athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
upadravo rogaḥ| cikitsitaṃ cātra vamanavirecanarūpameva,
vamanavirecanasādhyatvādupadravāṇām||1-2||
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ
paripālyā iti siddhāntaḥ ||3||
na khalu doṣāṇāṃ sarvāvasthāsu vamanavirecane, kiṃ tarhi kasyāñcideveti
pratipādayannāha- doṣā ityādi| kṣīṇāḥ kṣayalakṣaṇairjñātāḥ| kupitā alpatayā
kopamāpannāḥ saṃśamanavidhānenaiva praśamayitavyāḥ, prakarṣeṇa vṛddhāḥ
svasthānāccalitāḥ saṃśodhanavidhinā nirhartavyāḥ| jejjaṭācāryastu ‘pravṛddhāḥ’
iti paṭhati, vṛddhirhi dvividhā- cayalakṣaṇā prakopalakṣaṇā ca; tatra
saṃhatirūpāvṛddhiḥ cayaḥ, vilayanarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ;
tayorvilayanarūpavṛddhyā vṛddhā doṣāḥ saṃśodhanena nirhartavyāḥ| kupitā iti
kopo'tra dvividhaḥ- cayapūrvako'cayapūrvakaśca; tatra cayapūrvakaṃ kopamāgatāḥ
saṃśodhanavidhānenaiva śamayitavyāḥ| svasthānasthāḥ rakṣyā iti siddhāntaḥ|
samāḥ svāsthyakarāḥ svasthavṛttividhānenaiva paripālyā iti|
kṣīṇavṛddhakupitasaṃśamanaṃ samaparipālanaṃ ca
prasaṅgatantrayuktivaśādatroktam||3||
prādhānyena vamanavirecane vartete nirharaṇe doṣāṇām |
tasmāttayorvidhānamucyamānamupadhāraya
||4|| athāturaṃ snigdhaṃ
svinnamabhiṣyandibhirāhārairanavabaddhadoṣamavalokya śvo vamanaṃ
pāyayitā'smīti sambhojayettīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ
vamanasātmyaṃ ca ||5||
pakvāśayagatāneva vātapittakaphānekadvitrirdatto bastirapakarṣati,
dhūmanasyakavalagrahādayaḥ punaralpālpatayā, na tu vamanavirecanavat sakṛnnāpi
1
bāhulyena, tasmāduktaṃ- prādhānyena vamanavirecane iti| nanu, vamanavirecane
kaphapittayordoṣayornirharaṇe vartete, tatkathaṃ doṣāṇāmiti? ucyate- vāyorapi
svāśayakṣobhalakṣaṇatayā vilīnasya vimārganirharaṇamūrdhvādhomārgeṇānulomanaṃ
2
vamanavirecane kurvāte, tasmāddoṣāṇāmatra bāhulyamupapannam; anye tu
nyāyabhīrutayā doṣayoriti paṭhanti| śiṣyabahutve'pi suśrutasyaiva
praśne'dhikṛtatvādupadhārayetyekavacananirdeśaḥ||4-5||
bhavati cātra- peśalairvividhairannairdoṣānutkleśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya
vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate
||6|| athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle
vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānāmanyatamasya mātrāṃ pāyayitvā
vāmayedyathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni
ca vamanāni vidadhyāt, ato viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ
vṛddhaṃ bhīruṃ vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu
kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca
pāṇibhiragnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtamupekṣeta; tasya ca
svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ
kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā
jānumātrāsanopaviṣṭamāptairlalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca pāṇibhiḥ
suparigṛhītamaṅgulīgandharvahastotpalanālānāmanyatamena kaṇṭhamabhispṛśantaṃ
vāmayettāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti ||7||
tatra vamanasya karaṇamāha- athetyādi| sambhojayet samyak bhojanaṃ kārayed
vaidyaḥ| kam? āturaṃ| kiṃ kṛtvā? ālokya dṛṣṭvā| kiṃviśiṣṭaṃ? snigdhaṃ svinnaṃ
ca| punaḥ kiṃviśiṣṭam? anavabaddhadoṣam| kaiḥ sambhojayet? āhāraiḥ|
kiṃviśiṣṭaiḥ? abhiṣyandibhiḥ| kutaḥ kāraṇādityāha- śvo vamanaṃ pāyayitā'smīti,
iti hetoḥ; yata āgāmini ahani asmi ahaṃ pāyayitā pāyayiṣyāmi| kiṃ tat?
