athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
netrānantaramādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena
praṇidhānadravyaśayyāvyāpado'pi gṛhyante||1-2||
atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra
sadyaḥkṣatakriyāḥ ||3|| atyutkṣipte'vasanne
ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam
||4|| tiryakpraṇihite netre tathā
pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate | ṛju netraṃ
vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā ||5||
tatra sadyaḥ kṣatakriyā madhughṛtābhyaṅgādyāḥ| atyutkṣipta ityādi| atra
atyutkṣipte'vasanne ca netre'bhighātena vātapaittikapāyuvedanāyām| pittaghna
iti madhuraśītādiḥ| snehaiśca secanamiti ghṛtādisnehasecanaṃ,
taccānilāpaham||3-5||
atisthūle karkaśe ca netre'strimati
1
gharṣaṇāt | gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat
||6|| āsannakarṇike
2
netre bhinne'ṇau vā'pyapārthakaḥ | avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet
||7|| prakṛṣṭakarṇike raktaṃ
gudamarmaprapīḍanāt | kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ
||8|| hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca
pūrvavat | pratyāgacchaṃstataḥkuryādrogān bastivighātajān
||9|| dīrghe mahāsrotasi ca
jñeyamatyavapīḍavat |10|
praṇidhānadoṣānabhidhāya netradoṣābhidhānamāha- atisthūla ityādi|
pūrvavacchabdena sadyaḥkṣatavatkriyetyarthaḥ| āsannakarṇike
3
bastirapārthako vyarthaḥ| bhinne'ṇau aṇubhinne netre| avasekaḥ kṣaraṇam|
prakṛṣṭakarṇikaṃ tryaṅgulādūrdhvaṃ caturaṅgule sanniviṣṭakarṇikam|
tatrārśoyantreṇa pañcāṅgulenāntaḥpraviṣṭena
4
sthūlāgratvādgudakṣaṇanaṃ na syāt, bastiyantreṇa punastīkṣṇāgreṇa
caturaṅgulena sadyaḥ- prāṇaharagudamarma sampīḍyate, atastaccikitsitaṃ yuktam|
hrasve yathocitapramāṇahīne| aṇusrotasi sūkṣmacchidre
5| kleśa iti aṇusrotaḥpravāhaṇotpannakālātikrameṇa| bastiśca pūrvavaditi
sannikṛṣṭakarṇike yathā apārthako bastistadvaditi| hrasvatvāddhetoratrāpi
tathā; ata eva hetoḥ pratyāgacchan vyāghuṭan bastivighātajān rogān
mūtrāghātamūtrakṛcchrādīn kuryāt| cikitsitaṃ cānuktamapi rogāpekṣayā
mūtrāghātādicikitsitam| jejjaṭācāryastu īdṛśaṃ vyākhyānayati- pūrvavadbastiḥ
picchābastirityarthaḥ| dīrghe mahāsrotasi ca
yantre'tyavapīḍavannāsāmukhānnirgamanaṃ, galapīḍādicikitsitaṃ ca jñeyam||6-9||-
prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat
||10|| bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyālpā
guṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne
6
ca vijñeyaṃ bhinnanetravat ||11||
netradoṣaṃ tatsādhanaṃ cābhidhāya bastidoṣaṃ taccikitsitaṃ cābhidhātumāha-
prastīrṇe ityādi| alpe yathocitapramāṇahīne| basteralpatayā ca
dravyasyāpyalpatā, ata eva alpā guṇāḥ| bhinnanetravaditi bhinnanetreṇa tulyaṃ,
yathā bhinne netre basteravasekaḥ, tadvaddurbaddhe bhinne ca
bastāvityarthaḥ||10-11||
atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ
7
tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate
||12|| tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ
kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān
||13|| śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ
na gacchati | na ca sampādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet
||14|| bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ
prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ
||15|| kālātikramaṇāt kleśo
vyādhiścābhipravardhate | tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet
||16||
bastidoṣānabhidhāya pīḍanadoṣānabhidhātumāha- atiprapīḍita ityādi| prapadyate
nirgacchatītyarthaḥ| avadhūnanaṃ keśādiṣūtkṣipya cālanam| sekāṃśca śītalān
kṣīrekṣurasayaṣṭimadhukakaṣāyadhānyāmlacukrādiśītadravyapariṣekān| śanaiḥ
