athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
svedāvacāraṇaṃ svedayojanaṃ, tadadhikṛtya kṛtamiti pūrvavat||1-2||
caturvidhaḥ svedaḥ; tadyathā- tāpasveda, ūṣmasveda, upanāhasvedo, dravasveda
iti; atra sarvasvedavikalpāvarodhaḥ ||3||
tapanaṃ tāpaḥ, ūṣmā bāṣpaḥ, upanahyate ityupanāho bandhanamityarthaḥ,
dravatīti dravaḥ kaṣāyakṣīrādiḥ| atra eṣu caturṣu sarveṣāṃ trayodaśānāmapi
carakoktānāṃ saṅkaraprabhṛtīnāmavarodhaḥ| tatra tāpasvede kandugrahaṇādeva
jentākakarṣūkuṭīkūpaholakasvedāḥ pañcaivāntarbhavanti, ūṣmasvede
saṅkaraprastarāśmaghananāḍīkumbhībhūsvedāḥ ṣaḍapyantarbhavanti, dravasvede
pariṣekāvagāhāvantarbhavataḥ||3||
tatra tāpasvedaḥ pāṇikāṃsyakandukakapālavālukāvastraiḥ prayujyate, śayānasya
cāṅgatāpo bahuśaḥ khādirāṅgārairiti
1||4||
teṣāṃ prayoge dravyāṇyupadiśannāha- tatretyādi| kandukam apūpapacanabhāṇḍam|
kapālaṃ jvālātaptakarparam||4||
ūṣmasvedastu kapālapāṣāṇeṣṭakālohapiṇḍānagnivarṇānadbhirāsiñcedamladravyairvā,
tairārdrālaktakapariveṣṭitairaṅgapradeśaṃ
2
svedayet | māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā
kumbhīmanutaptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
kumbhenādhomukhena tasyā mukhamabhisandhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākārāṃ nāḍīṃ
praṇidhāya taṃ svedayet ||5|| sukhopaviṣṭaṃ
svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam |
sukhā sarvāṅgagā hyeṣā na ca kliśnāti mānavam
||6|| vyāmārdhamātrā trirvakrā
hastihastasamākṛtiḥ | svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā
||7||
dvitīye ūṣmasvedaprayoge dravyamupadiśannāha- ūṣmetyādi| taiḥ
kapālādibhiragnivarṇairjalādyavasiktairārdravastracchannaiḥ
svedayedaṅgapradeśaṃ; jejjaṭācāryastu ‘ārdrālaktakapariveṣṭitam’ iti
paṭhitvā'ṅgapradeśaviśeṣaṇaṃ vyākhyānayati| māṃsarasādipūrṇāṃ sthālīṃ coṣmaṇo
mandīkaraṇārthaṃ kambalādinā prāvṛtya pidhāya, ūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| vātaharāṇāṃ
eraṇḍādīnāṃ, patrabhaṅgāḥ pallavāḥ| tathaiva kumbhyāṃ bāṣpamanudvamayantyāṃ
svedāntaramutpādayannāha- pārśvetyādi| tasyāḥ kumbhyāḥ| tasmiñchidre iti
uparisthitakumbhasya pārśvacchidre|
kiliñjasādhanatṛṇakāśādidravyaviracitāmantaḥsuṣiratvena nāḍīmiva nāḍīṃ
gopucchākṛtitvena dairghyeṇa ca hastihastasamākārāṃ chidreṇa nirgacchato
bāṣpavegasya vegavighātārthaṃ triṣu sthāneṣu vakrāmupanidhāpayet|
svabhyaktamiti suṣṭhu abhyaktam| guruprāvaraṇāvṛtamiti guruprāvaraṇena
kambalādinoṣmaṇo'titāpaniṣedhāyāvṛtaṃ pihitam| etadeva sukhapāṭhārthaṃ ślokena
darśayannāha- hastiśuṇḍikayetyādi| vyāmārdhamātretyatra vyāmamātrā
vyāmārdhamātrā veti vyākhyātavyam| vyāmaḥ bāhvoḥ sakarayoḥ
samprasāritayorantarālam| kiliñjasādhanānāṃ kuśakāśādidravyāṇāmiyaṃ
kailiñjī||5-7||
puruṣāyāmamātrāṃ ca bhūmimutkīrya khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathā''bhyukṣya
kṣīradhānyāmlavāribhiḥ
||8|| patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ
svedayettataḥ |9|
nāḍīsvedaṃ bāṣpasvede evābhidhāya bhūsvedamapi bāṣpasvede eva darśayannāha-
puruṣetyādi| āyāmo dairghyam| utkīrya khanitvā| abhyukṣya siktvā|
patrabhaṅgairiti vātaghnairaṇḍādipallavaiḥ||8||-
pūrvavat svedayeddagdhvā bhasmāpohyāpi vā śilām
||9||
bāṣpasvede evāśmasvedaṃ darśayannāha- pūrvavadityādi| śilātalaṃ vā dagdhvā,
bhasmāpohya sphoṭayitvā||9||
pūrvavat kuṭīṃ vā caturdvārāṃ kṛtvā
tasyāmupaviṣṭasyāntaścaturdvāre'ṅgārānupasandhāya taṃ svedayet
||10||
bāṣpasvede eva kuṭīsvedaṃ darśayannāha- pūrvavadityādi| śilātalabāṣpasvedo
kuṭīsvede'pi sambadhyate| aṅgārānupasandhāya aṅgārānāropya| pūrvavadityanena
dagdhvā, bhasmāpohya abhyukṣya ca, dvāramukhairbāṣpamudvamantyāṃ
