athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ
ca pañcadaśadhā vyāpadyate | tatra vamanasyādho gatirūrdhvaṃ virecanasyeti
pṛthak; sāmānyamubhayoḥ- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatvaṃ,
hīnadoṣāpahṛtatvaṃ, vātaśūlam, ayogo, atiyogo, jīvādānam, ādhmānaṃ,
parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇaṃ, vibandha, aṅgapragraha
iti ||3||
vaidyāturagrahaṇenaiva bheṣajaparicārakayorgrahaṇam, atastayorapi
vyāpannimittatā syāt| tatretyādi| tatra vamanasyādhogatiḥ ‘vyāpat’ iti śeṣaḥ|
ūrdhvagatirvirecanasyetyatrāpi ‘vyāpat’ iti śeṣaḥ| ubhayostu vamanavirecanayoḥ
sāvaśeṣauṣadhādikaṃ trayodaśasaṅkhyopetaṃ vyāpattvena sāmānyaṃ tulyam|
saṅkhyeyanirdeśe'pi pañcadaśadheti saṅkhyākaraṇaṃ
tantrāntaroktasaṅkhyāniṣedhārtham||1-3||
tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣaṇāgnermṛdukoṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṃ durvamasya
vā guṇasāmānyabhāvādvamanamadho gacchati, tatrepsitānavāptirdoṣotkleśaśca
1; tamāśu snehayitvā bhūyastīkṣṇatarairvāmayet
||4||
vamanasyādhogamanākhyāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- tatretyādi| prathamaṃ
kṣutpīḍitasya pītamātramevādho yāti, tīkṣṇāgneragnibalāt pākaṃ yāti,
mṛdukoṣṭhasyāpi koṣṭhamārdavādadho yāti, durvamasya cāvatiṣṭhamānaṃ pākaṃ
gacchat saratvādiguṇasāmyādadho yāti| doṣotkleśaśceti
2
doṣasya sāmānyavācitve'pi kapho gṛhyate, tasya vamanārhatvāt| snehayitvetyatra
snehenaiva sveda ākṣipto boddhavyaḥ||4||
apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ saśeṣānnasya vā'hṛdyamatiprabhūtaṃ vā
virecanaṃ pītamūrdhvaṃ gacchati, tatrepsitānavāptirdoṣokleśaśca
3; tatrāśuddhāmāśayamulbaṇaśleṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirecayet,
āmānvaye tvāmavat saṃvidhānam, ahṛdye'tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca;
ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhe na tṛtīyaṃ pāyayet, tatastvenaṃ
madhughṛtaphāṇitayuktairlehairvirecayet
||5||
virecanasyordhvagativyāpadaṃ darśayannāha- apariśuddhetyādi| doṣo'tra pittam|
āmavat saṃvidhānaṃ laṅghanapācanādi| na tṛtīyaṃ pāyayet ‘virecanamauṣadham’
iti śeṣaḥ| atha kena virecayet? tadāha- tatastvenamityādi||5||
doṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrdhvabhāgikramadhobhāgikaṃ vā na
sraṃsayati doṣān, tatra tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardirmūrcchā parvabhedo
hṛllāso'ratirudgārāviśuddhiśca bhavati; tamuṣṇābhiradbhirāśu
vāmayedūrdhvabhāgike, adhobhāgike'pi ca
sāvaśeṣauṣadhamatipradhāvitadoṣamatibalamasamyagviriktalakṣaṇamapyevaṃ vāmayet
||6||
sāvaśeṣauṣadhavyāpadaṃ sāmānyenobhayordarśayannāha- doṣetyādi| doṣavigrathitaṃ
doṣamiśritam| na sraṃsayati na cyāvayati| parvabhedaḥ granthisphuṭanam|
hṛllāsaḥ thūtkaraṇaṃ, ‘thukathukī’ iti loke| aratirna
