athāto'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| virecanāt saptarātre gate jātabalāya
vai | kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ
||3||
anuvāsyaḥ saptarātrādvirecita iti yaduktaṃ tadbalalābhe eva nānyatheti
darśayannāha- virecanādityādi| jātabalāyeti jātabalasyaivānuvāsanaṃ deyaṃ,
yata utpannabalasyaivāgnirbalavānanuvāsanahetuḥ| tathā coktaṃ-
“paścādagnibalaṃ jñātvā samyagdeyo'nuvāsanaḥ”| ‘kṛtāhārāya sāyahne’ iti kecit
paṭhanti, ‘kṛtāhārāya satatam’ ityanye| tatra na kadācidapyakṛtāhārāyeti
satatagrahaṇārthaḥ||1-3||
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ | pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ
snehabastiṣu dehinām ||4||
vayoviśeṣānurūpamātrāmupadiśannāha
1
- yathāvayo nirūhāṇāmityādi| vaya iha sāṃvatsarikādīnāṃ śarīrāvasthāviśeṣaḥ|
pādāpakṛṣṭāḥ caturbhāgāvaśiṣṭāḥ| carake'pyuktaṃ- “nirūhapādāṃśasamena
tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena” (ca.si.a.3) iti| tantrāntare'pi- “ṣaṭpalī
tu bhavecchreṣṭhā tripalī madhyamā bhavet| kanīyasyardhapalikā tridhā
mātrā'nuvāsane”- iti| ‘ardhārdhakṛṣṭāstāḥ kāryā’ iti anye paṭhanti, tatrāpi
ardhasyārdhaścaturtho bhāga eveti sa evārthaḥ||4||
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet | etairhi vihataḥ sneho naivāntaḥ
pratipadyate ||5|| snehabastirvidheyastu
nāviśuddhasya dehinaḥ | snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati
||6||
basteḥ pūrvakarma nirdiśannāha- utsṛṣṭetyādi| yasmādetaiḥ
kāraṇairanutsṛṣṭairanilaviṇmūtrairnetradvārāvarakairantarvihataḥ| avaruddho
dattaḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate naivāntaḥ praviśatītyarthaḥ| ‘etairhi
vihata’ ityatra ‘anyathā vihata’ iti kecit paṭhanti, tatrānyathā anyena
prakāreṇa, anutsṛṣṭānilaviṇmūtratvenāviśuddhasya dehina ityarthaḥ| ato
viṇmūtranirharaṇe
2
kṛte snehabastirvidhīyate iti darśayannāha- snehetyādi| tathā tena prakāreṇa
śuddhe śarīre snehabastiḥ snehavīryaṃ datte dadātītyarthaḥ| “sneho
doṣairapihitaḥ srotaḥsa
3
na visarpati”- iti kecidardhaṃ paṭhanti| apihita ācchādita ityarthaḥ||5-6||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam | pānānvāsananasyeṣu yāni
hanyurgadān bahūn
||7|| śaṭīpuṣkarakṛṣṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ
| śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ
||8|| supiṣṭairdviguṇakṣīraṃ tailaṃ
toyacaturguṇam | paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam
||9|| arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ
viṣamajvaram | kaṭyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet
||10||
vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ |
kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ
||11||
pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭphalaiḥ |
saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ
||12||
viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ | piṣṭaistailaṃ pacet
kṣīrapañcamūlarasānvitam
||13||
gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām | anvāsanavidhau yuktaṃ
śasyate'nilarogiṇām ||14||
kecidatra vṛddhasuśrutādhyāyina āmasnehasya gudopadehenāpi
vyāpatkaratvamālokya pakvatailāni pratipādayitukāmāḥ pratijñāṃ kurvanti- ata
ūrdhvamityādi| yathākramamiti vātādidoṣakrameṇetyarthaḥ| yatra śaṭyādau
pauṣkaraṃ kuṣṭhaṃ ca yatpaṭhyate tatra pauṣkaraṃ mūlaṃ, tadviṭapaśākhāśca
kuṣṭhamiti jñeyam| amaradāruḥ devadāruḥ| sindhujaṃ saindhavam| narādhipaḥ
kṛtamālakaḥ| saratīti saralā trivṛt, virecanīyatvāt| śyāmā vṛddhadārukaḥ|
pañcamūlaṃ bilvādipañcamūlaṃ, tasya rasaḥ kvāthaḥ| atra taile
narādhipāragvadhapāṭhāt saralātrivṛtpāṭhācca etayordviguṇā mātrā deyā| uktaṃ
ca- “ghṛte taile ca yoge ca yad dravyaṃ punarucyate|
taddātavyamihācāryairbhāgato dviguṇaṃ matam”- iti||7-14||
citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmiṣaiḥ | saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ
||15|| cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ
| jīvakarṣabhavarṣābhūbastagandhāśatāhvayaiḥ
||16||
reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ | sakṣīraṃ vipacettailaṃ
mārutāmayanāśanam
||17||
gṛdhrasīkhañjakubjāḍhyamūtrodāvartarogiṇām | śasyate'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu
niyojitam ||18||
āmiṣaṃ gugguluḥ| suradrumo devadāruḥ| taskaraḥ corakaḥ||15-18||
bhūtikairaṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ |
daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ
||19||
balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ | sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ
||20|| yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ
śṛtam | jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam
||21||
jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān | hanyādvātavikārāṃstu
bastiyogairniṣevitam
||22|| jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ
| ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ
||23||
rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ |
svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ
||24|| piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ
