu ‘kapotavaṅkāharītakīsnehau śarkarāśmarīṣu’ iti
paṭhitvā vyākhyānayati- kapotavaṅkādisnehau vātabhinnamūrtiṣvaśmarīṣviti|
picumardo nimbaḥ, atimuktakaḥ avantakaḥ, bhāṇḍī ‘bhāṇḍanī’ iti loke prasiddho
viṭapo bhāṇḍadhāvanārthamāsutīvalāḥ samāharanti| priyālaḥ cāraḥ| piṇḍītako
madanaḥ| śravaṇaḥ tāpasavṛkṣaḥ ‘iṅgudī’ iti loke, kaṅgukaṃ priyaṅguḥ, ṭuṇṭukaḥ
syonākaḥ| pītadāru devadāru| viśeṣeṇa dadrūkiṭibhau ghnantīti niyamārthaṃ
punaḥ kuṣṭhatvāviśeṣe'pi tayorgrahaṇam| sarvasnehasāmānyakarma nirdiśannāha-
sarva evetyādi| sthāvaratailaprādhānyena tilatailaguṇā dravadravyavidhāvuktāḥ|
samāseneti vargeṇaiva guṇopadeśāt saṅkṣepeṇetyarthaḥ||5||
ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramamupadekṣyāmaḥ | tatra kecidāhuḥ-
tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ caturbhāgāvaśeṣaṃ
niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ
dravamāvāpya caturaścākṣasamān bheṣajapiṇḍānityeṣa
4
snehapākakalpaḥ | etattu na samyak; kasmāt? āgamāsiddhatvāt
||6||
sa ca snehaḥ prāyaśaḥ saṃskṛta upayujyate, atastatsaṃskārārthamāha- ata
ūrdhvamityādi| ādiśabdāt kandādayo gṛhyante| bhāga iti ekavacanāntatvādeka
evākṛtapalādimānaviśeṣastulādhāraṇamātreṇāvadhāritaḥ|
tasmāttvagādibhāgāccaturguṇamudakam| taduktam- caturbhāgāvaśeṣaṃ
kvāthamupaharediti| kaṣāyasnehakalkamānaṃ darśayannāha- snehaprasṛteṣvityādi|
prasṛto'tra saṃyuktapañcāṅgulirīṣadvistṛtapāṇirekaḥ, na punaḥ paladvayam|
caturaścākṣasamān bheṣajakalkapiṇḍān bibhītakaphalamānān piṣṭabheṣajakalkān;
ityeṣa snehapākakalpa iti kecidāhuḥ||6||
palakuḍavādīnāmato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ- tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ
suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā
ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tānyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ
caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ityabhiniṣpadyante,
tulā punaḥ palaśataṃ, tāḥ punarviṃśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṃ mānam,
ārdradravāṇāṃ
5
ca dviguṇamiti ||7||
snehapākakalpamupadidikṣuḥ pūrvaṃ palādiparimāṇamevāha- paletyādi| kutaḥ?