vamanam| kva? śvaḥ aparedyuḥ; anyasminnahanīti sambandhaḥ| āturaṃ rogiṇam|
abhiṣyandibhirāhāraiḥ grāmyānūpaudakamāṃsapayomāṣādibhiḥ| anavabaddhadoṣaṃ
muktasrotobandhanatvāt pracalitadoṣam| bhojanavidhiḥ kaphotkleśanārthaḥ;
sambhojayet samaśanaṃ kārayet, “pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ samaśanaṃ
smṛtam” (ca. ci. 15) ityuktatvāt| kiṃviśiṣṭamāturaṃ sambhojayedityāha-
tīkṣṇāgniṃ dīptāgnim| balavantamiti praśastabalayukto'pi sambhojanārhaḥ;
yataḥ- “jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśatāṃ rasāḥ” (sū. 42) iti vacanāt|
bahudoṣaḥ sambhojanārha iti bahudoṣe bhojanotkliṣṭo doṣaḥ samyagyogena
pravartate; anyathā punarayogenaiva, evaṃ doṣakāryaṃ mahāvyādhiparigṛhīte'pi
vācyam| vamanasātmyasya tu abhiṣyandibhirāhārairdoṣotkleśanam
3| tamevārthaṃ sukhapāṭhārthaṃ ślokenāpi darśayannāha- peśalairityādi|
peśalaiḥ komalairakaṭhinaiḥ; abhiṣyandibhiriti yāvat| atheti maṅgalārthe|
aparedyuriti anyasminnahani; tataścāyaṃ vākyārthaḥ- pūrvedyuḥ
sambhojitamaparedyuḥ anyasminnahani vāmayet, tacca vamanamekamaho viśrāmya|
snehāt snigdho grāmyaudakamāṃsarasaudanena bhukto'parasmin prabhāte vamanaṃ
kuryāt| tathā ca bhojaḥ- “ekāhoparataḥ
4
snehāt svinnaḥ pracchardanaṃ pibet| bhuktvā grāmyaudakairmāṃsairānūpaiśca
susaṃskṛtaiḥ”- iti| pūrvāhṇe ahnaḥ pūrvabhāge| sādhāraṇe kāle
nātivarṣaśītoṣṇayukte, anye tu prāvṛṭśaradvasantākhya iti vibhajya
vyākhyānayanti| sneho'tra vamanadravyapakvaḥ snehaḥ| vamanadravyakaṣāyamātrāḥ
pradhānamadhyamādhamabhedāttantrāntaroktāḥ kathyante| yadāha cakṣuṣyaḥ
5
- “kvāthapāne nava prasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrtitā| madhyamā ṣaṇmitā proktā
triprasthā ca kanīyasī”- iti| vamanaviṣaye ca sārdhatrayodaśapalapramāṇaṃ
prasthamāmananti vṛddhāḥ| kalkādimānaṃ tu- “kalkamodakacūrṇānāṃ karṣamadyācca
lehataḥ| karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā”- iti| bībhatso
vikṛtākṛtiḥ; ato viparītāni virecanāni sātmyābībhatsādurdarśanasugandhīnīti
gamyate| kṛśasukumāravṛddhabālabhīravo vamanasādhyāḥ kathaṃ vāmayitavyāḥ?