kṣīreṇāṣṭaguṇena tu | taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam
||25|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ
gulmānāhaharaṃ param | nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham
||26||
bhūtikaṃ kattṛṇaṃ gandhatṛṇāparaparyāyam| guḍūcī harītakī ceti amṛtādvayam|
sahācaraḥ sairīyaḥ
4, varī śatāvarī, viśvā śuṇṭhī, kākanāsā vāyasaphalā||19-26||
madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ |
śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ
||27|| tailapādaṃ pacet sarpiḥ
payasā'ṣṭaguṇena ca | nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam
||18|| dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn
| pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān
||29||
śyāmā priyaṅguḥ| jīmūto mustakaḥ| tailasya pādaścaturthāṃśo yasmin sarpiṣi tat
tailapādam||27-29||
mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ | candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ
||30||
paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ | piṣṭaistailaghṛtaṃ
5
pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca
||31|| kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ bastikarmaṇi
yojitam | nasye'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn
||32||
raktā mañjiṣṭhā, gundrā paṭṭorakabhedaḥ| tṛṇamūlaṃ
kuśakāśāditṛṇapañcamūlam||30-32||
triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ |
nimbāragvadhaṣaḍgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ
||33||
guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ | tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ
surasādirasāplutam
||34|| pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu
yojitam | sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān
||35||
pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ |
saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ
||36||
maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ | tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ
samāyutam
6||37|| vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena
dviguṇena ca | hanyādanvāsanairdattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān
||38||
viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ |
kaṭphalātiviṣābhārṅgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ
||39||
medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ | śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ
||40||
bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ | tailameraṇḍatailaṃ vā
muṣkakādirasāplutam
||41||
plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān | pramehaśarkarārśāṃsi
hanyādāśvanuvāsanaiḥ ||42||
indrasurā indravāruṇī| śārṅgeṣṭā bhumbhuruṭṭāko veṣṭitaphalaḥ
kākamācyanukāraḥ| kaṭvī kaṭukā| vidāryādikaṃ pañcamūlaṃ vallīsañjñakam|
karamardādikaṃ tu kaṇṭakasañjñaṃ pañcamūlam| śyāmā vṛddhadārukaḥ| niculo
jalavetasaḥ| reṇuḥ parpaṭakaḥ| muṣkakādirasena “muṣkakapalāśadhava- ”
(sū.a.38) ityādigaṇasya rasena kvāthena caturguṇena, plutaṃ miśritaṃ
tilatailameraṇḍatailaṃ veti tailadvayaṃ kalpyate| tatra
śaṭyādivacādicitrakādibhūtīkāditailāni prāyaśo vātarogeṣu,
jīvantyādimadhukādimṛṇālāditailāni pittaraktarogārditeṣu,
triphalādipāṭhāditailadvayaṃ kaphagrasteṣu, viḍaṅgāditailaṃ vāte
kaphabhūyiṣṭhe, saṃsargasannipāteṣu punaretānyeva yathāyathamabhyhyū yojyānīti
jñeyam| etāni śaṭyāditailāni sāmānyasnehapākaparibhāṣayā sādhanīyāni||33-42||
aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam | ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet
||43||
pūrvaṃ viśuddhadehasya snehabastiṃ pradarśya kvacidaśuddhasyāpi darśayannāha-
aśuddhamityādi| kevalena dhātukṣayahetunā| rikte hi śarīre prāyeṇa
vivṛtasrotomukhameva śarīraṃ, tatra śuddhyā punaratidhātukṣayeṇātitarāmeva
vātarogaḥ syāt, tenāśuddhe'pi tatra snehabastiriti| ahorātrasya kāleṣu
pūrvāhṇādiṣu, ‘jīrṇānnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet’ iti vakṣyamāṇena pūraṇīyam||43||
rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnapyanuvāsanān | dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ
paścānnirūhayet ||44||
rūkṣasya vātādhikasya vātavegavidhāraṇāya prāgeva snehabastiṃ dattvā
paścācchodhano bastirdeya iti darśayannāha- rūkṣasyetyādi||44||
asnigdhamapi vātena kevalenātipīḍitam | snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ
samupācaret ||45||
kiñcidasnigdho'pi yathā''sthāpanaviśeṣeṇāsthāpanīyastathā darśayannāha-
asnigdhamapītyādi|- asnigdhaṃ īṣatsnigdhaṃ, nañ īṣadarthe, anudarā kanyeti
yathā| snehapragāḍhaiḥ snehabahulaiḥ| etena prāk snehavidhivirahite
snigdhamāsthāpanaṃ vigamyate||45||
atha samyaṅnirūḍhaṃ tu vātādiṣvanuvāsayet |
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailairyathākramam
||46||
nirūhasya paścātkarma nirdiśannāha- athetyādi|
bilvamūlamadhuyaṣṭīmadanaphalakvāthasiddhaistailaiḥ; kecittu bilvamūlādīnāṃ
kalkairiti vadanti; anye tu bilvatailaṃ- “śatāhvāphalabilvākhyaistailaṃ
siddhaṃ samīraṇe”- iti tantrāntaroktaṃ bilvādipañcamūlena vā siddhaṃ tailaṃ