kutracidavasthitiścittasya| tamavasthitālpauṣadhaṃ tṛṣṇādyanvitamūrdhvabhāgike
vamanadravyaviṣaye vāmayet| adhobhāgike'pyavasthāviśeṣe vamanamuddiśannāha-
adhobhāgike'pi cetyādi| adhobhāgike virecanadravyaviṣaye yaḥ
sāvaśeṣauṣadho'tipradhāvitadoṣastamasamyagviriktamapyatipradhāvitadoṣatvahetunā
vāmayet paramatibalaṃ puruṣam||6||
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneralpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā bhaktavat pākamupaiti,
tatra samudīrṇā doṣā yathākālamanirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ
cāpādayanti, tamanalpamamandamauṣadhaṃ ca pāyayet
||7||
jīrṇauṣadhavyāpadaṃ darśayannāha- krūretyādi| samudīrṇāḥ prakupitāḥ,
vyādhivibhramaṃ koṣṭhādikṣobhalakṣaṇam| balavibhraṃśaṃ sandhiviśleṣādilakṣaṇaṃ
doṣādivijñānīyoktam| tamanalpamityādi prabhūtaṃ tīkṣṇaṃ ca pātuṃ
prayacchet||7||
asnigdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajamupayuktamalpān doṣān hanti; tatra vamane
doṣaśeṣo gauravamutkleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivṛddhiṃ ca karoti, tatra taṃ
yathāyogaṃ pāyayitvā vāmayeddṛḍhataraṃ; virecane tu gudaparikartanamādhmānaṃ
śirogauravamaniḥsaraṇaṃ vā vāyorvyādhivṛddhiṃ ca karoti; tamupapādya bhūyaḥ
snehasvedābhyāṃ virecayeddṛḍhataraṃ, dṛḍhaṃ bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye
divase'lpaguṇaṃ ceti ||8||
alpadoṣahṛtivyāpadaṃ darśayannāha- asnigdhasvinnenetyādi| alpo'tisūkṣmo guṇo
yasya tattathā tam| taṃ doṣaśeṣam| yathāyogaṃ yogānatikrameṇa
snehādipūrvamityarthaḥ| pāyayitvā ‘āturaṃ vamanadravyam’ iti śeṣaḥ|
dṛḍhataramiti dṛḍhataraṃ yathā bhavati tathā| virecane tviti atrāpi doṣaśeṣa
iti sambadhyate| gudaparikartanaṃ gudasya sarvataḥ kartanamiva vedanāviśeṣaḥ|
dṛḍhadehaṃ bahudoṣaṃ pracalitadoṣaṃ ca pūrvaṃ snigdhasvinnaṃ tṛtīye'hni; anye
tu vamanadivasādvirecanadivasādvā tṛtīyadivase vāmayedvirecayedveti||8||
asnigdhasvinnena rūkṣauṣadhamupayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati, tatra
vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarmaśūlaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ madaṃ
sañjñānāśaṃ ca karoti, taṃ vātaśūlamityācakṣate; tamabhyajya dhānyasvedena
svedayitvā yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet
||9||
vātaśūlavyāpadaṃ darśayannāha- asnigdhetyādi| śroṇiḥ kaṭiḥ, marmātra hṛdayam|
bhramaḥ cakrārūḍhasyeva bhramaṇam| madaḥ pūgaphalādaneneva mattatā|
dhānyasvedena māṣādiśamīdhānyasvedena|
mūrcchābhramayoranuvāsanapratiṣedhavyavasthāpekṣayā śītalena
yaṣṭīmadhukatailenānuvāsanaṃ veditavyamiti
4||9||
snehasvedābhyāmavibhāvitaśarīreṇālpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā pītamūrdhvamadho vā
nābhyeti doṣāṃścotkleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati, tatrādhmānaṃ
hṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati, tamayogamityācakṣate; tamāśu
vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhirvirecayettīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca | durvāntasya
tu samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ
kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti,
tatastānaśeṣānmahauṣadhenāpaharet | asnigdhasvinnasya durviriktasyādhonābheḥ
stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati,
tamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayettīkṣṇena | nātipravartamāne tiṣṭhati vā
duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet, pāṇitāpaiśca
pārśvodaramupasvedayet, tataḥ pravartante doṣāḥ | anupravṛtte cālpadoṣe
jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣamahaḥśeṣaṃ balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt |
apravṛttadoṣaṃ daśarātrādūrdhvamupasaṃskṛtadehaṃ snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ
śodhayet | durvirecyamāsthāpya punaḥ saṃsnehya virecayet |
hrībhayalobhairvegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ
śrotriyāśca bhavanti, tasmādete durvirecyāḥ, bahuvātatvāt; ata eva
tānatisnigdhān svedopapannāñ śodhayet ||10||
ayogavyāpadaṃ darśayannāha- snehetyādi| bahuvyāpattvādetān susnigdhasvinnān
svairaṃ recayet| snehasvedābhyāmavibhāvitaśarīreṇa
sarvathaivāsnigdhasvinnenetyarthaḥ| nābhyeti na gacchati| doṣāṃścotkliśya
tairdoṣaiḥ saha balakṣayamāpādayati, tathā''dhmānādikaṃ karoti|
tamayogamityācakṣate iti anena pāribhāṣikatvamayogasya darśayati| iti
hetoralpadoṣahṛtatvamayogo na bhavati| madanādibhirvāmayedvamanāyoge;
tīkṣṇatarakaṣāyairvirecayedvirecanāyoge| tatra balakṣayādhmānādikaṃ
sarvathā'pravṛttayorvamanavirecanayoḥ sāmānyakāryaliṅgam| pṛthak
cikitsitamabhidhāya tena
cikitsitenotpannairhṛllāsaprasekālpaviṭpravṛttinābhyadhogauravādibhiranumitayorvamanavirecanāyogayoḥ
pṛthak liṅgaṃ cikitsitaṃ cāha- durvāntasyetyādi| kaṇḍvādidurvāntaliṅginaṃ
5
vātapūrṇodarādidurviriktaliṅginaṃ cāsthāpya nirūhya, saṃsnehya snehabastinā,
tatastīkṣṇena nirūhaṇena virecanena ca virecayet|
atrāyogaprasaṅgenālpadoṣahṛtatvena ca pravartanopāyaṃ darśayannāha- netyādi|
tathā'lpapravṛttau dvitīyaṃ karaṇīyaṃ darśayannāha- anupravṛttetyādi|
jīrṇauṣadhaṃ prabhūtadoṣaṃ puruṣaṃ vīkṣya tathā
6
dehasya balaṃ ca dvitīyauṣadhaṃ vidadhyāt| alpadoṣapravṛttau tadahareva
bheṣajamabhidhāya sarvathā doṣāpravṛttau vidhimāha- apravṛttadoṣamityādi|
pathyāhārasnehādinopaskāreṇa daśarātramativāhya tata ūrdhvaṃ
vamanavirecanābhyāṃ śodhayet| sukhavirecyasya kriyāmabhidhāya durvirecyasyāha-
durvirecyamityādi| svabhāvāddurvirecyānnirdiśya hetuviśeṣaṃ durvirecane
nirdiśannāha- hrībhayetyādi| tatra hriyā lajjayā vegāghātaśīlāḥ striyo,