prapīḍito mandapīḍitaḥ| arthaṃ na sampādayati kāryaṃ na karoti| antaḥ
‘udarasya’ iti śeṣaḥ| teneti udarāntargatena vāyunā| tatrādhmānaṃ rujaśca|
yathāsvaṃ bastaya iti ye yasyātmīyā bastayaḥ pratīkārahetutvena|
kālātikramaṇādityādi| vyādhiścābhipravardhate iti
cirakālanetrāvasthānahetukagudamārgāvarodhatvena
pravṛttyabhimukhībhūtavātavighātenānulomasādhyo vyādhiḥ pravardhata
ityarthaḥ||12-16||
gudopadehaśophau tu sneho'pakvaḥ karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi
virecanam ||17|| hīnamātrāvubhau bastī
nātikāryakarau matau | atimātrau tathā''nāhaklamātīsārakārakau
||18|| mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ
8
pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau
||19|| tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ
kriyāvidhiḥ | gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ
||20|| pravāhikāṃ vā
janayettanuralpaguṇāvahaḥ | tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet
||21|| snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣaḥ
stambhādhmānakṛducyate | bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet
||22||
pīḍanadoṣānabhidhāya dravyadoṣānnirdiśannāha- gudopadeha ityādi| upadeha
upalepaḥ| ‘hitaṃ cāpi virecanam’ ityatra ‘rūkṣaṃ cāpi virecanam’ iti
gayadāsaḥ| hīnamātrāvityādi| ubhau bastī snehabastinirūhabastī| pratyanīka iti
hīnamātre'dhikamātro'timātre hīnamātraḥ, tīkṣṇe mṛduḥ, mṛdau tīkṣṇaḥ, uṣṇe
śītaḥ, śīte punaruṣṇaḥ| atijāḍyakṛt atiśayena kledakārī
9||17-22||
atipīḍitavaddoṣān viddhi
10
cāpyavaśīrṣake | ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam
||23|| tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya
11
sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ
||24|| hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ
koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate
||25|| netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ
prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayostathā
||26|| na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti
dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ
||27|| na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro
hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ
||28|| dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo
yataḥ
12| nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate
||29|| paścādanilakopo'tra
13
yathāsvaṃ tatra kārayet |30|
dravyadoṣānabhidhāya śayyādidoṣānabhidhātumāha- atipīḍitavadityādi| viddhi
jānīhi| atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayamityādivadityarthaḥ
14| ucchīrṣake ucchritaśiraske puruṣe bastirdattaḥ mehanaṃ meḍhraṃ samunnāhaṃ
samyagunnāho yatra tattādṛśamādhmātaṃ kuryādityarthaḥ| tasyāmāpadi
sunnigdhasya puruṣasyottaro bastiḥ hitaḥ sukhāvaha iti gayī| jejjaṭācāryastu
“ucchīrṣake samunnāhaṃ kuryāt sasnehamehanam| tatrottaro hito bastiḥ
susnigdhaśca sukhāvahaḥ”- iti paṭhitvā vyākhyānayati- sasnehamehanaṃ
snehasaṃsṛṣṭamūtrapravartanaṃ; tatra pratīkāra uttaro bastiriti susnigdhasya
śodhano nirūha iti, na punaruttarabastiriti| vṛddhasuśrute cāyaṃ pāṭho'nyathā;
tathā ca- “ucchīrṣake samunnāho basteḥ kṛcchrācca mehanam”- iti| nyubjasya
puruṣasya vimārgago bastiḥ pakvādhānaṃ pakvāśayaṃ nāpnoti| hṛdgudaṃ bādhate
vāyuḥ koṣṭhaṃ ca bādhate ityarthaḥ| uttānasyetyādi| netrasaṃvejanaṃ
netrakampanaṃ, tena bhrānto vāyurityarthaḥ| sakthnorūrvorna pratyeti na
pratyāgacchati na niṣkāsayatītyarthaḥ| avāṅmukhaḥ adhomukhaḥ|
dakṣiṇāśritapārśvasya puruṣasya bastirdattaḥ san kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ na
prāpnoti| kuta ityāha- yataḥ pakvāśayo vāmapārśvānugo vāmapārśvamanugacchati|
