athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
netraṃ yantraṃ; bastireṇādīnāṃ mūtrādhāraḥ, tadādheyaṃ dravyamapi; tayoḥ
pramāṇaṃ pravibhāgaśca
1, sa eva cikitsitaṃ vyādheḥ pratīkāro yasmiṃstat||1-2||
tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ | kasmāt?
anekakarmakaratvādbasteḥ; iha khalu bastirnānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ
saṃśodhanasaṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti, kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti, kṛśaṃ
bṛṃhayati, sthūlaṃ karśayati, cakṣuḥ prīṇayati, valīpalitamapahanti, vayaḥ
sthāpayati ||3|| śarīropacayaṃ varṇaṃ
balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ
||4||
bastikarma tu mūtrādhārapuṭakena sādhyaṃ karma; bastiśabdo hi sāmānyo nirūhe
snehabastau ca| vamanavirecane tu pradhānatare, bastikarma tu pradhānatamam|
saṅgrahaṇānīti doṣāṇāmevātipravartamānānāmityarthaḥ| kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti
anenāśva iva balakāriṇī harṣajā śaktiruktā| kṛśaṃ bṛṃhayatītyupacayalakṣaṇā
śaktiruktā| vayaḥ sthāpayatītyanena āyurvṛddhikaratvaṃ sūcayati| etadeva
pradhānatamatvasādhanaṃ ślokenāpi darśayannāha- śarīropacayamityādi||3-4||
tathā
jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodara-
yoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvarta-
śukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu
2
cātyarthamupayujyate ||5||
anekavyādhinirghātakatvaṃ darśayannāha- tathā jvarātīsāretyādi| jvarādiṣu
cāvasthāviśeṣo basterviṣayaḥ, sa ca śāstrādeva jñeyaḥ||5||
bhavati cātra- bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate | saṃsarge
sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā ||6||
doṣakārye jvarādau bastiprayogamabhidhāya jvarādikāraṇe doṣe'pi basterhitatvaṃ
darśayannāha- bhavati cātretyādi| saṃsargo doṣadvayaprakopaḥ,
prakṛtisamasamavetajvarādyārambhakadoṣatrayaprakopaḥ
sannipāto'trābhipretaḥ||6||
tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni
kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni
kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi
vidadhyānnetrāṇi | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasammitena prasṛtena
sammitau prasṛtau dvau catvāro'ṣṭau ca vidheyāḥ
||7|| varṣāntareṣu
3
netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi | vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim
4||8|| pañcaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ,
mūle'ṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, agre
tryaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, gṛdhrapakṣanāḍītulyapraveśaṃ,
kolāsthimātrachidraṃ, klinnakalāyamātrachidramityeke; sarvāṇi mūle
bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni | āsthāpanadravyapramāṇaṃ tu vihitaṃ
dvādaśaprasṛtāḥ | saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva, dravyapramāṇaṃ tu
dviraṣṭavarṣavat ||9||
netrapramāṇamāsthāpanadravyapramāṇaṃ ca vayobhedena pradarśayitumāha- tatra
sāṃvatsariketyādi| tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityatra
yathāsaṅkhyavyākhyānena sāṃvatsarikabālasya nirūhayantraṃ ṣaḍaṅgulapramāṇaṃ,
tatkaniṣṭhikāpariṇāham, agre'dhyardhāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ
5, kaṅkapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, mudgavāhisrotaścāgre vidadhyāt|