bhayena rājasamīpasthā, lobhena vaṇijaḥ śrotriyāśca,
tasmāttānatisnigdhāñchodhayet||10||
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasya vā'titīkṣṇamadhikaṃ vā
dattamauṣadhamatiyogaṃ kuryāt | tatra vamanātiyoge
pittātipravṛttirbalavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati, taṃ
ghṛtenābhyajyāvagāhya śītāsvapsu śarkarāmadhumiśrairlehairupacaredyathāsvaṃ;
virecanātiyoge kaphasyātipravṛttiruttarakālaṃ ca saraktasya, tatrāpi
balavisraṃso vātakopaśca balavān bhavati, tamatiśītāmbubhiḥ
7
pariṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayet, picchābastiṃ
cāsmai dadyāt, kṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayet, priyaṅgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunā
pātuṃ prayacchet, kṣīrarasayoścānyatareṇa bhojayet
||11||
idānīmatiyogavyāpadaṃ darśayannāha- snigdhetyādi| balavisraṃsaḥ śaktivisraṃsaḥ
8| yathāsvamiti yasya yadātmīyaṃ tadyathāsvaṃ; tena lājaśaktūpakalpitaiḥ
kvaciccharkarāmiśraiḥ kvacinmadhumiśrairityarthaḥ| picchābastirvakṣyamāṇaḥ|
kṣīrasarpiṣā kṣīrotthena ghṛtena| taṇḍulāmbumadhucchardanamadhaḥpravṛttasya
śleṣmaṇaḥ pratibandhārthaṃ, picchābastiprayogo raktapittātipravṛttiparihārāya,
kṣīrasarpiṣā'nuvāsanaṃ vātapratibandhāya, taṇḍulāmbunā saha
priyaṅgvādiprayogaḥ karṣapramāṇaḥ saṅgrahaṇāya, kṣīrarasaiśca bhojanaṃ
balapratilambhāya| gayī tu picchābastiṃ cāsmai dadyādityanantaraṃ
picchābastyaṅgatvena kṣīrarasābhyāṃ cainamiti pāṭhaṃ paṭhati||11||
tasminneva vamanātiyoge pravṛddhe śoṇitaṃ ṣṭhīvati rchdayati vā, tatra
jihvāniḥsaraṇamapasaraṇamakṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkā jvaro
vaisañjñyamityupadravā bhavanti; tamajāsṛkcandanośīrāñjanalājacūrṇaiḥ
saśarkarodakairmanthaṃ pāyayet, phalarasairvā saghṛtakṣaudraśarkaraiḥ
śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcogrāhibhirvā, payasā
jāṅgalarasena vā bhojayet, atisrutaśoṇitavidhānenopacaret; jihvāmatisarpitāṃ
kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ vā'ntaḥ pīḍayet,
antaḥpraviṣṭāyāmamlamanye tasya purastāt khādayeyuḥ; vyāvṛtte cākṣiṇī
ghṛtābhyakte pīḍayet, hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedāṃśca
vidadhyāt, tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvīta, visañjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ
śrāvayet ||12|| virecanātiyoge ca
sacandrakaṃ salilamadhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ
jīvaśoṇitaṃ ca, tato gudaniḥsaraṇaṃ vepathurvamanātiyogopadravāścāsya
bhavanti; tamapi niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaret, niḥsarpitagudasya
gudamabhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayet kṣudrarogacikitsitaṃ vā vīkṣeta, vepathau
vātavyādhividhānaṃ kurvīta, jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ, atipravṛtte vā