bilvatailam| yaṣṭyāhvatailaṃ jīvanīyaṃ, tacca tantrāntare ‘daśamūlībalārāsnā’
ityādipāṭhenoktam; atrāpi tadeva bhūtīkādidravyajīvanīyayuktamabhihitaṃ;
phalabilvativṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ siddhaṃ tailaṃ phalatailaṃ, kecittu
madanaphalairaṇḍatailaṃ phalatailamityāhuḥ||46||
rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ | snehavīryayutaḥ
kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram ||47||
rātrau bastidānaniṣedhamāha- rātrāvityādi| doṣotkleśa iti
yasmādrātrāvāhāravidāhena kālaśaityāt srotomukhasaṃvṛtatvena ca
doṣadhātumaleṣu vikledanalakṣaṇa utkleśo bhavati| anyatrāpyuktam- “aviśuddhe
tu hṛdaye niśi klinneṣu dhātuṣu| vidagdhe'nnarase srotaḥsūpalipteṣu
dehinām||vyāpārebhyo nivṛttānāṃ doṣotkleśo bhavediti”||47||
ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite | sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ
parisarpati ||48||
divā bastipradānaguṇaṃ sakāraṇaṃ nirdiśannāha- ahnītyādi| ahni divā|
vivṛtasrotomukhe śarīre, tathā sthānasthiteṣu doṣeṣu, tathā
niḥśeṣaparipakvasyānnasya rasena vīryeṇāgnisaṃvardhitenopacite
7
paktuṃ samarthe ca vahnau, snehaujaḥ snehavīryaṃ, śarīraṃ parisarpati
anukrāmati||48||
pitte'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite | nare rātrau tu dātavyaṃ kāle
coṣṇe'nuvāsanam ||49|| uṣṇe pittādhike vā'pi
divā dāhādayo gadāḥ | sambhavanti yatastasmāt
8
pradoṣe yojayedbhiṣak ||50||
rātrāvapi pratiprasavamuddiśannāha- pitte ityādi| rātriśabdo'tra
prathamapraharavācakaḥ, pradoṣe yojayedbhiṣagiti vakṣyamāṇavacanāt| kutaḥ
punaruṣṇakāle pitte'dhike vā divā na deyamityāha- uṣṇa ityādi| pradoṣaśabdāt
sandhyāparaniśānivṛttiḥ||49-50||
śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛḍghanātyaye | snehyo dinānte pānoktān doṣān
parijihīrṣatā ||51||
idānīmahni sthānasthite doṣa ityādivākyairyuktiprāptaṃ kālaniyamaṃ
prakaṭayannāha- śīta ityādi| parijihīrṣatā parihartumicchatā||51||
ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilādhikam | tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ
bhojayitvā'nuvāsayet ||52||
viśiṣṭāvasthāyāmasyāpavādamāha- ahorātrasyetyādi| kāleṣu sarveṣviti
‘tattatkālaviruddhakṛtrimaguṇopadhānaṃ kṛtvaiva’ iti śeṣaḥ
9| prāgaśuddhasya kevalavātapīḍitasya
sarveṣvapyahorātrāvayaveṣvanuvāsanamabhihitam, iha tu śuddhasyeti na
paunaruktyam||52||
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana | śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya
sneha ūrdhvaṃ samutpatet ||53||
abhuktavataḥ pratiṣedhamāha- na cetyādi| sneha ūrdhvaṃ samutpatet
samyagūrdhvaṃ gacchet| tataścātipīḍitavad vyāpat syāt| śuddhatvādityatra
sūkṣmatvāditi paṭhitvā gayadāsaḥ sūkṣmamārgānusaraṇaśīlatvāttasyeti
vyākhyānayati||53||
sadā'nuvāsayeccāpi bhojayitvā''rdrapāṇinam | jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt
snehaḥ prayojitaḥ ||54|| na
cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet | madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā
snehaḥ prayojitaḥ ||55|| rūkṣaṃ bhuktavato
hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet | yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā'nuvāsayet
||56|| yūṣakṣīrarasaistasmādyathāvyādhi
samīkṣya vā | yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā'nuvāsayet
||57||
bhojanottarakālamevānuvāsanamavilambitamāha- sadetyādi| bhojanādvilambitadāne
doṣaṃ darśayannāha- jvaramityādi| kīdṛśamannaṃ bhuktavantamanuvāsayettadāha-
na cetyādi| hāpayedityatra snehaḥ prayojita iti sambadhyate| yuktasneham
alpasneham| yathāvyādhīti rogānatikrameṇa, rogānurūpamiti yāvat|
atraivānuktamapyavekṣamāṇa āha- samīkṣya veti|- samyagīkṣitvā ‘sātmyaṃ doṣaṃ
ca’ iti śeṣaḥ| atra yūṣo mudgayūṣaḥ, sa ca kṛto grāhyaḥ; kṣīraṃ gavyaṃ, raso
māṃsarasaḥ, tairyathāsaṅkhyaṃ kaphapittavātapratyanīkairbhojayitvā, yathocitāt
pādahīnamiti prāksaṃśuddhasya kṛtasaṃsarjanasya ucitādbhaktāt
pādahīnamuttamamadhyamamandāgniviśeṣeṇa pādena pādābhyāṃ pādairvā hīnamiti
jñeyaṃ, “ardhahīnaṃ tribhāgaṃ vā bhojayitvā'nuvāsayet” iti muninā
proktatvāt||54-57||
athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ
kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||58|| visṛjya ca
śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā | praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe sampravakṣyate
||59||
anuvāsanavidhiṃ darśayannāha- athānuvāsyamityādi||58-59||
tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet | prasāritaiḥ sarvagātraistathā
vīryaṃ visarpati ||60|| tāḍayettalayorenaṃ
trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ | sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn
vārānutkṣipettataḥ ||61|| evaṃ praṇihite
bastau mandāyāso'tha mandavāk | svāstīrṇe śayane kāmamāsītācārike rataḥ
||62||
praṇihitasnehasya paścātkarma nirdiśannāha- tata ityādi| āturasya
karaṇīyamabhidhāya vaidyasya karaṇīyaṃ nirdiśannāha- tāḍayedityādi| talayoḥ
hastapādatalayoḥ, śanaiḥ śanaistrīn trīn vārān hanyāt
snehaśīghrāgamananiṣedhārthaṃ sphicoścainamiti tāḍayediti sambandhaḥ|
sphicośceti cakāro bhinnakrame, tena tāḍayedityatra draṣṭavyaḥ|