chatrākārā gude'dhikāntaḥpraveśarodhinī karṇikā kathyate| kaṅkaḥ vakracañcuḥ
kṛṣṇavarṇaḥ prasiddha eva| aṣṭavarṣasya punaraṣṭāṅgulapramāṇaṃ,
tadanāmikāpariṇāham, agre dvyaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ,
śyenapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, māṣavāhisrotaścāgre vidadhyāt|
dviraṣṭavarṣasya ṣoḍaśavarṣasyetyarthaḥ| kimbhūtaṃ yantraṃ? daśāṅgulapramāṇaṃ,
tanmadhyāṅgulipariṇāham, ardhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ
6, barhī
7
mayūrastatpakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, kalāyavāhisrotaścāgre vidadhyāt|
teṣviti sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣeṣu bāleṣu yathāsaṅkhyamāturahastena dvau
catvāro'ṣṭau ca prasṛtā vidheyāḥ| prasṛto'tra kuñcitāṅguliḥ pāṇiḥ, na tu
paladvayamiti gayadāsācāryaḥ| jejjaṭācāryastu āturahastagrahaṇaṃ
madhyamapuruṣahastopalakṣaṇaṃ, tena tatprasṛtena paladvayapramiteneti
vyākhyānayati| atra
8
madhyavartivarṣāṇāṃ netradravyamānaṃ nirdiśannāha- varṣāntareṣvityādi|
pañcaviṃśatiṃ yāvat samīkṣya yathāyathamabhyūhya netrapramāṇaṃ
bastidravyapramāṇaṃ cotkarṣayet| pañcaviṃśaterityādi|
gṛdhrapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle| klinnakalāyamātracchidramagre| sarvāṇi tu
mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni dvyaṅgulāntarāṇi kuryāt
dvyaṅgulamadhyānītyarthaḥ||7-9||
mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ | tayostīkṣṇaḥ prayuktastu
bastirhiṃsyād balāyuṣī ||10||
bālavṛddhayorhīnopacayaśaktilakṣaṇabalatvenāsthāpanasya mātrākṛtaṃ hīnatvaṃ
pradarśya tīkṣṇādiguṇahīnatvaṃ darśayannāha- mṛdurbastiḥ prayoktavya ityādi|
tatra mṛdudravyakṛto bastirmṛduḥ, tīkṣṇaśca tadviparyayaḥ||10||
(vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ
9
mudgavāhisrotaḥ; vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta)
||11||
śalyatantratvādasya śāstrasya vraṇanetrapramāṇamāha-
vraṇanetramaṣṭāṅgulamityādi||11||
tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni
dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca
||12||
tāni ca netrāṇi kimmayāni kimākṛtīni vā tadāha- tatra netrāṇītyādi| rītiḥ
pittalaṃ, maṇiḥ sphaṭikādiḥ| ślakṣṇāni akarkaśāni| dṛḍhāni ajarjarāṇi|
guṭikāmukhāni atīkṣṇāgrāṇi||12||
bastayaśca bandhyā
10
mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām
||13|| netrālābhe hitā nāḍī
nalavaṃśāsthisambhavā | bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam
||14||
kīdṛśā bastayo bandhyā ityāha- bastayaśca bandhyā ityādi| nātibahalā
nātyupacitāḥ, nātidīrghā ityanye| tāntavaṃ vastram||13-14||
bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam | mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ
snehavimarditam ||15|| netramūle
pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam | baddhvā lohena taptena carmasrotasi
nirdahet ||16|| parivartya tato bastiṃ
baddhvā guptaṃ nidhāpayet | āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet
||17||
grahaṇayogyabasteḥ
11
parikarma bandhavidhiṃ ca darśayannāha- bastiṃ nirupadigdhamityādi|
nirupadigdhaṃ māṃsādyupalepavarjitam| śuddhaṃ kaṣāyarañjitam| suparimārjitaṃ
suṣṭhunirmārjitam| anuddhatahīnaṃ nādhikaṃ na hīnam; etenādheyadravyamānaṃ
samīkṣyādhārabhūtasya basteḥ pramāṇaṃ vidheyamityarthaḥ| pratiṣṭhāpya
saṃyojya| nyubjam adhomukham| gomahiṣādibastayo nirūhayantre yathālābhaṃ
saṃyojyāḥ; uttarabastiyantre punarajorabhrabastī eva yojanīyāviti||15-17||