upasaṃhāravyājena nidānavarjanaṃ cikitsitamāha- nyubjādīnāmityādi| atraiva
doṣasādhanaṃ nirdiśannāha- paścādanilakopa ityādi| hṛdayapṛṣṭhagudādibādhāsu
tattadvyādhyuparameṇa bheṣajenaiva sādhitena bastinā sādhya ityarthaḥ||23-29||-
vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite
15||30||
evaṃ praṇidhānanetradravyapīḍanaśayyādoṣajā vaidyanimittā eva
vyāpadaścatuścatvāriṃśatamabhidhāya vaidyāturanimittāḥ snehabastibhavā
vaktukāmaḥ prāha- vyāpadaḥ snehabasterityādi||30||
ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti
prayojitaḥ ||31|| viṣṭambhādhmānaśūlaiśca
tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam
||32|| saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca
yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca
||33|| anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā
punaḥ | tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram
||34|| hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ
tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam
||35|| atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ
prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām
||36|| nābhibastigudaṃ tatra
chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ
||37|| atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya
kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ
||38|| parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ
sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca
||39|| pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt
sānuvāsanāt | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate
||40|| picchābastirhitastatra payasā caiva
bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam
||41|| atitīkṣṇo nirūho vā savāte
cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam
||42|| doṣaistatra rujastāstā mado
mūrcchā'ṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet
||43|| rūkṣasya bahuvātasya tathā
duḥśāyitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ
||44|| tatrāṅgasādaḥ prastambho
jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ
||45||
atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya
kalpate ||46|| virecanātiyogena samānaṃ
tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ
||47|| atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ
viriktavat | deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ
||48|| navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ
pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha
||49|| ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ
salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi
||50||
ayogādivyāpadaḥ sacikitsitā āha- ayogetyādi| alpauṣadha iti alpāni auṣadhāni
yatra, etenālpauṣadhatvādataikṣṇyena hīnavīryatvamuktaṃ, hīna iti
samudāyasyālpamātratvena| naiti nāgacchati, bastiḥ viṣṭambhādibhirupalakṣitaḥ|
tīkṣṇo hito bastirityupalakṣaṇaṃ, tena pūrvoktaguṇatrayaviparīta uṣṇo
bahulabheṣajo yathocitapramāṇo hitaḥ pūjita ityarthaḥ| saśeṣānne ityādi|
saśeṣānne annājīrṇaśeṣe, bhukte ca nirūhabastiḥ, tathā
bahudoṣe'nuṣṇalavaṇasneho nirūhabastiryojito naramādhmāpayet; natvanuvāsanaḥ,
tasya sānna eva hitatvāt| atyaśitasya snehabastistathā
mātrāśitasyātibahurmandoṣṇatāyuktaḥ snehabastirādhmānaṃ janayet
16| parisrāvāya kalpate iti parisrāvo'yaṃ kevalapittajo na tu
vamanavirecanaparisrāvavat kaphapittasambhavaḥ| tatra pittaraktabhūyiṣṭhāyāṃ
sarpiṣā, vātaraktabhūyiṣṭhāyāṃ tailenānuvāsanam| kṣīreṇa bhojanaṃ
vātapittakaphapratyanīkaṃ; kaphasaṃsarge tu
kaphaharadravyasaṃskṛtakṣīrabhojanamiti jñeyaṃ, tantrāntaradarśanāt|
rujastāstāḥ todādayaḥ, oṣacoṣādayaḥ, kaṇḍvādayaśca| sarvadoṣaharamiti
sarvadoṣaharadravyakvāthaṃ, gomūtratrivṛdādikalkaṃ śodhanaṃ bastiṃ;
