athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
nirūhasya kramo nirūhakramaḥ anukramavidhānaṃ
1, sa eva cikitsitaṃ vyādhipratīkāraḥ| nirūhopakramacikitsitamiti kecit
paṭhanti, tanmate'pi nirūhopakramo nirūhārambhaḥ, sa eva cikitsitamiti
vyākhyānam||1-2||
athānuvāsitamāsthāpayet; svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau
veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ
śroṇipradeśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṃ
vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ
jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato vāmapādasyopari netraṃ
kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya,
savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya,
madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ
2
tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena
pradeśinīmadhyamābhyāṃ
cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṅgṛhya
3, punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte
dvistrirvā''veṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā
vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netramupasaṅgṛhyāṅguṣṭhena netradvāraṃ
pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ
samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt
||3|| bastiṃ savye kare kṛtvā
dakṣiṇenāvapīḍayet | ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam
||4|| tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ
pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ
4
brūyāt | athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ
5
bastyāgamanārtham | nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati
||5|| anena vidhinā bastiṃ
dadyādbastiviśāradaḥ | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ
||6||
anukramapraṇayanasambandhaṃ darśayannāha- athānuvāsitamityādi| anuvāsitaṃ
dattānuvāsanaṃ snigdhasrotomārgatayā sukhameva doṣanirharaṇārthamāsthāpayet|
nirūhasya praṇidhānavidhānamāha- svabhyaktamityādi| utsṛṣṭabahirvegaṃ
tyaktaviṇmūtrādikam| pratatāyāṃ śayyāyāṃ stabdhāyāṃ, vistīrṇāyāmiti kecit|
adhaḥsuparigṛhītāyāṃ pādatalayoḥ śobhanaprativāhakāyām| śroṇipradeśavyūḍhāyāṃ
kaṭipradeśaviśālāyāṃ, vyūḍhāyāṃ śobhanonnatāyāmiti kecid vyākhyānayanti|
anupadhānāyām anupaśīrṣakāyām
6| suniṣaṇṇadehaṃ śobhanaṃ viśrāntaśarīram| savyapāṇiḥ vāmakaraḥ| auṣadhaṃ
prakṣipya upasaṅgrahaṇena kriyāviśeṣeṇa| anutsiktamūrdhvakṣaraṇarahitaṃ yathā
bhavati tathā siktam| anāyatam anatidīrghaṃ (acirāt pravṛttam)| abudbudaṃ
budbudarahitama| asaṅkucitaṃ vastusañcaraṇakṣamam| avātam auṣadhadānena
nissāritavātam| evaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ
cauṣadhāntamupasaṅgṛhya punardakṣiṇahastopagṛhītopari taditareṇa vāmakareṇa
gṛhītvā, dakṣiṇakareṇaivauṣadhānte sūtreṇa dvistrirvā''veṣṭya badhnīyāt|
ākarṇikaṃ karṇikāṃ maryādīkṛtya| netraṃ praṇidhatsva praveśayeti āturaṃ prati
bhiṣag brūyāditi sambandhaḥ| netrapraṇidhānamabhidhāya bastipīḍanavidhimāha-
bastimityādi| triṃśanmātrā iti mātrāmānaṃ hi agniveśena vyākhyātam-
“yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam| nimeṣonmeṣakālo vā sā mātrā
parikīrtitā”- iti| parāśarastu bastikarmaṇi mātrāsaṅkhyāmāha-
“jānumaṇḍalamāveṣṭya datte dakṣiṇapāṇinā| kṛṣṭanetraśchaṭāśabdaśataṃ
tiṣṭhedavegavān”- iti| tatra parāśareṇa krūrakoṣṭhapuruṣamaṅgīkṛtya