atastalayorgṛhītatvāt kūrpare jānunī cotkṣipedityanukto vṛddhavaidyavyavahāraḥ
śuddho
10
bhavati| śayyāmutkṣipediti kāṣṭhaphalakādikṛtāṃ sahātureṇordhvaṃ
nayedityarthaḥ, ‘śayyāsthamāturaṃ sphigdeśe’ ityanye| āsītācārike rata iti
krodhādīn varjayedityarthaḥ||60-62||
sa tu saindhavacūrṇena śatāhvena
11
ca yojitaḥ | deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham
||63|| yasyānuvāsano dattaḥ
sakṛdanvakṣamāvrajet | atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ
||64|| savāto'dhikamātro vā gurutvādvā
sabheṣajaḥ | tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati
||65|| viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ
snehahīne'nuvāsane
12| dāhaklamapravāhārtikaraścātyanuvāsanaḥ
||66||
sarvasnehabastidravyapūrvakarma nirdiśannāha- sa ityādi| sa snehaḥ, tu punaḥ,
pakvo'pi saindhavaśatapuṣpāsamanvito deyaḥ| madhyamavayaskamāśritya cūrṇasya
mātrāmāha- “cūrṇamāṣaḥ pale snehe sindhujanma śatāhvayoḥ”- iti|
tasyānuvāsanasnehasya praṇidhānamātrapratyāvṛttyā'sya nidānaparihārārthaṃ
hetuṃ punaḥ
13
karaṇīyaṃ ca darśayannāha- yasyetyādi| sakṛt ekavāram| akṣasya
yantrasyānupaścādanvakṣam| āvrajet āgacchet| kutaḥ? atyauṣṇyāt
uṣṇaguṇātirekāt| atitaikṣṇyāt atitīkṣṇaiḥ saṃskārakadravyairāhitāt|
anucchvāsya bandhanāt vāyunā prapīḍitaḥ savāto bastiḥ syāt;
atimātro'tibheṣajaśca gurutvāt| tasyānyo'lpatara iti
anyo'tyauṣṇyādiguṇaviparītaḥ, alpataraḥ prācīnamātrātaḥ, prathamasnehenaiva
kiñcitsnigdhatvāt| kutaḥ punarapi deya ityāha- na hi snihyatyatiṣṭhatīti; hi
yato'tiṣṭhati snehe na snihyati naraḥ| snehahīne'nuvāsane
viṣṭabdhānilaviṇmūtro ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| hīna iti hīnaguṇamāne ityarthaḥ|
dāhaklamapravāhārtikaraśceti
cakārāddhīnānuvāsitaviṣṭabdhānilaviṇmūtraliṅgaviparītātisṛṣṭānilaviṇmūtrārtikaraśceti
samuccinoti| pravāhasthāne pipāseti kecit paṭhanti||63-66||
sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu | oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa
samyaganuvāsitaḥ ||67|| jīrṇānnamatha
sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro
yadi ||68|| prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ
14
dhānyanāgarasādhitam | tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate
||69||
yādṛśaḥ snehaḥ samyaganuvāsitastamāha- sānila ityādi| sapurīṣaśceti cakāreṇa
samūtraścetyanuktaṃ samuccīyate| pratyeti pratyāgacchati| oṣa īṣaddāhaḥ| coṣa
ākṛṣyamāṇasyeva dāhaprakāraḥ| gayī tu- oṣacoṣau vineti dāhapipāse vinetyartha
ityāha| śīghramiti tricaturādiyāmāt| aparedyurāhāraṃ niyamayannāha-
jīrṇānnamityādi| jīrṇānnaṃ pariṇatāhāraṃ, sāyāhnagrahaṇaṃ
pūrvāhṇabhojananiṣedhārtham| laghvannamiti mātrālaghuṃ dravyalaghuṃ ca; kāmaṃ
dīptāgnistviti dīptāgniścennaro bhavati tadā kāmaṃ yatheṣṭaṃ laghveva
bhojayet||67-69||
snehabastikrameṣvevaṃ vidhimāhurmanīṣiṇaḥ |70|
idānīṃ śalyatantrasya kartā suśrutācāryaḥ kāyacikitsāpradhānasya
basteruktavidhau kāyacikitsitamanumatamiti darśayannāha- snehetyādi| manīṣiṇaḥ
snehabastikramavidaḥ kāyacikitsakā ityarthaḥ|70|-
anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vā'ṣṭau navaiva vā
||70|| vidheyā bastayasteṣāmantarā tu
nirūhaṇam |71|
tameva kramaṃ dīyamānāśeṣabastiṣūpadiśannāha- anenetyādi|
ṣaḍvetyādisaṅkhyāvikalpā vakṣyamāṇasnehādidhātvantaragatadoṣāpekṣayā| tatra
dīyamāneṣu snehabastiṣu tṛtīye caturthe pañcame vā snehe'gnyādyapekṣayā
snehasyoparatiṃ kṛtvā (snehasvedāvadhikṛtya
15
) saṃsarjanavidhānenopabṛṃhitabalāya antarā nirūhaṇaṃ dadyād
doṣasañcayasaṃśodhanāya| tathā ca carakaḥ- “trīn pañca vārāṃścaturo'tha ṣaḍvā
vātādhikānāmanuvāsanīyān| snehān pradatvā''śu bhiṣag vidadhyāt
srotoviśuddhyarthamato nirūhān” (ca.si.a.1) iti||70||-
dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau
||71|| samyagdatto dvitīyastu
mūrdhasthamanilaṃ jayet | janayedbalavarṇau ca tṛtīyastu prayojitaḥ
||72|| rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ
snehayettathā | ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca
||73|| aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca
yathākramam | evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet
||74||
idānīṃ snehabasteḥ prathamādidānena kāryaṃ nirdiśannāha- datta ityādi|
bastivaṅkṣaṇāvityupalakṣaṇamadhaḥkāyasya| mūrdhasthamanilaṃ jayediti
mūrdhasthamūrdhvakāyasthaṃ, jaijjaṭācāyastu ādipadalopād
bastimūrdhasthamanilaṃ jayediti vyākhyānayati| evamanena krameṇa| śukragatān
doṣān vyādhisamuddeśīyoktān klaibyāpraharṣajanakān| dviguṇaḥ
snehabastiraṣṭādaśasaṅkhyaḥ| sādhu samyagdattaḥ sādhayediti|
bastyādideśarasādidhātusnehanamāśritya dattasnehabasteḥ
prathamādidānamābhihitam| doṣasamāśritasnehadānaṃ tantrāntarājjñeyam| yathā-
“ekaṃ trīn vā balāse tu snehabastīn prakalpayet| pañca vā sapta vā pitte
navaikādaśa vā'nile” (vā.sū.a.19) iti||71-74||
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate | yathoktena vidhānena parihārakrameṇa
ca ||75|| sa kuñjarabalo'śvasya
javaistulyo'maraprabhaḥ | vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet
||76||
evametairaṣṭādaśabhiḥ snehabastibhirdhātugatadoṣaharaṇamabhidhāya punaḥ