tatra dvividho bastiḥ- nairūhikaḥ, snaihikaśca | āsthāpanaṃ, nirūha
ityanarthāntaraṃ; tasya vikalpo mādhutailikaḥ; tasya paryāyaśabdo yāpano,
yuktarathaḥ, siddhabastiriti | sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ,
vayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam | mādhutailikavidhānaṃ ca
nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ | yathāpramāṇaguṇavihitaḥ
12
snehabastivikalpo'nuvāsanaḥ pādāva(pa)kṛṣṭaḥ | anuvasannapi na
duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyāpi
vikalpo'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti
13||18||
anarthāntaramiti ekārthamityarthaḥ| basternairūhikasnaihikabhedābhyāṃ yau dvau
vikalpau tau nirūhasnehabastyākhyau, tayornairūhikamabhidhāya snaihikaṃ
bastivikalpamabhidhatte- yathetyādi| yasya yat pramāṇaṃ yo yo guṇastābhyāṃ
vihitaḥ snehabastyākhyo'nuvāsanasañjña ityarthaḥ| yathāvayonirūhāṇāmityādinā
vidhāsyamāno'pi snehabastivikalpo'nāgatāvekṣaṇatantrayuktyā vihita iti
pradiṣṭaḥ| yathāpramāṇamityanena sūcitaṃ pramāṇaṃ prakaṭayannāha-
pādāva(pa)kṛṣṭa iti|- yathāvaya ityādivakṣyamāṇavākyadarśanādāsthāpanasya
pādaistribhirapakṛṣṭo hīnaḥ pādāva(pa)kṛṣṭaḥ| ayamarthaḥ-
sāṃvatsarikādikālādyapekṣaṃ yat prakuñcādi caturviṃśatipalāvasānaṃ
nirūhapramāṇaṃ taccaturthāṃśena karṣamārabhya ṣaṭpalāni yāvadanuvāsanasya
pramāṇamiti| tantrāntare ca
madhyavayaskamāśrityānuvāsanasyottamādimātrābhedena traividhyamuktaṃ, yathā-
“ṣaṭpalī tu bhavecchreṣṭhā madhyamā tripalī bhavet| kanīyasyadhyardhapalā
tridhā mātrā'nuvāsane-” iti| tasyāpi vikalpa ityādi tasyāpyanuvāsanasya,
ṣaṭpalapramāṇasyārdhārdhamātrāvaśiṣṭaḥ pādāvaśiṣṭo'dhyardhapalamātra
ityarthaḥ| aparihāryaḥ avidyamānapariharaṇārhaḥ| gayī tu yathāpramāṇavihitācca
basteḥ pādāṃśaḥ snehabastiḥ, snehavikalpo'rdhamātrāpakṛṣṭo'nuvāsanaṃ, tasyāpi
vikalpo'rdhamātrāpakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti| etena tanmate
ṣaṭpalapramāṇaḥ snehabastiḥ, tadardhena palatrayapramāṇamanuvāsanaṃ,
tasyārdhena sārdhapalapramāṇo mātrābastiriti||18||
nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ |19|
phalenāpi tayorbhedaṃ darśayannāha- nirūha ityādi| śodhanadravyasaṃyuktaḥ
śodhano nirūhaḥ| sarvanirūhānuvāsanadharmo'yaṃ, dravyaviśeṣasaṃyogāttu
kvacicchodhanādīnāmutkarṣāpakarṣau| jejjaṭācāryastu ‘snehano bṛṃhaṇo mata’ iti
paṭhitvā śodhanādicatuṣkaṃ nirūhasya karmeti varṇayati|19|-
nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho'nugacchati | apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva
vahajjalam ||19|| sarvadoṣaharaścāsau
śarīrasya ca jīvanaḥ | tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate
||20||
nirūhaśodhitamārgeṣu samyak snehavīryānusaraṇaṃ darśayannāha- nirūhetyādi||19-20||
tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥpāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardikuṣṭhamehodarasthaulya-
śvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā
bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ
||21||
tatretyādi| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva bhramaṇam| madaḥ pūgaphaleneva mattatā|
mūrcchā cetanācyutiḥ| upasṛṣṭaśabda unmādādibhiḥ śophāntaiḥ saha
sambandhanīyaḥ| kṣataḥ kṣatoraskaḥ, kṣīṇaḥ kṛśaḥ| catustrimāsagarbhiṇīti
saptamāsān yāvadgarbhiṇī; tathāca vāgbhaṭaḥ- “māsān sapta ca garbhiṇī” (vā.