ityāha- tatra sukumāramityādi| kṣīrādayo vamanadravyasaṃskṛtā jñeyāḥ; athavā
kṣīrādīn pūrvaṃ pāyayet, anantaraṃ mātrayā vamanadravyamiti| tathā ca
vāgbhaṭaḥ- “vṛddhabālābalaklībabhīrūn rogānurodhataḥ| ākaṇṭhaṃ pāyayenmadyaṃ
kṣīramikṣurasaṃ rasam|| yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām| koṣṭhaṃ
vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām||prāṅmukhaṃ pāyayet” (vā. sū. 18)
iti| pītauṣadhasya samyagyogahetuṃ vidhānamupadiśannāha- pītetyādi| muhūrtaṃ
ghaṭikādvayam| pracalitaṃ ‘doṣaṃ’ iti śeṣaḥ| lomaharṣeṇa tu
svasthānāddoṣapracyavanamiti niścayaḥ| kukṣau samādhmāpanāt kukṣideśānugataṃ
vidyāt| hṛllāsaḥ thūtkaraṇaṃ, chardirityapare||6-7||
bhavataścātra- kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgamāhuḥ |
pittātiyogaṃ ca visañjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍāmapi cātivānte
||8||
tatra, ayogātiyogayoreva vyāpatsambhāvanāyāṃ prāgliṅgaṃ darśayannāha-
kaphaprasekamityādi| pittātiyogaṃ pittātipravṛttim||8||
pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca
dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet
||9||
suvāntalakṣaṇamāha- pitte kaphasyetyādi| anuśabdaḥ paścādarthaḥ| śuddheṣu
agauravādilakṣaṇayukteṣu| vyavasyet jānīyāt| samyagvāntalakṣaṇaṃ kāryatvena,
durvāntātivāntalakṣaṇaṃ parihāryatvena vyāpatpratīkārārthamuktam| tatra
kaiścittridhā śuddhirabhihitā; yathā- laiṅgikī, vaigikī, mānikī ceti| tatra
liṅgairvāntaviriktasamyakcihnairjñāyata iti laiṅgikī,
hīnamadhyottamairvamanavegaiścatuḥṣaḍaṣṭabhirdaśaviṃśatitriṃśadbhirvirecanavegaiśca
jñāyata iti vaigikī, mānena śleṣmapittayoḥ prasthārdhāḍhakāḍhakamānena
hīnamadhyamottamena jñāyata iti mānikī| tatra na tāvanmānikī śuddhiḥ,
dīrghahrasvasthūlakṛśadehasaṃhatiprakṛtisārādibhirvividhalakṣaṇaśarīrāṇāṃ
prāṇināṃ doṣadhātumalānāṃ parimāṇābhāvāt; nāpi vaigikī, yato bahubhirvegaiḥ
kadācit kasyacinna śuddhiḥ, prakṛtivayobalaśarīradoṣavyapekṣayā kasyacit
katipayairapi vegaiḥ śuddhiriti; atastṛtīyāṃ pitte
kaphasyetyādibhirliṅgairlaiṅgikīṃ śuddhimatroktavān suśrutācāryaḥ||9||
samyagvāntaṃ cainamabhisamīkṣya snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ
sāmarthyataḥ pāyayitvā''cārikamādiśet ||10||
samyagvāntasya paścātkarma nirdiśannāha- samyagvāntamityādi| vamanānantaraṃ
srotovilagnakaphaharaṇārthaṃ dhūmapānamatroktam| vātaprakṛtau snaihikaṃ,
kaphapittaprakṛtāvutkliṣṭadoṣe ca vairecanikaṃ, samadoṣaprakṛtāvupaśamanīyaṃ
prāyogikaṃ svasthavṛttikamityarthaḥ
6| ācārikamādiśediti caratergatibhakṣaṇārthakatvādāhāro vihāraścācāraḥ| tatra
vihāro bahuvidho'pi trividha eva, kāyavāṅmanobhedāt; sa
trividho'pyayukto'pavarjyaścāturopadravīye vakṣyate||10||
bhavanti cātra- tato'parāhṇe śuciśuddhadehamuṣṇābhiradbhiḥ pariṣiktagātram |
kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasairvā'pyupabhojayettu
||11||
āhāraṃ sarvamabhihitaṃ darśayannāha- tata ityādi| vāntasya hi mandāgneḥ
peyādikramayogyasya kathaṃ yūṣamāṃsarasopadeśaḥ? atrocyate- apiśabdāt
peyādikramo'trāpyukta eva| tatrātyantakṣīṇakaphānāṃ peyādiḥ; teṣāmapi
vātabhūyiṣṭhānāṃ dīptāgnīnāṃ sātmyāpekṣayā māṃsarasopayogaḥ;
doṣartuprakṛtyapekṣayā kiñcitkaphayuktānāṃ yūṣopadeśaḥ
7, natu vilepīyavāgūnām; uktaṃ ca,- “pāṃśudhāne yathā vṛṣṭiḥ kledayatyati
kardamam| tathā śleṣmaṇi sanduṣṭe yavāgūḥ śleṣmavardhinī”- iti||11||
kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ kadācit
||12||