punarabhyastairetaireva viśiṣṭaṃ rasāyanaphalaṃ darśayannāha- aṣṭādaśetyādi|
yathokteneti iha cānantarātikrāntena| parihārakrameṇeti āturopadravīye
vakṣyamāṇena| kuñjarabala iti upacayaśaktilakṣaṇabalayuktaḥ| aśvasya
javaistulya iti gaja ivopacitadhāturapi kriyāviśeṣaprabhāvātturaṅgavattarasvī|
amaravat prakarṣeṇa bhātīti amaraprabhaḥ atyadbhutavarṇādyupeta ityarthaḥ|
vītapāpmā kriyāviśeṣaprabhāvādeva gataprāktanajanmakṛtasakalakalmaṣaḥ|
śrutadhara iti cittasya śaktyutkarṣayuktaḥ| sahasrāyuriti
śarīrendriyasattvātmasaṃyogotkarṣaḥ| yadyapyatra snehabastīnāmaṣṭādaśakam,
antarā tu nirūhaṇamiti pūrvavākyādaniyatanirūhānvito'bhihitastathā'pi
tantrāntaradarśanānniyatadvādaśayāpanākhyanirūhopeto jñeyaḥ, tādṛśasya ca
tantrāntare karma iti sañjñā| tathāhi- “triṃśanmatāḥ karmatu bastayo hi
kālastato'rdhena tataśca yogaḥ| sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ
paratastu pañca” (ca.si.a.1) iti; tataśca “aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo
niṣevate”- ityanena karmabastīnaṣṭādaśavārān yo niṣevate ityartho gamyate|
tathā śrīvāgbhaṭenāpi karmakālayogabastayo'bhihitāḥ| tathā ca- “prāk sneha
ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ
bastayastriṃśadīritāḥ||kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāksneho'nte trayastathā| ṣaṭ
pañcabastyantaritāḥ, yogo'ṣṭau bastayo'tra tu||trayo nirūhāḥ snehāśca
snehāvādyantayorubhau” (vā.sū.a.19) iti| yāpanabastiviṣayo'yaṃ granthaḥ,
nirūhā eva yāpanabastayaḥ; ata evaikāntaritāḥ snehāḥ, yāpanabastayo hi
nātisnigdharūkṣā ‘napuṃsakabastayaḥ’ ityucyante| karmakālayogasañjñayā
yathāsaṅkhyaṃ vātapittakaphaharo bastiprayogo jñeyaḥ| gayadāsastu
balavadvigrahādijanitopacayapūrvakavātādidoṣaprakope balīyasi triṃśadbastayaḥ,
svasthe punaḥ kālaikaprabhāvajanitavātādiprakope madhyabale pañcadaśa,
kālenāpyakṛtadoṣakopasya svasthasyāpūrvavṛṣyatvādilābhārthamaṣṭau||75-76||
snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet | snehādagnivadhotkleśau nirūhāt
pavanādbhayam ||77|| tasmānnirūḍho'nuvāsyo
nirūhyaścānuvāsitaḥ | naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam
||78||
dvayorekasyātiśīlananiṣedhāya doṣaṃ darśayannāha- snehabastimityādi| anye
tvevaṃ paṭhanti- “syātāmagnivadhotkleśāvatyabhyaste'nuvāsane|
nirūhasevanāccāpi bhaveyurvātajā gadāḥ”- iti||77-78||
rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine |
dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt
||79||
snehabasteravasthāviśeṣeṇa pratidinaṃ vidhānamuddiśannāha- rūkṣāyetyādi||79||
sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ | tathā nirūhaḥ
snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate ||80||
abhyāse'pi snehabastiryathā nirāpadastathopadiśannāha- sneho'lpamātra ityādi|
ardhahīnatā caturbhāgāvaśiṣṭatā vā'lpaśabdārthaḥ, tena
ṣaṭpalapramāṇāstripalapramāṇo
16
vā snehabastirdīrghakālamabhyasto rūkṣāṇāṃ niratyayaḥ nirgatavyāpat| tathā
nirūho'pi dīrghakālaṃ snigdhānāmalpamātra eva pādahīno'rdhabhāgahīnā
17
vā śasyate, anatyayatvādityarthaḥ||80||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ | balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe
syuranilādayaḥ ||81|| alpavīryaṃ tadā
snehamabhibhūya pṛthagvidhān | kurvantyupadravān snehaḥ, sa cāpi na nivartate
||82|| tatra vātābhibhūte tu snehe
mukhakaṣāyatā | jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ
||83|| pittābhibhūte snehe tu mukhasya
kaṭutā bhavet | dāhastṛṣṇā
18
jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā
||84|| śleṣmābhibhūte snehe tu praseko
madhurāsyatā | gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro'ruciḥ
||85||
snehabastivyāpallakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ pratipādayitukāmaḥ
snehabastivyāpadvyākhyānapratijñāmāha- ata ūrdhvamityādi|
doṣābhibhūtasnehavyāpadāṃ sāmānyāṃ samprāptimuddiśannāha- balavanta ityādi| sa
snehaḥ| na nivartate na nirgacchatītyarthaḥ||81-85||
tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet | yathāsvaṃ
doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca ||86||
tatra pratīkāramāha- tatra doṣābhibhūte ityādi| bastimiti mārutādiharakaṣāyaṃ
saṃśodhanadravyāvāpaṃ ca nirūhaṃ snehasyāpakarṣaṇaṃ
19
dadyāt| yāni ca doṣaśamanāni tāni ca yathāsvamupayojyāni| etadyathāsvaṃ
bastidānamajīrṇajvarādikāmāmāśayasthadoṣajāṃ vyāpadaṃ parityajya jñeyam|
tatrāmānvaye laṅghanādikameva||86||
atyāśite'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā | gururāmāśayaḥ śūlaṃ
vāyoścāpratisañcaraḥ ||87|| hṛtpīḍā
mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā bhramo'ruciḥ | tatrāpatarpaṇasyānte dīpano
vidhiriṣyate ||88|| aśuddhasya malonmiśraḥ
sneho naiti yadā punaḥ | tadā'ṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate
||89|| pakvāśayagurutvaṃ ca tatra
dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhaireva siddhaṃ cāpyanuvāsanam
||90|| śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya
darśanam | gātreṣu sarvendriyāṇāmupalepā'vasādanam
||91|| snehagandhi mukhaṃ cāpi
kāsaśvāsāvarocakaḥ | atipīḍitavattatra siddhirāsthāpanaṃ tathā