sū. 19)| vātarogādṛte kṣīṇā iti kṣīṇaśabdasya punarupādānādatikṛśā vātarogaṃ
vinā kṣīṇā nānuvāsyā iti| unmādādiṣu sāmānyena bastiniṣedho'trābhihitaḥ;
kecittu keṣāñcitpratiprasavamapavādarūpeṇāhuḥ|
tatronmādāpasmārabhramamadamūrcchāsu sañjñānāśāpagame śuddhasyāturasya
anubandhopacaraṇāya bastirdeyaḥ, kuṣṭhināmarśasāṃ ca mūḍhavātānāṃ prayojyaḥ,
vātādyudariṣu triṣu niṣiddho'pi śeṣeṣu pañcasu bastiḥ prayoktavyaḥ,
śothakṣatoraskayoranuvāsananiṣedho na nirūhasya; varṣādarvāg bālasya,
navatyūrdhvaṃ vṛddhasya mṛdurapi bastirniṣiddhaḥ, ato'nyathā tīkṣṇa eva;
etenāvasthāvaśānniṣiddhamapi kāryaṃ syāt “utpadyate hi sā'vasthā deśakālabalaṃ
prati| yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt karma kāryaṃ ca garhitam”- iti||21||
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste
nānuvāsyāḥ kathañcana ||22||
kvacidevāsthāpanasyāvasthāyāṃ pratiprasavamuddiśannāha- udarī cetyādi| sā
cāvasthā tantrāntarādanusartavyā| tatrodare vāgbhaṭaḥ- “suviriktasya yasya
syādādhmānaṃ punareva tam| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ samupācaret-” (vā.
ci. 15) iti; evaṃ pramehādiṣu cikitsitamālokyāsthāpanāvasthā jñātavyā||22||
asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt | asādhyatve'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ
sadanaṃ bhavet ||23||
niṣiddhācaraṇadoṣamuddiśannāha- asādhyatetyādi| eṣāṃ vikārāṇām udarādīnām|
gātrasadanam aṅgaglāniḥ||23||
pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ | samyakpraṇihito bastiḥ
sthāneṣveteṣu tiṣṭhati
||24|| pakvāśayādbastivīryaṃ
khairdehamanusarpati | vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam
||25||
samyak pradatto bastiryeṣu sthāneṣvavatiṣṭhate tānyāha- pakvāśaye ityādi|
kathaṃ tarhi pakvāśayādimātragato bastiḥ kvacit sarveṣāmavayavānāmavasādaṃ,
kvacit sarvāṅgagatānāṃ doṣāṇāṃ haraṇaṃ śamanaṃ ca janayatītyāha- pakvāśaya
ityādi| pakvāśayādbastivīryaṃ khaiḥ srotobhiranusarpati kṛtsnadehe; vīryaṃ,
śaktiḥ, prabhāva ityanarthāntaram||24-25||
sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo'pi vā | pratyeti vīryaṃ
tvanilairapānādyairvinīyate ||26||
tiṣṭhaṃstāvadbastirguṇakārī bhavatu, kathaṃ nirgato'pi tādṛśaḥ syādityāha- sa
cāpītyādi| pratyeti pratyāgacchati| vīryaṃ snehādiguṇaḥ| apānādyairiti
ādyapadenodānādayo boddhavyāḥ| apānenādhaḥ, udānenordhvaṃ, vyānena sarvatra,
vinīyate viśeṣeṇa sarvaśarīrāvayaveṣu nīyate||26||
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt(n) | pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko
rasāniva ||27|| sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān
vīryeṇāloḍya sañcayān | utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ
||28||
sakalāvayavagatadoṣaharaṇaṃ basterekasthānasthitasyopamānena darśayannāha-
vīryeṇetyādi| anye tvatrāmuṃ ślokaṃ na paṭhanti||27-28||
doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ | tasmāttasyātivṛddhasya
śarīramabhinighnataḥ ||29|| vāyorviṣahate
vegaṃ nānyā basteṛute kriyā | pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ
||30|| śarīropacayaṃ varṇaṃ
balamārogyamāyuṣaḥ | kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ
||31||
doṣatrayasyetyādi| yathā udadheḥ samudrasya, pavanāviddhatoyasya
anilenābhugnasalilasya
14, velā kūlamaryādā, vegaṃ viṣahate viśeṣeṇa sahate||29-31||
ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ | tatra netraṃ vicalitaṃ, vivartitaṃ,
pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ, tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ
praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam, avanataṃ, aṇubhinnaṃ
15, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ, sūkṣmāticchidram, atidīrgham, atihrasvam
16, asrimadityekādaśa netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, sacchidratā
17, prastīrṇatā, durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā,
bhūyo bhūyo'vapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ; āmatā, hīnatā,
atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā, atimṛdutā, atisnigdhatā,
atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ityekādaśa dravyadoṣāḥ;
avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti
sapta śayyādoṣāḥ; evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ |
āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite vakṣyante | snehastvaṣṭabhiḥ
kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ, aśanābhibhūto,
malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo, asvinnasya, anuṣṇo, alpambhuktavato, alpaśceti
vaidyāturanimittā bhavanti | ayogastūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā,
parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānamiti
nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti ||32||
vicalitaṃ viśeṣeṇa kampitam| vivartitaṃ praviṣṭameva moṭitam| pārśvāvapīḍitaṃ
pārśvayorvāmadakṣiṇayoravapīḍanam| atyutkṣiptam atiśayenordhvapreritam|
avasannam adhobhāgagatikam| praṇidhānadoṣā dānadoṣāḥ| sūkṣmāticchidraṃ
sūkṣmamukhaṃ, bṛhanmukhamityarthaḥ| asrimaditi asriḥ koṭiḥ pālirityarthaḥ,
dhārāyuktamityanye| netradoṣā nirūhayantradoṣāḥ| bahalatā māṃsopacitatvam,
anye vipulatāmāhuḥ| prastīrṇatā snāyujālavattvam| kālātikrama iti
kālasyātidrutavilambitasyātikramo vilambitadānenollaṅghanam
18| tatrātiśithilapīḍane samyakpīḍanakālasyeṣadatikramaḥ, kālātikrame ca
samyakpīḍanakālasya mahānatikrama iti bhedaḥ| āmatetyādi| āmaḥ apakvasnehaḥ|
ekādaśa dravyadoṣā yathāsambhavaṃ snehabastinirūhobhayāśritā jñātavyāḥ|
avākśīrṣetyādi| avākśīrṣa adhomastakaḥ, ucchīrṣaka ūrdhvamastakaḥ, nyubjaḥ
adhomukhaḥ, sthita upaviṣṭaḥ| avākśīrṣādayaḥ sapta śayyāsthitapuruṣasya doṣāḥ,
upacāreṇa śayyāyāḥ pratipādyante| sneha ityādi| ubhayoriti nirūhānuvāsanayoḥ|
etaduktaṃ bhavati- ayogādivyāpatsu kāścidvyāpannirūhāśritāḥ,
kāścidanuvāsanāśritāḥ, kāścidubhayāśritā iti||32||
bhavati cātra- ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitāḥ | tāsāṃ vakṣyāmi
vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram ||33||
vijñānaṃ lakṣaṇam| siddhiṃ cikitsitam||33||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ nāma
pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||35||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ||35||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pramāṇavibhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…manyāgrahārśośmarī...’ iti pā. ↩
- 3 ‘varṣottareṣu’ iti pā. ↩
- 4 ‘samīkṣya vardhayedvidhim’ iti pā. ↩
- 5 ‘sārdhāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ’ iti ↩
- 6 ‘sārdhadvyaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘barhiṇo mayūrāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘tanmadhyavartivarṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘hārāṇacandrastu amuṃ pāṭhaṃ na paṭhati ↩
- 10 ‘bastayaścāvṛddhānāṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘grahaṇayogyaṃ svabhāvamuddiśya basteḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘yathāpramāṇavihitaḥ’ iti, ‘yathāpramāṇagaṇavihita’ iti ca pā. ↩
- 13 ‘ardhārdhamātrāvaśiṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘anilenātyugrasalilasya’ iti pā. ↩
- 15 ‘aṇu, bhinnaṃ’, iti pā. ↩
- 16 ‘atihrasvamityekādaśa’ iti pā. ↩
- 17 ‘bhinnatā’ iti pā. ↩
- 18 ‘vilambitadānenātivāhanam’ iti pā. ↩