tatpūrvakatvāt tatparimeyārthapravibhāgasiddheḥ, parimāṇasiddhau
parimeyakaṣāyasnehapākādisambhāradravyapravibhāgaprasiddhiḥ; atastadupayogi
mānamabhidhīyate| palādīnāṃ paṅktau pṛthak kuḍavagrahaṇāt
palakuḍavayoradvaiguṇyaṃ pratipādayati| tadāha- tatra kuḍavādau
dravasyārdrasya ca dvaiguṇyameva, palamāneṣu tu punaradvaiguṇyameva| madhyamā
madhyamapramāṇāḥ, tena nātisthūlā nātitanavaśca grāhyāḥ| tairdvādaśabhirekaḥ
suvarṇamāṣakaḥ| te ṣoḍaśa suvarṇamāṣakāḥ suvarṇakarṣa ityarthaḥ| anye
punaranyathā mānasūtraṃ paṭhanti; tadyathā- athavā madhyamaniṣpāvā ityādi|
ardhaṃ tṛtīyaṃ yeṣāṃ tānyardhatṛtīyāni sārdhadvayamityarthaḥ| ubhayaṃ caitat
prasiddham| tataścetyādi| ayamarthaḥ- tataḥ karṣāccaturguṇavardhamānāt palam,
evaṃ palāt caturguṇavardhamānāt kuḍavaḥ, kuḍavāt prasthaḥ, prasthādāḍhakam,
āḍhakād droṇaḥ; tulā punaḥ palaśatameva| tāḥ punariti tulā ityarthaḥ|
prasaṅgena bhāro'pyabhihito na punaratrānena vyavahāro dṛśyate| śuṣkāṇāmidaṃ
pramāṇaṃ, sārdrāṇāṃ sarasānāṃ dravāṇāṃ salilakṣīrādīnāṃ kuḍavādau dvaiguṇyaṃ;
tena śuṣkāṇāṃ caturbhiḥ palaiḥ kuḍavaḥ, ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ cāṣṭabhiriti;
jejjaṭastvārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca catuḥpalaṃ kuḍavamāha| vṛddhavaidyavyavahārāt
kāniciddravyāṇyārdrāṇyapi na dviguṇāni grāhyāṇi| tānyevāha-
“vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatamūlīsahāmṛtāḥ
6| prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarāḥ|| nityamārdrāḥ
7
prayoktavyā na tāsāṃ dviguṇaṃ bhavet”- iti| kecit prasthaviṣaye evaṃ
pravadanti- “dvātriṃśatā'tra viṃśatyā palaiḥ ṣoḍaśabhiḥ kramāt|
toyasnehaviśuṣkāṇāṃ dravyāṇāṃ prasthamādiśet”- iti| tatra dvādaśa dhānyamāṣā
madhyamāḥ suvarṇamāṣaka iti māgadhānumataṃ suśrutācāryasammataṃ mānam| uktaṃ
ca- “mānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā| kāliṅgānmāgadhaṃ
śreṣṭhamiti mānavido viduḥ|| kāliṅgamapi mānaṃ ca carakācāryasammatam”- iti|
suśrutācāryaḥ prāha- athavā
8
madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirityādikam||7||
tatrānyatamaparimāṇasammitānāṃ yathāyogaṃ
tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā
bhedyānyaṇuśo bhedayitvā'vakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā'mbhasā'bhiṣicya
sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā'paharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ |
snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya
vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ | athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ
tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ;
snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ caturguṇaṃ dravamāvāpya vipacedityeṣa
snehapākakalpaḥ ||8||
palādimānamabhidhāya kvāthapākaparibhāṣāmāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye|
anyatamena ekatamena, parimīyate'neneti parimāṇaṃ palādikaṃ, tena
samyaṅmitānāṃ tvakpatrādīnām| ṣoḍaśaguṇenāṣṭaguṇena veti vāśabdaḥ samuccaye
caturguṇenetyasya| udakadroṇaviṣaye tulādravyasyāvāpenaitajjñāpayati-