jīvaśoṇite kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena
suśītenāsthāpayet, nyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ
bastibhirupācaret, śoṇitaṣṭhīvane raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyāt,
nyagrodhādiṃ cāsya vidadhyāt pānabhojaneṣu
||13|| jīvaśoṇitaraktapittayośca
jijñāsārthaṃ tasmin picuṃ plotaṃ vā kṣipet, yadyuṣṇodakaprakṣālitamapi vastraṃ
rañjayati tajjīvaśoṇitamavagantavyaṃ; sabhaktaṃ ca śune dadyācchaktusammiśraṃ
vā, sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśoṇitamavagantavyam; anyathā raktapittamiti
||14||
idānīṃ tayorvamanavirekātiyogayoruttamāvasthājīvādānavyāpadaṃ
kaṣṭacikitsitārthamāha- tasminnevetyādi| jihvāyā niḥsaraṇamapasarpaṇaṃ
jihvāniḥsarpaṇam, athavā jihvāyā bahirnirgamanaṃ bahirgatirantarapraveśa
ityarthaḥ| akṣṇorvyāvṛttiḥ cakṣuṣorudvṛttiḥ| hanusaṃhananaṃ hanusaṃhatiḥ
saraṇābhāva ityarthaḥ| tamityādi taṃ vamanātiyogapravṛttaśoṇitaṃ
chāgarudhirādibhiḥ plutaṃ manthaṃ pāyayet| phalarasairveti dāḍimīphalarasaiḥ|
jāṅgalaraseneti ‘vātaprakṛtim’ iti śeṣaḥ| antaḥpraviṣṭāyāṃ
jihvāyāmamlaphalamanye tasya purastāt khādayeyuriti etaddarśanāt
mukhaprasekena mṛdubhūtā jihvā yathāsthānamāgacchati| virecanātiyoge cetyādi|
sacandrakaṃ mayūrapicchacandrakākāram| jīvaśoṇitaṃ
śarīrendriyasattvātmasaṃyogāśrayaṃ viśuddhaṃ śoṇitamityarthaḥ|
vamanātipravṛttau tāvacchoṇitaniṣṭhīvanapracchardane ukte, atra tu
māṃsaprakṣālanodakajīvaśoṇitanirgamābhyāṃ pravṛttirukteti
śoṇitapravṛttirvamanavirecanātiyoge sāmānyaṃ; bhedastu
jihvānissaraṇasthāne'tra gudanissaraṇaṃ, tathā'kṣṇorvyāvṛttirmanāgapi nāsti
kintvantaḥpraveśa eva bhavati, nāsti cāpratyāsattyā hanusaṃhananaṃ hikkodgārau
ceti gayadāsācāryaḥ; jejjaṭācāryastu jihvāniḥsarpaṇaṃ parityajya anye
pravṛddhavamanātiyogoktā upadravā bhavantīti vyākhyāti| vepathuḥ kampaḥ|
vamanātiyogopadravā ityādi| sarvāṅgapravṛttarasadhātukṣayeṇa vātakṛtā
vamanātiyogopadravā pittātipravṛttibalavibhraṃśavātakopatṛṣṇāmohādayaḥ|
jihvāpasaraṇādiṣviti jihvāpasarpaṇamatropalakṣaṇaṃ, tena
jihvāpasarpaṇādivirecanātiyogotpanneṣu vamanātiyogoktaḥ pratīkāra iti
jejjaṭaḥ| gayī tu jihvānissarpaṇādayo vamanātiyoge eva bhavantīti
pratipādayitukāmasteṣu cikitsitamabhihitameveti pratipādayati-
jihvānissarpaṇādiṣvityādinā| uktaḥ pratīkāra iti vamanātiyoge ityarthaḥ|
phalaṃ madanaphalaṃ, ghṛtamaṇḍaḥ ghṛtasya styānasyoparyaccho bhāgaḥ| añjanaṃ
sroto'ñjanam| bastikalpanā cātra sāmānyanirūhakalpena| virecanātiyoge
jīvaśoṇitātipravṛttau cikitsitamupadiśya vamanātiyoge'pi śoṇitaniṣṭhīvanādau
raktātisāraraktapittakriyāmāha- śoṇitetyādi| pānabhojanasaṃskāre cāsya
nyagrodhādiṃ ṣaḍaṅgodakakalpena| tasminniti vānte'dhaḥpravṛtte dhātudrave,
picuṃ karpāsatūlakaṃ