tasyāmantarmadhye sthitaṃ svedayet||10||
kośadhānyāni
3
vā samyagupasvedyāstīrya kiliñje'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛtya
svedayet; evaṃ pāṃśugośakṛttuṣabusapalāloṣmabhiḥ svedayet
||11||
prastarasvedamapi bāṣpasvede eva darśayannāha- kośadhānyānītyādi| kośadhānyānī
śamīdhānyāni māṣādīni||11||
upanāhasvedastu vātaharamūlakalkairamlapiṣṭairlavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ
sukhoṣṇaiḥ pradihya svedayet | evaṃ kākolyādibhirelādibhiḥ
surasādibhistilātasīsarṣapakalkaiḥ kṛśarāpāyasotkārikābhirveśavāraiḥ
sālvaṇairvā tanuvastrāvanaddhaiḥ svedayet
||12||
tṛtīyamupanāhasvedaṃ darśayannāha- upanāhetyādi| amlaṃ kāñjikam|
saṅkarasvedamapyupanāhasveda eva darśayannāha- evamityādi| ebhireva poṭalikāṃ
baddhvā svedayet| kākolyādiḥ “kākolīkṣīrakākolī” (sū. 38) ityādikaḥ| elādiḥ
“elātagaramāṃsī” (sū. 38) ityādiḥ| surādiḥ “surasāśvetasurasā” (sū. 38)
ityādiḥ| kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ, kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ,
utkārikā lapsikā, veśavāraḥ ‘caṭanī’ iti bhāṣā| sālvaṇo vātavyādhyuktaḥ|
tanuvastrāvanaddhaiḥ sūkṣmavastrānubaddhaiḥ| atra kākolyādibhiḥ pittānugate
vāte elādibhiḥ surasādibhiśca, kaphānugate vāte tilātasīprabhṛtibhiḥ,
kṛśarādibhiḥ veśavāraiḥ sālvaṇaiśca kevale vāte| upanāhaśabdastviha ‘ṇaha
bandhane’ ityasyeti upanāho bandhanam||12||
dravasvedastu vātaharadravyakvāthapūrṇe koṣṇakaṭāhe
4
droṇyāṃ vā'vagāhya svedayet, evaṃ
payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣvavagāheta; etaireva sukhoṣṇaiḥ
5
kaṣāyaiśca pariṣiñcediti ||13||
carurthaṃ dravasvedaṃ darśayannāha- dravasveda ityādi| pariṣiñcet pariṣekaṃ
kuryādityarthaḥ| kaṣāyaiśceti cakārāt pūrvauktaiḥ payomāṃsarasādibhiśca||13||
tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau, upanāhasvedo vātaghnaḥ,
anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti
||14||
anyatarasmin śleṣmaṇi vāte vā pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti||14||
kaphamedonvite vāyau
nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ
svedamutpādayediti ||15||
atha niragnikaṃ svedamāha- kaphetyādi||15||
bhavanti cātra- caturvidho yo'bhihito dvidhā svedaḥ prayujyate | sarvasminneva
dehe tu dehasyāvayave tathā ||16||
atra sarvāṅgasvede prokte tantrāntaravirodhaḥ syāt; tathā ca- “vṛṣaṇau hṛdayaṃ
dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā” (ca. sū. 14) ityuktatvāt; tasmāt sarvaśabdo'tra
saṅkucitavṛttyā tatparihāreṇa vyākhyātavyaḥ||16||
yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścaiva hi dehinām | śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ
svedyāstu te matāḥ ||17|| paścāt svedyā hṛte
śalye mūḍhagarbhā'nupadravā | samyak prajātā kāle yā paścāt svedyā vijānatā
||18|| svedyaḥ pūrvaṃ ca paścācca
bhagandaryarśasastathā | aśmaryā cāturo jantuḥ śeṣāñchāstre pracakṣmahe
||19||
tatra svedasya rogaviśeṣādyatra yatrāvacāraṇaṃ tattraividhyaṃ
6
darśayannāha- yeṣāmityādi| anārṣagrantha iti kecidācāryā na paṭhanti, paraṃ
gayadāsasya sammatatvānmamāpi sammataḥ||17-19||
nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidbhiḥ kathañcit | dṛṣṭaṃ
loke kāṣṭhamasnigdhamāśu gacchedbhaṅgaṃ svedayogairgṛhītam
||20||
idānīṃ svedasya pūrvakarma niyamayannāha- netyādi| abhyaṅgaina
bāhyasnehakriyāpūrvakatvaṃ, nāpi cāsnigdhadeha ityantaḥsnehapūrvakatvaṃ
svedasya| asnigdhe svedadoṣamupamānena darśayitumāha- dṛṣṭamityādi| yathā hi
kāṣṭhamasnigdhaṃ svidyamānaṃ viśīryate, evaṃ śarīramasnigdhaṃ svidyamānaṃ
vinaśyati||20||
snehaklinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ | samyak