niṣkvāthyaṃ dravyaṃ jale pañcaguṇe niṣkvāthayet| snehapākaparibhāṣāmāha-
snehādityādi| snehakuḍave prasthaṃ dravaṃ bheṣajapalaṃ ca dattvā
paktavyamityarthaḥ| anye suśrutādhyāyinaḥ kvāthasnehapākakalpanamanyathā
paṭhanti| trayāṇāmapi kaṣāyapākaviṣayamāha- “karṣādau tu palaṃ yāvaddadyāt
ṣoḍaśikaṃ jalam| tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ
bhavet||caturguṇamataścordhvaṃ yāvat prasthādikaṃ bhavet”- iti| prakārāntareṇa
viṣayamāha- “mṛdau caturguṇaṃ deyaṃ kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam| kaṭhināt kaṭhine
deyaṃ jalaṃ ṣoḍaśikaṃ matam”- iti| bāhulyena ṣoḍaśaguṇena jalena kvāthakalpanā
pānaviṣaye, snehapāke tu pūrvaiva| vṛddhasuśrutādhyāyimate snehapākakalpanaṃ-
snehāccaturguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya
vipacedityeṣa snehapākakalpaḥ| snehāccaturguṇo drava iti vacanāt
sarve'pyudakakṣīrādayo gṛhyante| kecidevaṃ paṭhanti- “yatraikadvitricaturāṇi
dravadravyāṇi tatra sarvāṇyeva snehāccaturguṇāni, pañca prabhṛtīni
snehasamānāni”- iti| tathā coktam,- “pañcaprabhṛti yatra syurdravāṇi
snehasaṃvidhau| tatra snehasamānyāhurarvāk ca syāccaturguṇam”- iti||8||
bhavataścātra- snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ yatra neritam | tatrāyaṃ
vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu
||9|| anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ
matam | kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāttasmāt prayojayet
||10||
kaṣāyasnehapākaparibhāṣeyaṃ, paribhāṣā cāniyame niyamakāriṇīti, tadeva
darśayannāha- snehabheṣajatoyānāmityādi| anukte dravādau punaḥ kā
paribhāṣetyāha- anukte ityādi| yasmādeva gaṇāt snehapāko'bhipretastasmādeva
9
gaṇāt kvāthakalkaprakārābhyāṃ samācaraṇīyaḥ||9-10||
ata ūrdhvaṃ snehapākakramamupadekṣyāmaḥ | sa tu trividhaḥ; tadyathā- mṛduḥ,
madhyamaḥ, khara iti | tatra snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa
mṛduriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ,
kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara iti; ata
ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet | tatra
pānābhyavahārayormṛduḥ, nasyābhyaṅgayormadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayostu khara
iti ||11||
snehauṣadhayorvivekamātraṃ pṛthagbhāvamātraṃ yasmin bheṣaje tat tādṛśaṃ
bheṣajaṃ yatra snehapāke sa mṛduḥ| pṛthaktvamubhayagatamapi bheṣaje'bhihitaṃ,
bheṣajasyāgre'pi lakṣaṇatvena nirdeśāt| madhūcchiṣṭamiva viśadamapicchilameva|
ata eva avilepi aṅgulyādeḥ| evaṃvidhaṃ bheṣajaṃ kalkarūpaṃ yatra sa madhyamaḥ|
avasannamīṣaditi bharjanāt kiñcidbhṛṣṭaprāyam| ata
ūrdhvamatikṛṣṇamatyavasannamativiśadaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa dagdhaḥ| tasya
sādhanopadeśādauṣadhaguṇā eva naṣṭā na snehaguṇā iti gamyate| carake
punaranyathoktaṃ,- “kharo'bhyaṅge mṛdurnasye pāne bastau ca madhyamaḥ” (ca.
ka. 12) iti; tadatra dvayamapi pramāṇaṃ; “śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra
dharmāvubhau smṛtau” (manu. 2-14)- iti| anyatrāpi- “uditānudite cāpi
samayādhyuṣite tathā| sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ” (manu.