9, plotaṃ vastraṃ śuklaṃ kṣipet, tadyadi śuklamuṣṇodakaprakṣālitaṃ rāgarahitaṃ
bhavettadā jīvaśoṇitaṃ, vivarṇe ca raktapittamiti| vamanavirecanajīvādānayoḥ
punaḥ kriyāṃ nirdiśannāha- tayośca pittakriyāṃ kurvītetyādi| vamanajīvādāne tu
atisrutaśoṇitavidhānātideśena eṇādiśoṇitapānamupadiṣṭaṃ tathedānīṃ
raktātisārakriyāvidhānaṃ ceti| ayaṃ pāṭho'bhāvānna likhitaḥ||12-14||
saśeṣānnena bahudoṣeṇa rūkṣeṇānilaprāyakoṣṭhenānuṣṇamasnigdhaṃ vā
pītamauṣadhamādhmāpayati, tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ samunnaddhodaratā
pārśvabhaṅgo gudabastinistodanaṃ bhaktāruciśca bhavati, taṃ
cādhmānamityācakṣate; tamupasvedyānāhavartidīpanabastikriyābhirupacaret
||15||
jīvādānavyāpadamabhidhāya dvayorapi śuddhyorādhmānākhyāṃ vyāpadamupadiśannāha-
saśeṣānnenetyādi| samunnaddhodarateti vamanakṛtaṃ samunnaddhodaratvamāmāśaye,
virecanakṛtaṃ pakvāśaye| tatra svedanamūtrādyanulomanalaṅghanadīpanakriyāśceti
cikitsitam||15||
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena mandāgninā rūkṣeṇa vā'titīkṣṇoṣṇātilavaṇamatirūkṣaṃ vā
pītamauṣadhaṃ pittānilau pradūṣya parikartikāmāpādayati, tatra
gudanābhimeḍhrabastiśiraḥsu sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo vāyuviṣṭambho
bhaktāruciśca bhavati; tatra
picchābastiryaṣṭīmadhukakṛṣṇatilakalkamadhughṛtayuktaḥ, śītāmbupariṣiktaṃ
cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena tailena
vā'nuvāsayet ||16||
parikartikāvyāpadaṃ darśayannāha- kṣāmeṇetyādi| kṣāmaḥ kṣīṇabalakāyaḥ| pari
sarvato bhāvena kṛntatīva chinattīva bastyādīnīti parikartikā| tatra
pittolbaṇaparikartikāyāṃ ghṛtamaṇḍenānuvāsanaṃ, vātolbaṇāyāṃ tu taileneti|
vamane punaḥ kaṇṭhorasi sadāhaparikartanaṃ; tatra ghṛtamadhumadhuraiḥ
saśītairlepairupacāraḥ payaḥsitābhojanaṃ ca||16||
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya mṛdvauṣadhamavacāritaṃ samutkliśya doṣānna
niḥśeṣānapaharati, tataste doṣāḥ parisrāvamāpādayanti, tatra
daurbalyodaraviṣṭambhārucigātrasadanāni bhavanti, savedanau cāsya
pittaśleṣmāṇau parisravataḥ, taṃ parisrāvamityācakṣate;
tamajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyairmadhusaṃyuktairāsthāpayet,
upaśāntadoṣaṃ snigdhaṃ ca bhūyaḥ saṃśodhayet
||17||
parisrāvākhyāṃ vyāpadaṃ darśayannāha- krūretyādi| ajakarṇo'śvakarṇaḥ prasiddha
eva pūrvadeśe, dhava indravṛkṣaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ| upaśāntadoṣamiti
upaśāntaparisrāvam| bhūyaḥ punarapi snigdhaṃ tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ
saṃśodhayet| vamane punarūrdhvaṃ kaphaprasekaḥ; tatrādhyāhāreṇopaśāntadoṣaṃ
susnigdhasvinnaṃ mṛdunā'lpena vamanena yathāyogaṃ vāmayet| gayī tu
upaśāntadoṣamiti rūkṣasnigdhakoṣṭhaṃ saṃśamanapācanābhyāṃ
śamitotkliṣṭadoṣamāsthāpayecchodhayedveti vyākhyāti||17||
atirūkṣe'tisnigdhe vā bheṣajamavacāritamaprāptaṃ