||92||
aśuddhasya akṛtavirecananirūhasya| śuddhasya dūrānusṛte udarānusṛte| upalepo
malavṛddhiḥ| avasādanaṃ glāniḥ| atipīḍitavattatra siddhiḥ sādhanaṃ
cikitsitamityarthaḥ| tat punargalāvapīḍādiśītasekāntaṃ,
tathā''sthāpanamavasthāyāṃ snehāpakarṣakaśodhanadravyakaṣāyagomūtrāvāpam||87-92||
asvinnasyāviśuddhasya sneho'lpaḥ samprayojitaḥ | śīto mṛduśca nābhyeti tato
mandaṃ pravāhate
20||93|| vibandhagauravādhmānaśūlāḥ
pakvāśayaṃ prati | tatrāsthāpanamevāśu prayojyaṃ sānuvāsanam
||94||
asvinnasyetyādi| mandaṃ pravāhate mandavegaṃ pravartate; tatra
yathādoṣapratyanīkamāsthāpanamanuvāsanaṃ ca tīkṣṇaṃ śīghraṃ prayoktavyam||93-94||
alpaṃ bhuktavato'lpo hi sneho mandaguṇastathā | datto naiti klamotkleśau
bhṛśaṃ cāratimāvahet
||95|| tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena
bastinā | (anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyate
21
) ||96||
alpamityādi| naiti na pratyāgacchati||95-96||
ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati | kuryādbastiguṇāṃścāpi
jīrṇastvalpaguṇo bhavet ||97||
snehastu aṣṭabhiḥ kāraṇairna nivartata iti anivṛttirvyāpaduktā, tat kiyataḥ
kālādityāha- ahorātrādityādi| apiśabdāttricaturādiyāmanivṛttistāvanna
duṣyatyevāhorātrādapītyapiśabdārthaḥ| na duṣyati na doṣaṃ karoti, na
vyāpadyata ityarthaḥ||97||
yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ | sarvo'lpovā''vṛto
raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā ||98||
sarvathā'nivṛtto'pyavayavena vā nirupadravo na vyāpadyata iti bodhayannāha-
yasyetyādi| āvṛto raukṣyāditi ābhyāṃ vāśabdaḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ;
tenāvṛto vā raukṣyādvā snehabastiraniḥsṛta iti sambandhanīyam| tatrāvṛto
doṣatrayeṇa, atyaśanena, malasañcayena vetyarthaḥ; raukṣyādityanena dūrānusṛto
asvinnasyālpaṃ bhuktavato'lpaśceti tritayamapi gṛhītam, eṣu
triṣvapyatiraukṣyeṇa vāyureva vidhārayatīti; evamaṣṭau vyāpado gṛhītāḥ|
upekṣyaḥ upekṣaṇīyaḥ, tadā''kṛṣṭyāṃ yatnaṃ na kuryādityarthaḥ||98||
anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet |99|
anāyāntamityādi| sopadravaṃ tu snehamahorātrādanāgacchantaṃ haret
nirharecchodhanaireva bastibhiḥ|99|-
snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate
||99||
snehabastāvanāyate ityādi| anāyāte sopadravasnehe nirūhabastireva śodhanārthaṃ
dīyate, netara ityarthaḥ||99||
ityuktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ |100|
uktaṃ hi niyamayannāha- ityuktā vyāpada ityādi| sarvā iti vyāpadaḥ
salakṣaṇacikitsitā ‘snehabasteśca vakṣyante taccikitsite’ ityanena yāḥ
prāguddiṣṭāstā aśeṣā ityarthaḥ|100|-
basteruttarasañjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param
||100|| caturdaśāṅgulaṃ
netramāturāṅgulasammitam | mālatīpuṣpavṛntāgraṃ
22
chidraṃ sarṣapanirgamam ||101||
uttarabasteridānīmavasaraḥ- basteruttarasañjñasyetyādi| tatra netrasya prāk
pramāṇamāha- caturdaśetyādi| tacca netraṃ puṃsāṃ caturdaśāṅgulaṃ
23
jātīpuṣpavṛntasadṛśāgraṃ sarṣapacchidraṃ madhyasanniviṣṭakarṇikaṃ
suvarṇādimayaṃ mūle dvikarṇikaṃ ca| uktaṃ ca tantrāntare- “tat sauvarṇaṃ
rājataṃ vā ślakṣṇaṃ gopucchavat samam|
aśmaghnakundasumanaḥpuṣpavṛntāgramaṇḍalam||siddhārthakapraveśāgraṃ mūle madhye
sakarṇikam| caturdaśāṅgulaṃ netraṃ tatra kāryaṃ vijānatā”- iti| saptāṅgulaṃ ca
paramaṃ praṇidhānaṃ; tathā ca kṣārapāṇiḥ,- “aṅgulānyatha catvāri pañca ṣaṭ
sapta vā tathā| saptāṅgulaṃ paraṃ netraṃ praṇidheyaṃ bhiṣagvidā||hiṃsyādbastiṃ
naraṃ ceha pramāṇādadhikaṃ tataḥ”- iti||100-101||
snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ | pañcaviṃśādadho mātrāṃ
vidadhyādbuddhikalpitām ||102||
netramānamabhidhāya snaihikanairūhikabhedābhyāṃ dvividhe uttarabastau vaktavye
snaihikasya prāk prayojyatvāt snehamānamāha- snehapramāṇamityādi| atreti
suśrutamate| prakuñcaḥ palaṃ, pañcaviṃśādadha ityādi vakṣyamāṇavākyāt
pañcaviṃśadvarṣamārabhya snehapramāṇaṃ paramaṃ prakīrtitam| carakācāryaḥ
punarardhapalam| pañcaviṃśādityādi| adhaḥ arvāk| mātrāṃ buddhikalpitāmiti|
ayamarthaḥ- sāṃvatsarikabālake snehapalasya pañcaviṃśatitamamaṃśamārabhya
dvisāṃvatsarikādau prativatsaraṃ pañcaviṃśatitamasyāṃśasya vṛddhiṃ vidadhyād
yāvat pañcaviṃśativārṣikasya palamiti||102||
niviṣṭakarṇikaṃ madhye, nārīṇāṃ caturaṅgule | mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi
daśāṅgulam ||103|| meḍhrāyāmasamaṃ
kecidicchanti khalu tadvidaḥ |104|
puruṣāṇāṃ netrādimānamuktvā, idānīṃ puruṣanetre'nuktaṃ karṇikāniveśasthānaṃ,
tathā strīṇāṃ netrakarṇikāsthānaṃ pariṇāhāyāmairdarśayannāha- niviṣṭakarṇikaṃ
madhye iti; puruṣasya ‘netram’ iti vākyaśeṣaḥ| nārīṇāṃ caturaṅgule iti
niviṣṭakarṇikamityatrāpi sambandhanīyam| sthaulyamāha- mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ
mūtrasrotaḥsthaulyam| mudgavāhīti antaśchidramānam
24| daśāṅgulamiti dairdhyeṇa| meḍhrāyāmasamamiti apatyamārge
puruṣendriyasthūlaṃ netraṃ kiñcidadhikacchidraṃ ca||103||-
tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam
||104|| dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ
tvekamaṅgulam | vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivaddhakṣyate yathā