smṛ.2-15) iti||11||
bhavataścātra- śabdasyoparame prāpte phenasyopaśame tathā |
gandhavarṇarasādīnāṃ sampattau siddhimādiśet
||12|| ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt
kuśalo bhiṣak | pheno'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet
||13||
tatra bheṣajasparśena mṛduviśadādinā prādhānyena pākalakṣaṇaṃ niścitya
śeṣendriyārthairupadiśannāha- bhavataścātretyādi| dvividhaḥ pacyamānasnehasya
śabdo dravānugataḥ, adravānugataśca| tatra śabdasyoparame prāpte ityatra
prāptaśabdena yuktārthavācinā dravānugataśabdasyoparamo na
kṛtsnaśabdavyuparama iti jñeyam| sampattau samṛddhau||12-13||
ata ūrdhvaṃ snehapānakramamupadekṣyāmaḥ- atha khalu laghukoṣṭhāyāturāya
kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite
prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātrāṃ
pātuṃ prayacchet | pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet
||14||
ata ūrdhvaṃ snehapānakramamiti snehapānaparipāṭīmityarthaḥ| athaśabdo'yaṃ
pañcakarmādau maṅgalārthaḥ| khaluśabdo vākyaśobhārthaḥ| laghukoṣṭhavacanaṃ
jīrṇāhārapradarśanārthaṃ; gayī tu laghukoṣṭhāya
yathākramamāmāśayapakvāśayahṛdayeṣu pakvatāpagatānnamalarasāmatāgauravāyeti
vyākhyānayati
10| kṛtaṃ maṅgalaṃ pūrṇodakakumbhādi sarvalokaprasiddhaṃ svastivācanaṃ ca yasya
sa tathā, tasmai| atrodayagirisaṃsthitasaviturgrahaṇaṃ prātaḥkālajñāpanāya|
prātarhi saṃśodhanārthaṃ snehapānaṃ tantrāntare'pyuktaṃ- “śuddhyarthaṃ
punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ| pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle
prakāṅkṣitaḥ” (ca. sū. a. 13) iti| yathābalamiti doṣapuruṣāmayānāṃ
hīnamadhyottamabalamāśritya yāmadvayacaturyāmasakalāhaḥpariṇāmasāpekṣiṇīṃ
mātrām| sarvasnehaneṣu
11
pradhānatayā ghṛtataile prāha- ghṛtasya tailasya veti| upaspṛśya ācamanaṃ
kṛtvetyarthaḥ||14||
rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām | hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ
praśasyate ||15|| kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ
pravṛddhakaphamedasaḥ | pibeyustailasātmyāśca tailaṃ dārḍhyārthinaśca ye
||16|| vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā
mahārujaḥ | mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ
||17|| krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā
dīptavahnayaḥ | majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam
||18||
sarve rūkṣakṣataviṣārtādayaḥ| svauṣadhānvitamiti yasya yat svamātmīyamauṣadhaṃ
tena yuktam||15-18||
kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam | deyaṃ bahukaphe cāpi
vyoṣakṣārasamāyutam ||19||
idānīṃ tasyaiva ghṛtasya pratidoṣaṃ kevalasya saṃyuktasya ca prayogamāha-
kevalamityādi| kevalam asahāyam, anyadravairasaṃyuktamityarthaḥ, tacca
saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā; satyapyanyadravyasaṃyoge saṃskṛtatvaṃ labhyata eva,
saṃyogasaṃskārayorguṇayorbhinnatvāt| etena saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā kevalaṃ
kvāthacūrṇādiprakṣeparahitaṃ sarpiḥ pātavyamiti jñeyam| gayī tu-
pittaharadravyasādhitameva kevalamityāha||19||
doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca | yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ
samāsavyāsato rasaiḥ ||20||
na kevalamuktairlavaṇādibhireva saṃyuktaṃ sarpiryojyaṃ, kiṃ tarhi