ataḥparaṃ vamanaphalābhidhānaṃ- kāsetyādi| upalepaḥ srotaḥsu malavṛddhiḥ|
upasargāḥ śītalikādayaḥ| kecit
“kaphaprasekasvarabhedatandrānidrāsyadaurgandhyakaphopasargāḥ|
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantorvamataḥ
8
kadācit” iti paṭhanti||12||
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti | tathā hṛte
śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti
||13||
asyaivārthasya dārḍhyārthaṃ dṛṣṭāntamāha- chinne ityādi||13||
na vāmayettaimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān
9| sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān
||14||
svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālān |
ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartinirūhitāṃśca
||15||
ataḥ paramavamyānāha- netyādi| taimirikaṃ timirarogārtam| atra kecit, “na
vāmayettaimirikaṃ ca gulminaṃ na cāpi pāṇḍūdararogapīḍitam|
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhānarśorditākṣepakapīḍitāṃśca”- iti paṭhanti|
ūrdhvavātaṃ kecicchvāsaṃ manyante; tanna, śvāsino vamanārhatvāt;
ūrdhvavātastantrāntare prokta eva- “adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca|
karotyaniśamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate”- iti||14-15||
avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām | asādhyatāṃ vā gacchanti naite
vāmyāstataḥ smṛtāḥ ||16||
avamanārhasya vamane vyādheḥ parivṛddhimasādhyatāṃ ca darśayannāha-
avamyetyādi||16||
ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ | atīva colbaṇakaphāste ca
syurmadhukāmbunā ||17||
ete'pyajīrṇavyathitā ityādi| eṣāmajīrṇapīḍāyāṃ
sthāvarajaṅgamakṛtrimaviṣabādhāyāṃ cātyarthocchritakaphāścaite vāmyā
vamanārhāḥ| tatraiṣāmavamane cirādbādhā'jīrṇe, viṣaiśca sadya eva,
ulbaṇakaphānāṃ ca galāmayādiṣu sadya eva vināśaḥ| kecit ‘ete'pyajīrṇa ...’
ityādi pāṭhaṃ tyaktvā ‘sarve'pyete viruddhānnaviṣamārtagarāturāḥ|
kaphapravṛddhe jīrṇe ca vāmayet’ iti paṭhanti| atrāpi
dravyaviśeṣamupadiśannāha- madhukāmbuneti|- yaṣṭīmadhukaṣāyeṇa
vamanāṅgapradhānena vāmayet| jejjaṭaḥ punarāha- madhu eva madhukaṃ, svārthe
kaḥ, tena madhukāmbunā| etena pratiprasavo hyavāmyānāmapyuktaḥ| “na
vāmanīyastimirī dakodarī na gulmavān pāṇḍugadena pīḍitaḥ|
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā nārśorditākṣepakapīḍitaśca|| rūkṣe pramehe taruṇe
ca garbhe gacchatyathordhvaṃ rudhire ca tīvre| duṣṭe ca koṣṭhe
kṛmibhirmanuṣyaṃ na vāmayedvarcasi sampravṛddhe”- iti kecit paṭhanti| śeṣaṃ
sugamam||17||
vāmyāstu-
viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdroga-
cittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapāka-
karṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu
vikāreṣvanye ca kaphavyādhiparītā iti ||18||
vāmyā ityādi| jvaro'tra navajvaro viṣamajvaraśca, kvacit pūtīnāsāgre
kuṣṭhagalagaṇḍapramehaśophāḥ paṭhitāḥ| kecit suśrutādhyāyino na paṭhantyamuṃ
pāṭhaṃ, teṣāmayamabhiprāyaḥ- yathāsvaṃ tatpratyanīkavyādhiṣu
vamananirdeśānnārtho'neneti||18||
virecanamapi snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam; avāntasya hi samyagvirīktasyāpi
sato'dhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayati, gauravamāpādayati, pravāhikāṃ vā
janayati ||19||
virecanavidhānamāha- virecanamapītyādi| vānntāyāpi punaḥ snigdhasvinnāya
deyaṃ; tacca pakṣādūrdhvaṃ, “pakṣādvireko vāntasya” (ci. 36) ityuktatvāt|
tatrānnasaṃsargeṇa dināni ṣaṭ, snehenāpi, tataḥ svinnaṃ tryahameva