svedairyojitaiste dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanairyāntyaśeṣam
7||21||
snehapūrvakameva doṣāṇāṃ koṣṭhaśākhāśrayāṇāṃ śodhanaṃ na punaranyathetyāha-
snehaklinnā ityādi| svedairdravatvaṃ prāpya dravatvāt koṣṭhaṃ prāptāḥ
śodhanairniḥśeṣaṃ yānti bahirniḥsarantītyarthaḥ||21||
agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam | kuryāt
svedo hanti nidrāṃ satandrāṃ sandhīn stabdhāṃśceṣṭayedāśu yuktaḥ
||22||
idānīṃ svedaguṇānāha- agnerdīptimityādi| kecidācāryā evaṃ vadanti- dvividhaḥ
svedaḥ- saṃśamanīyaḥ, saṃśodhanāṅgabhūtaśca| tatra saṃśamanīyaḥ sāmeṣu
vyādhiṣu rūkṣa eva yojyaḥ, tadguṇāḥ punaḥ ‘agnerdīptiṃ’ ityādiślokoktā
jñātavyāḥ; saṃśodhanāṅgabhūtastu snehapūrvo yojyaḥ, tasya guṇastu
‘snehaklinnā’ ityādiślokena proktā iti jñeyam||22||
svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya | samyaksvinne
lakṣaṇaṃ prāhuretanmithyāsvinne vyatyayenaitadeva
||23|| svinne'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ
sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ | mūrcchā bhrāntirdāhatṛṣṇe klamaśca
kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam ||24||
tasya samyagyuktasyāyogayuktasyātiyogayuktasya ca lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ
darśayannāha- svedetyādi| mithyāsvinne ayogasvinne; mithyāsvinne
vyādhivṛddhiḥ, dehasya gurutvam, uṣṇābhilāṣaḥ, dehasya kāṭhinyaṃ ca||23-24||
pāṇḍurmehī pittaraktī kṣayārtaḥ kṣāmo'jīrṇī codarārto
8
viṣārtaḥ | tṛḍcchardyārto garbhiṇī pītamadyo naite
9
svedyā yaśca martyo'tisārī | svedādeṣāṃ yānti dehā vināśaṃ nosādhyatvaṃ yānti
caiṣāṃ vikārāḥ ||25|| svedaiḥ sādhyo
durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ ceddvau svedanīyau tatastau |26|
tatra mehinaḥ prāgeva svede niṣiddhe punaratra niṣedho niyamārthaḥ
10| svedasādhye vyādhau durbale'jīrṇabhakte ca pratiprasavamāha- svedairityādi|
syātāṃ bhavetām||25||-
eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayasteṣu buddhimān | mṛdūn svedān prayuñjīta tathā
hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu ||26|| sarvān svedānnivāte
ca jīrṇānnasyāvacārayet | snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī
||27|| svidyamānasya ca muhurhṛdayaṃ
śītalaiḥ spṛśet | samyaksvinnaṃ vimṛditaṃ snātamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ
||28|| svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca
nivātaśaraṇasthitam | bhojayedanabhiṣyandi sarvaṃ cācāramādiśet
||29||
eṣāṃ svedasādhyeṣu vikāreṣvātyayike vyādhau pratiprasavamāha- eteṣāmityādi| na
bhuktamātro'gnimupāsītetyanenaiva jīrṇānnasya svedo labdhaḥ, kimarthaṃ
punarucyate? ucyate- sa hi svasthaviṣayo'yamāturaviṣaya iti na doṣaḥ|
samyaksvinnamityādi| sadyo vyādhikaraṇīyāmavasthāṃ syandayatyāpādayati
yaddravyaṃ tadabhiṣyandi, srotasāmupalepakāri vā,
tadviparītamanabhiṣyandi||26-29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ nāma
dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ||32||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘khādirāṅgārataptaiḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ārdrālaktakapariveṣṭitamaṅgapradeśaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘dhānyāni’ iti pā. ↩
- 4 ‘koṣṭhe kaṭāhe’ iti pā. ↩
- 5 ‘etaireva sukhoṣṇairvā pariṣiñcet’ iti pā. ↩
- 6 ‘tatra viṣayaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘yānti dehādaśeṣāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘kodarātoṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘svedāsādhyo durbalo bhīrureva’ iti pā. ↩
- 10 asyāgre ‘kodarī jalodarī’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake upalabhyate ↩