||105||
netramānamabhidhāya mārgabhedena praṇidhānavidhānamāha- tāsāmityādi| tāsāṃ
prasūtānāmaprasūtānāṃ ca prāptagarbhagrahaṇakālānāṃ
garbhāśayaśodhanārthamapatyamārge caturaṅgulaṃ nidadhyāt;
mūtrakṛcchrādivikāreṣu tāsāmubhayarūpāṇāmapi mūtravartmani dvyaṅgulaṃ
nidadhyāt| kanyānāmaprāptadvādaśavarṣāṇāṃ mūtrakṛcchrādau mūtravartmani
ekamaṅgulaṃ nidadhyāt||104-105||
snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasammitam | deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg
buddhivikalpitam ||106||
strīṇāmuttarabastau snehamānamāha- snehasyetyādi| atra strīviṣaye|
svāṅgulīmūlasammitaḥ prasṛto deyaḥ; tacca paramamuttamaṃ pramāṇaṃ
sarvavayo'vasthāsu balīyasi roge; madhyahīnabalaroge tu sarvāsvapi
vayo'vasthāsūttamapramāṇādarvāṅmadhyaṃ hīnaṃ ca buddhyā vikalpitaṃ mānaṃ
jñeyam| garbhāśayaśodhanārthaṃ ca snehamātrādvaiguṇyamagre vakṣyati||106||
aurabhraḥ śaukaro vā'pi bastirājaśca pūjitaḥ | tadalābhe prayuñjīta galacarma
tu pakṣiṇām ||107|| (tasyālābhe dṛteḥ pādo
mṛducarma tato'pi vā
25
) |108|
aurabhro meṣasya, śaukaro vanyaśūkarasya, ājaḥ chāgasya, bastiḥ pūjitaḥ||107||-
athāturamupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam
||108|| yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ
yathābalam | niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sopāśraye samam
||109|| svabhyaktabastimūrdhānaṃ
tailenoṣṇena mānavam | tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam
||110|| pūrvaṃ śalākayā'nviṣya tato
netramanantaram | śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ vidadhyālāni ṣaṭ
||111|| meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti
praṇidhānakam | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet
||112|| tataḥ pratyāgatasnehamaparāhṇe
vicakṣaṇaḥ | bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā
||113|| anena vidhinā
dadyādbastīṃstrīṃścaturo'pi vā |114|
paraṃ praṇidhānamāha- athāturamityādi| snaihikasyottarabasteḥ
saghṛtakṣīrayavāgūbhojanaṃ pūrvakarma, payoyūṣarasairaparāhṇe bhojanaṃ
paścātkarma; tena pūrvāhṇe cottarabastipraṇidhānam| praśithilāśayamiti
vātamūtrapurīṣanirgamena| sopāśraye sāvaṣṭambhake, samaṃ yathā syādevaṃ
niṣaṇṇam| svabhyaktetyādi svabhyakto bastermūtrādhārasya mūrdhā uparitanabhāgo
yasya taṃ tathā, samam ṛjum| nālaṃ mehanam| praharṣitaṃ stabdham| aṅgulāni
ṣaḍiti madhyamapramāṇameḍhrasya madhyamaṃ praṇidhānamānamavekṣya|
niviṣṭakarṇikaṃ madhya iti sūtramuttamaṃ praṇidhānamavekṣya| tathā ca
prāguktaṃ- saptāṅgulaṃ paraṃ netramityādi| ekīyamatena praṇidhānamāha-
meḍhrāyāmasamamityādi| payoyūṣarasairbhojanaṃ kaphapittavātāpekṣayā| anena
vidhineti anantaroktena| bastīṃstriścaturo'pi veti| ayamarthaḥ-
prāgdattasnehapratyāgamane kālāntaritastadahareva triścaturvā mātrāṃ
vardhayitvā sneho deyaḥ, evaṃ trīṇi dināni snaihikamuttarabastiṃ dattvā
tryahameva viśramya punastryahaṃ dadyādāvyādhinivṛtteḥ| tathāca vāgbhaṭaḥ-
“bastīṃstrirātramevaṃ ca snehamātrāṃ vivardhayet| tryahameva ca viśramya
praṇidadhyāt punastryaham” (vā.sū. a.19) iti||108-113||
ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ
||114|| samyak prapīḍayedyoniṃ
26
dadyāt sumṛdupīḍitam | trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati
||115||
strīṇāmuttarabastipraṇidhāne viśeṣamāha- ūrdhvetyādi| ‘vicakṣaṇaḥ’ ityatra
kecit ‘samāhina’ iti paṭhanti;
kāmasaṅkalparahitatvenā'calitacittaprakṛtirityarthaḥ, ‘bastiṃ dadyāt’ iti
śeṣaḥ| trikarṇikena netreṇetyanenātrāpi bastinibandhanaṃ karṇikādvayamiti
sūcayati||114-115||
garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu |116|
kāryaviśeṣe dviguṇasnehena snehaprakāramāha
27
- garbhāśayetyādi| snehena dviguṇena tu
pūrvoktavadatrāṅgulīmūlasammitaprasṛtyapekṣayā dviguṇeneti jñeyam|116|-
kvāthapramāṇaṃ
28
prasṛtaṃ, striyā dviprasṛtaṃ bhavet
||116|| kanyetarasyāḥ,
kanyāyāstadvadbastipramāṇakam |117|
snaihikottarabasteḥ pramāṇaṃ nirdiśyāvasaraprāptaṃ
nirūhottarabastipramāṇamāha- kvāthapramāṇamityādi| kvāthapramāṇaṃ prasṛtamiti
‘puruṣasya’ iti śeṣaḥ, tenāturapuruṣasya yathāvayaḥ svahastasammitaṃ prasṛtaṃ
29
mātrāpramāṇam| striyā ityādi prasūtāyāḥ prasūtirahitāyā vā
garbhagrahaṇayogyāyā garbhāśayaśodhanārtham| prasūtānāmaprasūtānāṃ ca
bastiśodhanārthamāha- kanyetarasyā ityādi| kanyetarasyā aprasūtāyāḥ prasūtāyā
vā garbhagrahaṇāyogyāyāḥ| kanyāyā aprāptadvādaśavarṣāyāḥ| tadvaditi puruṣavad
yathāvayaḥ svahastasammitaṃ prasṛtaṃ pramāṇaṃ bastiśodhanārthaṃ, natu
dviprasṛtaṃ tasya garbhāśayaśodhanārthaṃ vihitatvāditi||116||-
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasañjñite
||117|| bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ
śodhanairgaṇaiḥ | gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadravyasambhṛtām
||118|| praveśayedvā matimān
bastidvāramathaiṣaṇīm | pīḍayedvā'pyadho nābherbalenottaramuṣṭinā
||119|| āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ
svarasena ca | kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvā'pi sasaindhavāḥ
||120|| mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya
vayāṃsi tu | basterāgamanārthāya tā nidadhyācchalākayā