triṣaṣṭibhedabhinnai rasairapītyāha- doṣāṇāmityādi||20||
snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale | acchameva pibet snehamacchapānaṃ
hi pūjitam ||21||
acchapānaviṣayamuddiśannāha- snehasātmya ityādi| kleśasahaḥ
śaktilakṣaṇabalayuktaḥ, ato viparītaṃ bhaktena saha pāyayet| acchaḥ
kevalasnehaḥ| kecit ‘kāle nātyuṣṇaśītale’ ityasya sthāne ‘dṛḍhaṃ kāle ca
śītale’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dṛḍhamityupacayalakṣaṇabalayuktaṃ,
kāle ca śītala iti cakāro vātakaphayoḥ śaityāddoṣe ca śītala iti gamayati||21||
śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi | vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko
divā ||22||
uktamevācchapānaṃ doṣakālabhedena vivṛṇvannāha- śītakāla ityādi| niśīti
saṃśamanameva, ‘uṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet’ iti vacanāt| vātapittādhika
iti vātapitte adhike yasya saḥ vātapittādhikaḥ|
vātapittayorvyastasamastayorgrahaṇādvātādhikaḥ pittādhiko vātapittādhikaśca
rātrau saṃśamanaṃ snehaṃ pibet| tatrāpi
vātapittākhyasaṃsargasyāparasaṃsargopalakṣaṇatvāt pittaśleṣmādhiko'pi rātrau
pibediti gamyate| vātaśleṣmādhika iti vātaśleṣmā ca śleṣmā ca vātaśleṣmāṇau,
samāse'ntaḥpadalopaḥ, tāvadhikau yasya sa vātaśleṣmādhikaḥ| etena
vātakaphādhikaḥ kaphādhikaśca divā snehaṃ pibediti gamyate| atrārthe ca
vṛddhavāgbhaṭaḥ- “sarvaṃ sarvasya ca snehaṃ yuñjyādbhāsvati nirmale| ṛtau
sādhāraṇe doṣasāmye'nilakaphe kaphe|| divā niśyanile pitte saṃsarge
pittavatyati” (a. saṃ. sū. 25) iti| yadā ca grīṣme vātakaphottho rogaḥ
snehasādhyastadā kālamāśritya tadanuvihitaḥ sneho niśi prayojyo doṣādīn vīkṣya
ca, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “tvaramāṇe tu śīte'pi divā tailaṃ prayojayet|
uṣṇe'pi rātrau sarpistu doṣādīn vīkṣya cānyathā” (a. saṃ. sū. 25) iti||22||
vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇmūrcchonmādakārakaḥ | śīte vātakaphārtasya
gauravāruciśūlakṛt ||23||
uktādanyathākaraṇe ubhayatrāpi doṣaṃ darśayannāha- vātapittādhikasyetyādi||23||
snehapītasya cettṛṣṇā pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | evaṃ cānupaśāmyantyāṃ
snehamuṣṇāmbunā vamet ||24|| dihyācchītaiḥ
śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpyavagāhayet |25|
tatra tṛṣṇāpratīkāramuddiśannāha- snehapītasyetyādi| dihyāt limpet||24||-
yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate'hani
||25|| sā mātrā dīpayatyagnimalpadoṣe ca
pūjitā | yā mātrā parijīryeta tathā'rdhadivase gate
||26|| sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca
pūjitā | yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite
||27|| snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca
pūjitā | yā mātrā parijīryettu tathā pariṇate'hani
||28|| glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā
pūjitā bhavet ahorātrādasanduṣṭā yā mātrā parījīryati
||29|| sā tu
kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī |30|
glānyādikaṃ hitvā yā parijīryediti vacanāt snehabāhulyena paripākakāle
glānyādayo bhavantītyavagamyate| pūjitā bhavediti vacanāt ‘snehane’
ityāharaṇīyam||25-29||-
yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ
||30|| pīto hyatibahuḥ sneho janayet
prāṇasaṃśayam | mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati
||31|| viṣṭabhya cāpi jīryettaṃ vāriṇoṣṇena
vāmayet | tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine | jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ
snehasyoṣṇodakaṃ pibet ||32|| tenodgāro
bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā | syuḥ pacyamāne
tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ ||33||
tāsvādyāmeva mātrāmadoṣatvena nirdiśati- yathāgnītyādi| agnyanatikrameṇa
ekayāmapariṇāmāṃ mātrāṃ pātuṃ prayojayet, palamityarthaḥ| kutaḥ punarnetarā
ityāha- pīto hyatibahurityādi| mithyācārāt śītasevādilakṣaṇāt|
mithyācārādijasya snehājīrṇasya pratīkāra uktaḥ| snehasādhye vyādhau
punarapyasya sneho deya ityāha- tataḥ snehamiti| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ
pariṇatāpariṇataśaṅkāyām| asyāgre pacyamānalakṣaṇaṃ kecitpaṭhanti- syurityādi|
syuḥ bhaveyuḥ| etaccānārṣaślokārdhamiti jejjaṭācāryoktatvānna paṭhanīyam||30-33||
pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram | yavāgūṃ pāyayeccoṣṇāṃ kāmaṃ
klinnālpataṇḍulām ||34|| deyau yūṣarasau
vā'pi sugandhī snehavarjitau | kṛtau vā'tyalpasarpiṣkau vilepī vā
12
vidhīyate ||35||
snehavarjitāvityanenākṛtāviti gamyate| kṛtau snehādisaṃskṛtau| yūṣarasāviti
atra yūṣaḥ kaphe tailapāne ca deyaḥ, raso vāte ghṛtapāne ca, vilepī ca
punarvilepīsātmyāya madhyamāgnaye deyā||34-35||
pibettryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā | saptarātrāt paraṃ snehaḥ
sātmyībhavati sevitaḥ ||36||
tasya snehapānasya koṣṭhāpekṣayā kālaniyamaṃ darśayannāha- pibedityādi| tatra
tryahaṃ mṛdukoṣṭhāpekṣayā, madhyamakoṣṭhāpekṣayā tu catuḥ- pañcaṣaḍahāni,
krūrakoṣṭhāpekṣayā tu saptarātram| anye tu mṛdutamamṛdutaramṛdukoṣṭhāpekṣayā
ekadvitryaham, evaṃ madhyamakoṣṭhataratamamadhyāt catuḥpañcaṣaḍahāni,
krūrakrūratarakrūratamakoṣṭhāpekṣayā saptāṣṭanavāpi divasānīti|
sātmyībhavatīti ātmanā saha vartata iti sātmyam, asātmyaṃ yatra sātmyaṃ
bhavati sātmyībhavati; ātmaśabdo'tra dehaparyāyaḥ, ayamarthaḥ- ātmani kāye
yadvartate, yadupaśete, na vikārāya bhavati, sukhaṃ ca karotītyarthaḥ, tat
sātmyībhavatītyucyate; etena snehakāryamutkleśanādikaṃ na karoti āhāravacca
sātmyībhavati, ata eva sevita ityuktaṃ; viṣamapi svalpaṃ
pratidinamupayujyamānaṃ na māraṇātmakaṃ bhavati| tacca sātmyībhavanaṃ
vātaprakṛtāvūrdhvāṅgamārute boddhavyaṃ, vātakaphaprakṛtau punaranutkleśa
eva||36||
sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ tathā | tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca saha
bhaktena pāyayet ||37||
idānīmavacāraṇāmāvasthike nityage ca kāle nirdiśannāha- sukumāramityādi|
bhaktaśabdena sarve vilepyādayo'bhipretāḥ| tacca pānaṃ dvividham- aśanāt
pṛthak, aśanavyāmiśraṃ vā; tatra yat pṛthak tadacchapānameva||37||
pippalyo lavaṇaṃ snehāścatvāro dadhimastukaḥ | pītamaikadhyametaddhi
sadyaḥsnehanamucyate ||38|| bhṛṣṭā māṃsarase
snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā | prakṣudrā
13
pīyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate
||39|| sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ
svalpataṇḍulā | sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate
||40|| pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ
varāhajā | vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate
||41|| śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte
tu gām | dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ sadyaḥsnehanamucyate
||42|| yavakolakulatthānāṃ kvātho
māgadhikānvitaḥ | payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet
14||43|| siddhametairghṛtaṃ pītaṃ
sadyaḥsnehanamuttamam | rājñe rājasamebhyo vā deyametaddhṛtottamam
||44||
tatrāvacāraṇāṃ prayogeṇa darśayannāha- pippalya ityādi| lavaṇamatra
pradhānakalpanayā saindhavam| snehāścatvāraḥ sarpistailavasāmajjānaḥ|
dadhimastuko dadhisaraḥ| pippalīlavaṇayoryāvatyā mātrayā nātikaṭutvaṃ
nātilavaṇatvaṃ ca tāvatī mātrā| prakṣudrā kṣudrāvagāḍhā; kṣudraṃ phāṇitaṃ
‘kākavī’ iti loke| ghṛte tviti tuśabdaḥ punararthe| māgadhikāyā ayaṃ
māgadhiko'tra kalkaḥ, dravāḥ ṣaṭ, snehasamā pippalī saptamī, ghṛtamaṣṭamam|
etatsiddhaṃ nṛpādibhiḥ sukhocitairannāt prāṅmadhye'nte vā peyam|
sadyaḥsnehanamiti tadahareva||38-44||
balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu | alpadoṣeṣu yojyāḥ syurye yogāḥ
samyagīritāḥ ||45||
eṣāṃ yogānāṃ viṣayaṃ darśayannāha- balahīneṣvityādi| ye yogāḥ pūrvaṃ
kathitāḥ||45||
vivarjayet snehapānamajīrṇī taruṇajvarī
15| durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ
||46|| chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ
pānaklamānvitaḥ | dattabastirviriktaśca vānto yaścāpi mānavaḥ
||47|| akāle durdine caiva na ca snehaṃ
pibennaraḥ | akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet
||48|| snehapānādbhavantyeṣāṃ nṝṇāṃ
nānāvidhā gadāḥ | gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyathavā punaḥ
||49|| garbhāśaye'vaśeṣāḥ syū
raktakledamalāstataḥ | snehaṃ jahyānniṣeveta pācanaṃ rūkṣameva ca
||50|| daśarātrāttataḥ snehaṃ
yathāvadavacārayet |51|
vivarjayedityādi| ajīrṇe'jīrṇameva ca pacannagniḥ stokaṃ snehaṃ pakṣyati,
taruṇajvare'pyevaṃ srotorodhaśca, durbale aṅgaglānyādayaḥ,
arocake'rocakābhivṛddhiḥ, sthūlasyātisthaulyaṃ srotorodhaśca, mūrcchārtānāṃ
mūrcchābhivṛddhiḥ, dattabastiviriktavāntānāṃ
sadyaḥśuddhatvenāgnimāndyatṛṣṇāklamādyatiyogāśca, akāle prasūtāyā
garbhāśaye'vaśeṣā raktakledamalāḥ snehakopitā asādhyaṃ rogaṃ kuryuḥ| anye
‘taruṇajvarī’ ityatra ‘codarī jvarī’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- udariṇāṃ
snehapānaṃ prāgavasthāyāmudaracikitsite proktaṃ, chidrodakodariṇaḥ punaratra
niṣedhaḥ| jvariṇastaruṇāvasthāyāṃ pratiṣedhaḥ| amumeva niṣedhaṃ darśayannāha-
snehapānādityādi||46-50||-
purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrādannaṃ vipacyate
||51|| uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari
dhāvati | durvarṇo durbalaścaiva rūkṣo bhavati mānavaḥ
||52||
snehasya vihitasya dānāya rūkṣalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| upari dhāvati
ūrdhvaṃ gacchatītyarthaḥ| idaṃ kṛtapācanasya rūkṣasya lakṣaṇamuktamiti
vṛddhavaidyāḥ||51-52||
susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto'gnirmṛdugātratā |
glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam | samyaksnigdhasya liṅgāni
snehodvegastathaiva ca ||53||
susnigdhasya lakṣaṇamāha- susnigdhetyādi| snehodvega iti snehāruciḥ
udakāditṛptasyevodakādyaruciḥ| anye tu ‘glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt
snehadarśanam| samyaksnigdhasya liṅgāni snehodvegastathaiva vā’|| iti