10
vātavarca udīrayati vegāghātena vā, tadā pravāhikā bhavati; tatra savātaṃ
sadāhaṃ saśūlaṃ guru picchilaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ
kaphamupaviśati; tāṃ parisrāvavidhānenopacaret
||18||
pravāhikākhyāṃ trayodaśīṃ vyāpadaṃ darśayannāha- atirūkṣa ityādi| atirūkṣe
puruṣe bheṣajamavacāritamaprāptavegameva vātavarca udīrayati pravartayati yadā
tadā pravāhikā; atisnigdhe puruṣe bheṣajamavacāritaṃ yadā tadā vegāghātena
pravāhikā bhavatītyarthaḥ| upaviśati atisārayati| tāṃ parisrāvavidhānenetyādi|
tatrātirūkṣajāṃ krūrakoṣṭhavidhānena, atisnigdhajāṃ
mṛdukoṣṭhapracuradoṣaparisrāvoktapācanādividhānena||18||
yastūrdhvamadho vā bheṣajavegaṃ pravṛttamajñatvādvinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi
kurvanti doṣāḥ, tatra pradhānamarmasantāpādvedanābhiratyarthaṃ pīḍyamāno
dantān kiṭakiṭāyate udgatākṣo
11
jihvāṃ khādati pratāmyatyacetāśca bhavati, taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ;
tamabhyajya dhānyasvedena svedayet, yaṣṭimadhukasiddhena ca tailenānuvāsayet,
śirovirecanaṃ cāsmai tīkṣṇaṃ vidadhyāt, tato yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā
chardayet, yathādoṣocchrāyeṇa cainaṃ bastibhirupācaret
||19||
hṛdayopasaraṇākhyāṃ caturdaśīṃ vyāpadaṃ darśayannāha- ya ityādi|
pradhānamarmasantāpāt hṛdayasantāpāt| pratāmyati muhyati| acetā naṣṭasañjñaḥ|
taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ kuvaidyāḥ mumūrṣatīti hetoḥ| yaṣṭimadhukamiśreṇa
taṇḍulāmbunā pittamūrcchārtaṃ rchdayet; kaphamūrcchāyāṃ tu kaṭukadravyāṇāṃ
kvāthena vāmayet| bastibhiriti nairūhikaiḥ snehikaiśca||19||
yastūrdhvamadho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā seveta, tasya
doṣāḥ srotaḥsvavalīyamānā ghanībhāvamāpannā
12
vātamūtraśakṛdgrahamāpādya vibadhyante
13, tasyāṭopo dāho jvaro vedanāśca tīvrā bhavanti; tamāśu vāmayitvā prāptakālāṃ
kriyāṃ kurvīta; adhobhāge tvadhobhāgadoṣaharadravyaṃ
saindhavāmlamūtrasaṃsṛṣṭaṃ virecanāya pāyayet, āsthāpanamanuvāsanaṃ ca
yathādoṣaṃ vidadhyāt, yathādoṣamāhārakramaṃ ca; ubhayatobhāge tūpadravaviśeṣān
yathāsvaṃ pratikurvīta ||20||
vibandhākhyāṃ pañcadaśīṃ vyāpadaṃ darśayannāha- ya ityādi| vibadhyante
14
vamanavirecanayoḥ pravṛttiṃ nivārayantītyarthaḥ| prāptakālāṃ prāptāvasthāṃ
kriyāṃ kurvīta| adhobhāge ityādi| virecane tu vibandhe adhobhāgaharadravyaṃ
trivṛdādi saindhavādisaṃsṛṣṭaṃ virekārthaṃ pāyayet| yathādoṣameva
yūṣakṣīrarasādyāhārakramaśca| kiṃ bahunā ubhayatobhāge tu upadravaviśeṣān
yathāsvaṃ pratikurvīta| gayī tu apravṛttadoṣo'pracyutadoṣa iti kṛtvā
vyākhyāti||20||
yā tu virecane gudaparikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanaṃ, yadadhaḥ parisravaṇaṃ
sa ūrdhvabhāge śleṣmaprasekaḥ, yā tvadhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṃ śuṣkodgārā iti