laghūṣṇabhojinaṃ recayet| “vāntaṃ ṣaḍahasaṃsṛṣṭaṃ punaḥ saṃsnehitaṃ kramāt|
uṣṇaṃ laghu tryahaṃ bhuktaṃ ṣoḍaśe'hni virecayet”- iti| tatra vamane
snehādekāhamevoparamo, vireke tryaham| tathā hi carakaḥ- “ekāhoparataḥ snehād
bhuktvā pracchardanaṃ pibet| trirātroparatastadvat snehāt praskandanaṃ pibet”
(ca. sū. 13) iti| avāntasya hi virekadāne ko doṣa ityāha- avāntasyetyādi|
tasmān snigdhasvinnāya vāntāya deyamiti||19||
athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā'smīti pūrvāhṇe laghu bhojayet,
phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet | athāpare'hani
vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyāturamathāsmai auṣadhamātrāṃ pātuṃ
prayacchet ||20||
virecanasya prākkarma nirdiśannāha- athetyādi| pūrvāhṇagrahaṇaṃ
sāyambhojananiṣedhārtham| phalāmlaṃ bījapūrādi| phalāmloṣṇodakānupānaṃ
pittavardhanārtham, anye tu kaphāvajayārthamāhuḥ| vigataśleṣmadhātumiti
vigataśleṣmāṇamiti kartavye dhātugrahaṇaṃ śleṣmasahacaritarasadhātūpalakṣaṇaṃ,
rasāvaśeṣe'pi saprasekatvāt puruṣasya virecanaṃ na deyamiti| mātrā puruṣasya
balāpekṣayā pradhānamadhyādibhedena tantrāntaroktā kathyate- “dve pale
jyeṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ tu palaṃ bhavet| palārdhamupayuñjīta kanīyastu
virecanam”- iti||20||
tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto
mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate; bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ;
samadoṣo madhyamaḥ, sa sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre,
madhye madhyā kartavyeti | pītauṣadhaśca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate
||21|| virecanaṃ pītavāṃstu na vegān
dhārayedbudhaḥ | nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet
||22||
dugdhaṃ cātropalakṣaṇamātraṃ,
tenekṣurasāmlatakramastuguḍakṛśarāsarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣārasādibhirapi
viricyate, durvirecyastrivṛttriphalātilvakanīlinīphalādibhirapi duḥkhena
viricyate| mṛdvī mṛduguṇopetā, vairecanikadravyaguṇānāṃ
tīkṣṇatvādīnāmapakarṣeṇa; tīkṣṇā tīkṣṇaguṇopetā, vairecanikadravyaguṇānāṃ
tīkṣṇatvādīnāṃ prakarṣeṇa| tanmanā virekamanāḥ| abhyāśe samīpe||21-22||
yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchanti, evaṃ virecane
mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti ||23||
prasekaḥ āsye lālāsravaṇam| auṣadhaṃ pītaṃ, kaphaḥ punarāmāśayasthaḥ, tasmin
vamanena hṛte tatraiva pittaṃ vamanāvadhisūcakaṃ nissarati, vātena
udgārarūpeṇānilasaṃśuddhiḥ| virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti,
vātagamanaṃ punaḥ ‘gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ’ ityanena vakṣyati| kapho'tra
pakvāśaye virekāvadhisūcakaḥ sphaṭikasamadyutiḥ||23||
bhavanti cātra- hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāśca na sadvirikte |
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaścātiviriktaliṅgam
||24||
pittāntakaṃ samyagvamanajñānaṃ kaphāntaṃ ca samyagvirecanajñānamuddiśya
virekasyaiva liṅgajñānenāyogātiyogau nirdiśannāha- bhavanti cātretyādi|
hṛtkukṣyaśuddhiriti atra “syāddurvirikte kaphapittakopo
dāho'rucirgauravamagnisādaḥ” iti kecitpaṭhanti||24||
gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā
10
laghutve manasaśca tuṣṭau | gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ manujaṃ
vyavasyet ||25||
gateṣvityādi| doṣo'tra pittasthānagataṃ doṣopalakṣitaṃ purīṣaṃ kaphapittaṃ
ca||25||