śodhanatvenordhvagatadoṣamadho nayati, sarvadoṣaharatvena sarvāneva doṣān
duṣṭāñchamayati| rūkṣo'tra vātaprakṛtiḥ| śītaḥ śītopacāraśca sukhāvaha
ityarthaḥ| viriktaśabdenātra virekātiyogotpannaṃ jīvādānam; ato
virekātiyogotpannajīvādānavalliṅgacikitsitābhyāmetadbastyatiyogotpannaṃ
jīvādānaṃ jñeyam| tatra viśeṣacikitsitamāha- deya ityādi| saśoṇita iti
hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, yataḥ picchābastiḥ saśoṇito'taḥ
śoṇitāpagamarūpajīvādāne deya ityarthaḥ||31-50||
pakṣādvireko vāntasya tataścāpi
17
nirūhaṇam | sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ
||51||
idānīṃ pañcānāṃ karmaṇāṃ krameṇa kriyamāṇānāṃ yato yato yadyadyāvatā kālena
karaṇīyaṃ tattadupadiśannāha- pakṣādityādi| samyagyogena vāntasya puruṣasya
virecanaṃ pakṣānnārvāṅnāpi parataḥ; tatrārvāk kriyamāṇaṃ
puruṣānalabalayorabalatvād vyāpadamāvahati, atiparataḥ punaḥ
snehasvedādiguṇo'ntaritaḥ syāt; tasmāt pakṣādeva vānto virecanīyaḥ| tatra
pradhānaśuddhimapekṣyānnasaṃsargeṇa dināni ṣaḍatikramya
madhurādirasasaṃsargamācaret| snehapānenāpi dināni ṣaḍatikramet| tataḥ svedaṃ
samācaran laghūṣṇaṃ bhujyamānastryahaṃ sthitaścaturthe'hani virekaṃ kuryāt|
tatastasmādvirekādannasaṃsargeṇa dināni ṣaḍatikramyānantaraṃ
madhurādirasasaṃsargaṃ samācaran saptarātrādvirecita iti
vākyādaṣṭamādidivaseṣvanuvāsanāni yathādoṣaṃ vidadhyāt| tataḥ ṣoḍaśe'hni
snehābhyaktaḥ sveditaścāsthāpanaṃ seveta| gayadāsastu carakācāyābhiprāyeṇa
virecanādūrdhvaṃ ṣaḍahaṃ kṛtānnasaṃsargasyāvasthāviśeṣeṇa snehapānamanuvāsanaṃ
ca dvayamapi manyate| tathā ca carakācāryavacanam- “saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni
sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā”- (ca.si.a.1) iti| tatra
virecanādūrdhvamannasaṃsargeṇa dināni ṣaṭ, tato madhurādirasasaṃsargamācaret,
snehapānenāpi dināni ṣaḍatikrāmen, tato dinatrayaṃ laghūṣṇaṃ
bhuñjānaścaturthe'hani snehābhyaktaḥ sveditaścāsthāpanaṃ seveta|
snehapānapūrvakasyānuvāsanapūrvakasya cāsthāpanasyāvasthā gayadāsena darśitā;
yathā- hīnaviriktasyāvaśiṣṭaparipakvāmasañcayāvṛta vāyau
snehapānapūrvakamāsthāpanaṃ kvacidvyādhyavasthāvaśāt prāk
snehanavirecitasyāsthāpanamiti| nirūḍhaḥ puruṣaḥ sadya eva taddivase
evānuvāsyaḥ| etena dattanirūho yathoktaṃ bhojayitvā''rdrapāṇirevānuvāsyaḥ|
virecitastu saptarātrāt parato'nuvāsyo nārvāk| uktaṃ hi- “virecanāt saptarātre
gate jātabalāya vai| kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ” (ci.a.37) iti|
kecidanyādṛśaṃ vyākhyānaṃ kurvanti; tacca gayadāsācāyaṇa bahudhā
dūṣitatvādasmābhirapyupekṣitam||51||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma
ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||36||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ||36||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cāvanate tathā’ iti pā. ↩
- 2 ‘nikṛṣṭakarṇike’ iti pā. ↩
- 3 ‘nikṛṣṭakarṇike'tyāsannakarṇike’ iti pā. ↩
- 4 ‘caturaṅgulena’ iti pā. ↩
- 5 ‘atyalpāgracchidre’ iti pā. ↩
- 6 ‘caiva bhinne’ iti pā. ↩
- 7 ‘krāmatyāmāśaya iti pā. ↩
- 8 ‘chardimatīsāraṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘niḥsyandakārī’ iti pā. ↩
- 10 ‘vidhiṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘susnigdhasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘hi saḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘yasyāpyanilakopo'tra’ iti pā. ↩
- 14 ‘krāmatyāmāśayaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘taccikitsitam’ iti pā. ↩
- 16 asyāgre ‘atimātro vā'nuṣṇādiguṇayukto nirūhabastirnaramādhmāpayet| bahupurīṣasya ca dvivadho bastirādhmāpayet|’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 17 ‘tataḥ pakṣānnirūhaṇam’ iti pā. ↩