||21||
tāsvapi kāsucidevāntaramiti tadupadarśayannāha- yā tvityādi||21||
bhavati cātra- yāstvetā vyāpadaḥ proktā daśa pañca ca tattvataḥ | etā
virekātiyogaduryogāyogajāḥ smṛtāḥ ||22||
idānīṃ ślokasaṅgrahamāha- bhavati cātretyādi| tattvataḥ paramārthataḥ|
vireko'tra doṣamalarecanādvirecanaṃ vamanaṃ ca| jejjaṭācāryastu
vipākātiyogetyādi paṭhitvā vyākhyānayativiṣamaḥ pāko'niṣṭaṃ phalaṃ yeṣāṃ te
vipākāḥ, vipākāśca te'tiyogaduryogāyogāśca tebhyo jāyante te tathā|
tatrātiyojanamatiyoga atiprayoga iti yāvat; tajjāte dve vyāpadau-
jīvādānamatiyogaśceti| duryojanaṃ duryogaḥ duṣprayogo mithyāprayoga iti yāvat;
tatra vaidyaduryoganimittāścatasraḥ- vamanamithyāprayogo,
virecanamithyāprayoga, ādhmānaṃ, parikartikā ceti; āturaduryoganimitte dve-
hṛdayopasaraṇavibandhāviti; ubhayaduryogaje api dve- pravāhikā, vātaśūlaṃ
ceti| ayojanam ayogaḥ hīnaprayogaḥ
15, naña īṣadarthatvāt| tatrāyogajāḥ pañca- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatā,
hīnadoṣahṛtatvam ayogaḥ, parisrāvaśceti| tā etā vaidyāturanimittā,
āturanimittā, vaidyanimittāśceti trividhāḥ| anye tu
tantrāntaradarśanādayogātiyogajāḥ sarvā api vyāpado yathāsaṅkhyaṃ manyante;
tatrāyogajā daśa, tadyathā- sāvaśeṣauṣadhatvaṃ, jīrṇauṣadhatvam,
alpadoṣahṛtatvaṃ, vibandho, vātaśūlam, ādhmānaṃ, parisrāvaḥ, pravāhikā,
hṛdayopasaraṇam, ayogaśceti; atiyogajāśca tisraḥ- jīvādānaṃ, parikartikā,
atiyogaśceti; ayogātiyogau ca hetutvenoktāvityevaṃ
16
pañcadaśa||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ nāma
catustriṃśo'dhyāyaḥ ||34||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne catustriṃśattamo'dhyāyaḥ||34||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘doṣotkarṣaśca’ iti pā. ↩
- 2 ‘doṣotkarṣaśca’ iti pā. ↩
- 3 ‘doṣotkarṣaśca’ iti pā. ↩
- 4 ‘vihitamiti’ iti pā. ↩
- 5 ‘kaṇḍvādikaṃ durvāntaliṅgaṃ nābhyadhaḥ, tacca pūrṇodaratvādikaṃ durviriktaliṅgaṃ, tamāsthāpyeti taṃ durviriktaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tathā dvitīyauṣadhasya pacyamānāvasthāyāṃ ahaḥśeṣaṃ nātyuṣṇaśītaṃ vīkṣya tathā balaṃ śaktilakṣaṇaṃ dvitīyauṣadhapākaparivartanakṣamaṃ vīkṣya bheṣajamātrāṃ dānāya’ iti pā. ↩
- 7 ‘tamabhyajyātiśītāmbubhiḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘ojovisraṃsaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘picumarkatūlakaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘bheṣajenāvacāritenāprāptayorvā vātavarcasorudīraṇena vegāghātena vā pravāhikā bhavati’ iti pā. ↩
- 11 ‘udgatāsyaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘ghanatāmāpannā’ iti pā. ↩
- 13 ‘vibadhnanti’ iti pā. ↩
- 14 ‘vibadhnanti vibandhaṃ kurvanti’ iti pā. ↩
- 15 ‘hīnayojanaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘hetū kathitau’ iti pā. ↩