mandāgnimakṣīṇamasadvirīktaṃ na pāyayetāhani tatra peyām | kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ
suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayecca
||26||
atraiva paścātkarmaṇyavasthāviśeṣeṇa viśeṣamuddiśannāha-
mandāgnimakṣīṇamityādi| laghviti mātrālaghu||26||
buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ balamagnidīptim | cirācca
pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānam
||27||
idānīṃ virekasya guṇamāha- buddherityādi| kāthamanasoranyonyānuvidhānāt
kāyamapi mano'nuvidhatte manaśca kāya iti| śarīraśuddhikāraṇaṃ hi virecanaṃ,
tacchuddhau manaso viśuddhiḥ, manaḥśuddhau buddhiprasāda upapanna evetyato
buddhiprasādaṃ karotītyuktam| dhātusthiratvamupacayalakṣaṇabalena| atra
balaśabdenotsāhalakṣaṇabalam| kecit ‘virecanaṃ samyagupāsyameva’ iti paṭhanti|
kecidbuddhiprasādādayastātkālikā virecanasya guṇāḥ, agnidīptiprabhṛtayastu
kecitsaṃsarjanakramānantarabhāvina iti kathayanti| upastambhādikāriṇo malasya
kṣayakāryapi virekaḥ srotaḥśuddhyā balamādadhāti takrapānavat| uktaṃ ca-
“srotaḥsu takraśuddheṣu rasaḥ samyagupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ
praharṣaścopajāyate” (ca. ci. 14) iti||27||
yathaudakānāmudake'panīte carasthirāṇāṃ bhavati praṇāśaḥ | pitte hṛte
tvevamupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ
||28||
dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| audakānāṃ carasthirāṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ
padmādīnāṃ matsyādīnāṃ ca| upadravāṇāṃ vyādhīnām| pittātmakānāṃ
pittakāraṇānām||28||
mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ |
śrāntastṛṣārto'parijīrṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk
||29|| navapraviśyāyamadātyayī ca navajvarī
yā ca navaprasṛtā | śalyārditāścāpyavirecanīyāḥ snehādibhirye tvanupaskṛtāśca
||30|| atyarthapittābhiparītadehān
virecayettānapi mandamandam |31|
virecanasyāpravṛttiviṣayamuddiśannāha- mandetyādi| ‘mandamandam’ ityatra kecit
‘mandavīryaiḥ’ ityevaṃ paṭhanti, tatra ‘dravyaiḥ’ iti śeṣaḥ||29-30||-
virecanairyānti narā vināśamajñaprayuktairavirecanīyāḥ
||31||
avirecyānāmavirekajñaiḥ kṛtaṃ doṣaṃ darśayannāha- virecanairityādi||31||
virecyāstu-
jvaragarārucyarśo'rbudodaragranthividgādhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpa-
gulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdha-
duṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ
pittasthānajeṣvanyeṣu ca vikāreṣvanye ca paittikavyādhiparītā iti
||32||
virecyānāha- virecyāstvityādi||32||
saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvairvirecanam | vamanaṃ tu hareddoṣaṃ
prakṛtyā gatamanyathā ||33||
virecanadravyeṇa saha guṇasāmye sati kathaṃ
vamanadravyasyordhvabhāgagāmitvamityāha- saratvetyādi| sarasya bhāvaḥ
saratvamānulomyaṃ, gayī tu visaraṇasvabhāvatvaṃ saratvamāha; sūkṣmasya bhāvaḥ
saukṣmyaṃ sūkṣmasroto'nusāritvaṃ; tīkṣṇasya bhāvastaikṣṇyaṃ
śīghrataradoṣasrāvaṇakaratvam; uṣṇasya bhāva auṣṇyaṃ,
saumyadravyopamardanakaraṇasāmārthyaṃ; vikāśino bhāvaḥ vikāśitvaṃ,
vikāśibhāvena dhātoḥ śaithilyakaraṇasāmarthyam| atra prakṛtiḥ, svabhāvaḥ,
śaktiviśeṣaḥ, prabhāvo, vīryamityanarthāntaram| tena prakṛtyā
vīryeṇānyathāgatamūrdhvagataṃ, satyapi saratvādivirecanaguṇasāmye
vamanasyordhvagāmitvaṃ prabhāvavibhāvitaṃ, kutaḥ? yata ucyate- “kaṭukaḥ
kaṭukaḥ pāke citrako vahnidīpanaḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati sā