||121||
āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ | kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ
sanāgaraiḥ ||122|| anuvāsanasiddhiṃ ca
vīkṣya karma prayojayet |123|
anāgacchati snehe pratyāgamanopāyamāha- apratyāgacchatītyādi| atra gayadāsaḥ
snaihikasyottarabasterbhālukidarśanānmātrāśatādūrdhvaṃ pratyāgamanakālaṃ
varṇayati| tathāhi bhālukiḥ,- “bastirmātrāśatādūrdhvaṃ pratyāgacchati,
anāgacchati vartiṃ pāyau nāle pradāpayet- ” iti| dṛḍhabalastu
pratyāgamanakālamanuvāsanottarabasteriti manyate| tathā ca tadvākyam-
“pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ caiva dāpayet| anāgacchannupekṣyastu rajanīm-
” ityādi| ‘tatropadravakārī mātrāśatādūrdhvaṃ sneho yatnenānayitavyaḥ,
natvanuvāsanavattriyāmātparata iti, anāgacchannirupadravaścāhorātramupekṣaṇīya
iti matadvayamapyavasthāvaśena pramāṇayitavyam| evaṃvidhe ca pratyāgamanakāle
anāgacchati snaihike nirūhottarabastiḥ
saṃśodhanaistrivṛdādibhirbastiśodhanaiśca tṛṇapañcamūlādigaṇadravyaiḥ
kvātharūpairyuktaṃ
30
bastiṃ prasṛtimātraṃ mūtramārgeṇa, striyā dviprasṛtimātramapatyamārgeṇa
snehāpakarṣaṇaṃ dadyāt| guda ityādi śodhanadravyasambhṛtāmiti
virecanadravyanirmitām| eṣaṇīṃ śalākām| yaccāvaśeṣaṃ tadbalena sāmarthyena,
uttaramuṣṭinā muṣṭeragrabhāgena| gudavartimabhidhāya mūtramārge vayobhedena
darśayannāha- āragvadhetyādi| tā vartīḥ tantrāntaradarśanācchāyāśuṣkā
ghṛtāktāḥ srotasi mūtramārge śalākayā nidadhyāt praveśayet
snehāpakarṣaṇārthaṃ, apatyamārge sthūlā vartiścaturaṅgulā praṇidheyā|
prakārāntareṇa vartimāha- āgāretyādi| phalaṃ madanaphalam| kṛtā vartīḥ
mudgādipramāṇāḥ| śuktaṃ cukram| anuvāsanacikitsāvekṣaṇamāha-
anuvāsanasiddhimityādi| snaihikottarabastidānānantaraṃ yadanuktaṃ
sphiktāḍanādikaṃ karma tadanuvāsanacikitsitaṃ vīkṣya prayojayet; tathā ca
vāgbhaṭaḥ,- “pīḍite'ntargate snehe snehabastikramo hitaḥ” (vā.sū. a.19)
iti||117-122||
śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā
||123|| dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ
vicakṣaṇaḥ | kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca
||124||
tatra snehapradānakupitapittenānirgacchataḥ snehasya nirgamanārthaṃ
dattatīkṣṇoṣṇanirūhakupitapittena vā dahyamāne bastau
bastiviśeṣamupadiśannāha- śarkaretyādi| śarkarāmadhumiśreṇeti triṣvapi yogeṣu
yojanīyamiti||123-124||
śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ tasya nāśaṃ ca kaṣṭam |
mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ
||125|| śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ
bastau vaṅkṣaṇe mehane ca | ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro
hanti bastiḥ ||126||
idānīmuttarabasterviṣayaṃ darśayannāha- śukramityādi| puṣpaṃ
ṛtustasyodreko'kālapravṛttiḥ, kaṣṭaṃ kaṣṭasādhyam| mūtrāghātān mūtrāvarodhān|
mūtradoṣān mūtrakṛcchrān| saṃsthitiṃ nirgamarodhamityarthaḥ| aparā
garbhāvaraṇaviśeṣaḥ, yasyā ‘ulba’ iti loke prasiddhiḥ|
aśeṣabastirogaparihārārthamāha- bastijāṃścāpi rogāniti||125-126||
samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca | basteruttarasañjñasya samānaṃ
snehabastinā ||127||
kramaḥ cikitsitamityarthaḥ||127||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ nāma
saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||37||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ||37||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tasyānuvāsanasya sarvavayoviśeṣānugrāhiṇīṃ mātrāmupadiśannāha’-iti pā. ↩
- 2 ‘viṇmūtranirharaṇasādṛśyena kṛtaśuddhereva’ iti pā. ↩
- 3 ‘srotaḥsvantarna sarpati’ iti pā. ↩
- 4 ‘kaṇṭaseluyākaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘tailamidaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘samairyutam’ iti pā. ↩
- 7 …‘nānvite’ iti pā. ↩
- 8 ‘tatastvenaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘anuvāsayediti ‘kṛtrimaguṇopapānaṃ kṛtvā’ iti vākyaśeṣaḥ iti pā. ↩
- 10 siddho bhavati iti pā. ↩
- 11 ‘śatapuṣpāsamanvitaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘snehahīno'nuvāsanaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘pratikaraṇīyaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘peyaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘snehasvehāvadhikṛtya’ iti na paṭhyate kvacitpustake ↩
- 16 ‘tripalapramāṇaḥ sārdhapalapramāṇo vā’ iti pā. ↩
- 17 ‘pādahīno'rdhabhāgahīno vā’ iti pā. ↩
- 18 ‘dāhaḥ śopho jvaraḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘mārutādiharakaṣāyaistathā saṃśodhanadravyaiśca kṛtaṃ nirūhaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pravartate’ iti pā. ↩
- 21 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 22 ‘mālatīpuṣpavṛntāmaṃ tacchidracchidrameva ca’ iti pā. ↩
- 23 ‘jātīpuṣpavṛntasadṛśaṃ jātīpuṣpasadṛśacchidraṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘agracchidramānam’ iti pā. ↩
- 25 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 26 ‘kanyetarasye kanyāyai’ iti pā. ↩
- 27 ‘basterdānaprakāramāha’ iti pā. ↩
- 28 ayaṃ śloko hārāṇacandreṇa na paṭhitaḥ ↩
- 29 ‘prasṛtamatra pramāṇam’ iti pā. ↩
- 30 ‘kalkakvātharūpaiḥ’ iti pā. ↩