paṭhanti||53||
bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā | purīṣātipravṛttiśca
bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam ||54||
pravāhikā atisārabhedaḥ| kecit asnigdhātisnigdhalakṣaṇayormadhye
jīrṇājīrṇasnehalakṣaṇamadhīyate- “glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam|
snehe jīryati liṅgāni jīrṇastaiḥ śāntimāgataiḥ” iti| tairglānyādibhiḥ
śāntimāgataiḥ upaśamaṃ gataiḥ sneho jīrṇa iti jñāyate iti||54||
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam |
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ
||55||
tatrāsnigdhātisnigdhayoḥ pratīkāraṃ darśayannāha- rūkṣasyetyādi||55||
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ | dṛḍhendriyo
mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī
16
puruṣo bhavettu ||56||
idānīṃ svasthaviṣaye snehakarmaphalaṃ darśayannāha- dīptetyādi| antaragniḥ
jaṭharāgniḥ| pariśuddhakoṣṭhaḥ nirdoṣodaraḥ| pratyagrā navāḥ| dṛḍhāni
svakāryakaraṇakṣamānīndriyāṇi yasya saḥ| snehopasevī yo nara ābhīkṣṇyena
snehaṃ sevate saḥ| anye tu anena ślokena
saṃśamanīyaprāgbhaktasevitasnehaguṇānāhuḥ||56||
sneho hito durbalavahnidehasandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya | balānvitau
bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na sādhyau
||57||
vyādhiparimokṣaṇamapi snehaphalaṃ darśayannāha- sneha ityādi| sneho hito
bhavati; kasya? vyādhinipīḍitasya puruṣasya, kasmin viṣaye?
durbaladehavahnisandhukṣaṇe| snehakṛtayostayorvahnidehabalayoḥ phalaṃ
darśayannāha- balānvitāvityādi| tau vahnidehau| kiṃviśiṣṭau?
snehapānabalānvitau| na sādhyau na śakyau| kiṃ kartuṃ? pramardayitum| kaiḥ
sphoṭayituṃ na śakyāvityāha- bhojanadoṣajātaiḥ,
durbhaktasvabhāvaguṇabhūtadoṣasamūhairityarthaḥ| durbalasya dehasandhukṣaṇe
vahnisandhukṣaṇe ca; dehasandhukṣaṇaṃ śaktyupacayalakṣaṇabalasandīpanaṃ
puṣṭyāvahamityarthaḥ, agnipakṣe sandhukṣaṇaṃ subodham||57||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne snehopayaugikacikitsitaṃ
nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||31||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ekatriṃśattamo'dhyāyaḥ||31||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vijñātarasāyanavidhāno'pi anavadhārite tatprākkarmaṇi śodhane khalu yato muhyati, ataḥ śodhanaṃ pratipādayitukāmaḥ prathamaṃ śodhanasyaiva prākkarma snehamāha’ iti pā. ↩
- 2 ‘śuddhamāṃsajā’ iti pā. ↩
- 3 ‘yathāvidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘piṣṭabheṣajapiṇḍān’ iti pā. ↩
- 5 ‘ārdrāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘…śatapatrī...’ iti pā. ↩
- 7 ‘nimbaścārdrāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘taccaikonaviṃśatirniṣpāvā dharaṇamityādi’ iti pā. ↩
- 9 ‘sa eva gaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 10 asyāgre ‘ato'gre ca prākpācitaṃ doṣāyeti paṭhitvā pūrvapācitagauravāgantāmadoṣāyeti vyākhyānayati’| ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ha. pustake. ↩
- 11 ‘sadyaḥsnehaneṣu’ iti pā. ↩
- 12 ‘yavāgūrvā’ iti pā. ↩
- 13 ‘sakṣudrā’ iti pā. ↩
- 14 ‘yavakolakulatthānāṃ kvātho bhāgatrayānvitaḥ| payodadhisurākṣīraghṛtabhāgaiḥ samanvitaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘codarī jvarī’ iti pā. ↩
- 16 ‘snehopayogī’ iti pā. ↩