naram”; tathāca- “viṣaṃ viṣaghnamuddiṣṭaṃ prabhāvastatra kāraṇam”- iti; tathā-
“ūrdhvānulomikaṃ yacca tatprabhāvaprabhāvitam” (ca. sū. 26) iti|
etenaitaduktaṃ bhavati- saratvādibhirguṇairvirecanamadho doṣānapaharet;
vamanasya tulyaguṇatve'pi vīryeṇordhvagāmitvam| pañjikākāreṇa ‘prakṛtyā
gatamanyathā’ ityatra ‘samyagyuktyā'tathā'nyathā’ iti paṭhitvaivaṃ vyākhyātaṃ-
samyagyuktyā saratvādiguṇairvirecanamadhobhāgena, vamanamūrdhvabhāgena
doṣānapaharet; atathā'nyatheti nañatra vaiparītye; atathā asamyagyuktyā
virecanaṃ ca vamanaṃ cānyathā doṣaviparītān guṇān harediti| kecittu
‘samyagyuktaṃ vṛthā'nyathā’ iti paṭhanti| ayamartho yuktaḥ kila; saratvādayo
guṇāḥ suyuktā āśutaradoṣaharāḥ, tathaiva cānyāyopayuktā
11
eva jīvaśoṇitadhāturasendriyamanaojaḥprabhṛtīnākṛṣya mārayantīti||33||
yātyadho doṣamādāya pacyamānaṃ virecanam | guṇotkarṣādvrajatyūrdhvamapakvaṃ
vamanaṃ punaḥ ||34||
kīdṛśaṃ sat punarvirecanaṃ vamanadravyaṃ ca doṣānādāya adha ūrdhvaṃ ca
yātītyāha- yātyadho doṣamityādi| virecanadravyāṇi sthiragurvyoḥ
pṛthivyambhasorguṇabhūyiṣṭhāni, ata eva sthiratvāt pacyamānāni gurutvādadho
yānti; vamanadravyāṇi tu vāyvagnyoḥ śīghragalaghuguṇayorguṇabhūyiṣṭhāni, ataḥ
śīghragatvādapakvānyeva laghutvādūrdhvamuttiṣṭhanti| dravyāṇi hi
dravyaprabhāvāt guṇaprabhāvācca kārmukāṇi bhavanti||34||
mṛdukoṣṭhasya dīptāgneratitīkṣṇaṃ virecanam | na
samyaṅgirhareddoṣānativegapradhāvitam
12||35||
kathaṃ punarasyāsamyakpravṛttiḥ? atrocyate- mṛdukoṣṭhasyetyādi|
ativegapradhāvitam ativegapravartitam| na samyaṅgirhareddoṣāniti kutaḥ?
koṣṭhamārdavādagnidīpteratitaikṣṇyācca| ayamabhiprāyaḥ- mṛkukoṣṭhasya
koṣṭhamārdavena śīghrapravṛttiḥ, dīptāgneścāgnidīptyā āśupākitvādacirasthāyinī
13
pacyamānāvasthā, atastaddhetukā'tipravṛttirapi tathābhūtaiva; tathā
virecanasya tīkṣṇatayā'pi śīghrapravṛttiriti hetutrayeṇa śīghraṃ
pravartanāddoṣāṇāṃ na niḥśeṣeṇa doṣanirharaṇam| tasmānmṛdveva virecanaṃ
svalpamātraṃ
14
deyamiti||35||
pītaṃ yadauṣadhaṃ prātarbhuktapākasame kṣaṇe | paktiṃ gacchati doṣāṃśca
nirharettat praśasyate ||36||
idānīṃ samyagyuktimāha- pītamityādi| bhuktapākasame kṣaṇe iti
tribhiryāmairmadhyamāgnerbhojyabhaiṣajyayoḥ pākaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti-
“yāvatā jīryate bhaktaṃ jarāṃ
15
yadyāti tāvatā| sukhena doṣānnirhṛtya bheṣajaṃ tat praśasyate”- iti||36||
durbalasya calān doṣānalpānalpān punaḥ punaḥ | haret prabhūtānalpāṃstu śamayet
pracyutānapi ||37||
kupitāḥ śamayitavyā ityasyāpavādamāha- durbalasyetyādi| durbalasya puruṣasya
prabhūtān calān kupitān doṣān śanaiḥ śanairalpānalpān haret, atīkṣṇaiḥ
saṃśodhanīyairityarthaḥ| sarairbhojyairna tīkṣṇaiḥ saṃśodhanairityadhyāhāryam|
tacca doṣaharaṇaṃ doṣāṇāṃ pakvānāmeva| alpāṃstarhi kiṃ kuryādityāha- alpāṃstu
śamayet| pracyutānapi calitānapītyarthaḥ| bhojanāpyuktam- “doṣamalpaṃ ca
śamayeccalitaṃ cāpi durbale| bahudoṣaṃ tu calitaṃ sarairbhojyaiḥ
16
pravāhayet”- iti||37||
hareddoṣāṃścalān pakvān balino durbalasya vā | calā hyupekṣitā doṣāḥ
kleśayeyuściraṃ naram ||38||
te doṣā balino durbalasyāpi pākapravaṇā vipulā nirhartavyā evetyāha-
haredityādi||38||
mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ | sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca
svinnaṃ caiva virecayet ||39||
mandāgneḥ krūrakoṣṭhasya saṃśodhanavidhimāha- mandāgnimityādi||39||
snigdhasvinnasya bhaiṣajyairdoṣastūtkleśito balāt | nilīyate na mārgeṣu
snigdhe bhāṇḍa ivodakam ||40||
kutaḥ punaḥ snehasvedapūrvakameva śodhanamityāha- snigdhetyādi|
snigdhasvinnasya puruṣasya bhaiṣajyairbhojanauṣadharūpaiḥ, yato
bhaiṣajyagrahaṇena bhojanamapi gṛhyate| balāt puruṣabalādikamabhisamīkṣya doṣa
utkleśitaḥ| na mārgeṣu nilīyate na śliṣyati, na saṃyujyate na lagno
bhavatītyarthaḥ||40||
na cātisnehapītastu pibet snehavirecanam | doṣāḥ pracalitāḥ
17
sthānādbhūyaḥ śliṣyanti vartmasu ||41||
virecanasya snigdharūkṣapuruṣaviśeṣāvacāraṇamuddiśannāha- na cātisnehetyādi|
bhūya ityādi punarnilīyante mārgeṣvityarthaḥ| “na cātisnigdhakāyastu” iti
kecit paṭhanti||41||
viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ | nātisnigdhā viśodhyāḥ syustathā
kuṣṭhipramehiṇaḥ ||42||
keṣāñcidatisnigdhānāṃ viśodhanapratiṣedhamāha- viṣābhighātetyādi| nātisnigdhā
iti īṣatsnigdhā viśodhyā ityarthaḥ||42||
virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya śodhayet | tena doṣā hṛtāstasya
bhavanti balavardhanāḥ ||43||
svabhāvataḥ snigdhatā na śodhanaheturityāha- virūkṣyetyādi| ‘balavardhanā’
ityatra ‘snehabandhanā’ iti paṭhanti, snehabandhanāḥ snehopaliptasrotobandhanā
ityarthaḥ||43||
prāgapītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu | tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ
saṃśodhanaṃ punaḥ ||44||
avijñātakoṣṭhasya mṛdu virecanaṃ deyamityāha- prāgityādi| prāk pūrvaṃ na pītaṃ
virecanaṃ yena saḥ tam||44||
sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyamalpamātraṃ mahāguṇam | vyāpatsvalpātyayaṃ cāpi
pibennṛpatirauṣadham ||45||
sukumāratarapuruṣaviśeṣeṇa virecanaviśeṣamāha- sukhamityādi|
vyāpatsvalpātyayamiti vyāpadāṃ svalpānāmapyatyayo vināśo yasminnauṣadhe
tattathā||45||
snehasvedāvanabhyasya yastu saṃśodhanaṃ pibet | dāru śuṣkamivānāme dehastasya
viśīryate ||46||
rūkṣasyākṛtasnehasvedasya śodhane doṣaṃ darśayannāha- snehasvedāvityādi||46||
snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhairudīritāḥ | doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā
hartuṃ viśodhanaiḥ ||47||
śākhāgatasyāpi doṣasya koṣṭhānayanahetuḥ snehaḥ, svedaḥ koṣṭhamāgatasya
sukhena pravṛttikaraśceti darśayannāha- snehasvedapracalitā ityādi|
viśodhanairiti ‘śakyante’ ityadhyāhāraḥ||47||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ nāma
trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||33||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ||33||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sakṛddānenāpi’ iti pā. ↩
- 2 ‘vimārgagamananirharaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘avamanasātmyasya tu abhiṣyandibhirāhārairdoṣa utkleśito durvamatvena na pravartate, tato vyādhiparivṛddhirasādhyatā vā’ iti pā. ↩
- 4 ‘ekāhaṃ parataḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘cakṣuṣyeṇaḥ-“navaprasthāstu jyeṣṭhā syānmadhyamāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ| niḥkvāthasya trayaḥ prasthā māgadhāstu kanīyasī” iti pā. ↩
- 6 ‘svāsthyavṛttikaṃ iti pā. ↩
- 7 ‘yūṣopayogaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vamatastathā'nye’ iti pā. ↩
- 9 ‘…vamiśramārtān’ iti pā. ↩
- 10 ‘glānyā’ iti pā. ↩
- 11 ‘ajñaprayuktā’ iti pā. ↩
- 12 ‘ati vegapradhāvitān’ iti pā. ↩
- 13 ‘āśubhāvini’ iti pā. ↩
- 14 ‘bahumātraṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘bhuktaṃ sadyāti pakvatām’ iti pā. ↩
- 16 ‘śanairalpaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘pracyāvitāḥ’ iti pā. ↩