mātrāśatamabhihitaṃ, śeṣayormadhyamṛdukoṣṭhayoḥ
saptatistriṃśadityanuktamapyūhanīyaṃ syādityeke manyante; yataḥ
suśrutācāryeṇāpi mṛdukoṣṭhapuruṣāpekṣayā proktastriṃśanmātrāpīḍanakālaḥ;
athavā triṃśanmātrānantaraṃ vaidyenottiṣṭhetyukte sati
āturasyotthānopaveśanotkuṭukabhavanādikālavilambenaiva mātrāśataṃ pūrṇaṃ
syāditi śāstrayoravirodhaḥ| muhūrtaḥ ghaṭikādvayam| muhūrtādapravartamānaṃ
śodhananirūhaireva vyaktakṣārāmlalavaṇairharet
7| ekatra vihitaṃ praṇidhānaṃ saṅkṣepārthamanyatrāpi nirdiśannāha-
anenaivetyādi| caturthaṃ vā yathārthata iti arthasya prayojanasyānatikramato
yathārthataḥ| etaduktaṃ bhavati- yadā sunirūḍhaliṅgaprāpto bhavati tadā tatra
nirharaṇīyābhāvānnirūhaṇamaprayojanamiti na deyam, asamyagdānena
krūrakoṣṭhatayā prabhūtadeyatvena vā sunirūḍhamaprāptasya nirharaṇīyo
doṣo'stīti prayojanamapekṣya caturthamapi nirūhaṃ sunirūḍhaliṅgārthaṃ
prayojayet| ‘caturthaṃ vā yathārhataḥ’ iti pāṭhe
nirūhasādhyaprayojanānurodhāccaturthamapi puṭakaṃ prayojayedityarthaḥ||3-6||
samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivārayet |7|
amumevārthaṃ prakaṭayannāha- samyagityādi| kecidraktamapyatra caturthaṃ
śamanīyamastīti caturthaṃ bastidānamāhuḥ; apare tu paścāddāhanirvāpaṇārthaṃ
madhuraśītaiścaturtho'pi bastirdeya iti vadanti|7|-
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
||7|| api hīnakramaṃ kuryānna tu
kuryādatikramam |8|
hīnayogajātiyogajayorvyāpadormadhye atiyogajā vyāpanmahātyayaṃ karotīti tato
bibhyadāha- api hīnetyādi||7||-
yasya syādbastiralpo'lpavego
8
hīnamalānilaḥ ||8|| durnirūḍhaḥ sa vijñeyo
mūtrārtyarucijāḍyavān |9|
hīnanirūḍhalakṣaṇamāha- yasyetyādi| alpaḥ alpaguṇamātraḥ| alpavegaḥ
stokavegaḥ| mūtrārtiḥ mūtrapīḍā|
alpaguṇamātrabastyupayogotkleśitamalāvarodhena jāḍyamapaṭutā||8||-
yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite
||9|| tānyevātinirūḍhe'pi vijñeyāni
vipaścitā |10|
atinirūḍhaliṅgamāha- yānītyādi| yānyeva prāguktāni
śūlagudabhraṃśakaphātiyogādīni
9||9||-
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ
||10|| lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ
tamādiśet |11|
samyaṅnirūḍhaliṅgamāha- yasyetyādi| viṭ malaḥ||10||-
sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet
10||11|| pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ
kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ
||12|| tribhāgahīnamardhaṃ vā
hīnamātramathāpi vā | yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate
||13|| anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ
snehabastinā |14|
sunirūḍhasya paścātkarma nirdiśannāha- sunirūḍhamityādi| kecidatra
nirūḍhaliṅgotpādapuṭapratyāgamānantaraṃ
pītanāgarakarṣatoyasyodvartanasnānādikaṃ manyante| taduktaṃ- “tataḥ pratyāgate
bastau vāryuṣṇaṃ nāgaraiḥ śṛtam| pāyayet kṛtaśaucaṃ ca snāpayeduṣṇavāriṇā- ”
iti| kiyadbhojanaṃ tadāha- tribhāgetyādi| hīnamātramathāpi vetyatra
mātraśabdo'lpārthaḥ; tena hīnamātramalpahīnam| tataḥ mātrāvadbhojanānantaram|
yathāsvaṃ yo ya ātmīyadoṣāpekṣayā snehabastistena snehabastinā yuñjyāt paraṃ
sunirūḍhameva puruṣaṃ natu durnirūḍhaṃ, tatra sadoṣatayā yathādoṣaṃ
nirūhaṇameva kāryam| na cātirūḍhaṃ, tatrātiviriktavadbheṣajaṃ
śītapariṣekapicchābastyādikaṃ natu snehabastiḥ; tathā ca videhaḥ-
“atitīkṣṇairnirūḍhasya hṛtadoṣasya sarvataḥ| kañcidevānabhipretaṃ mārgaṃ
sneho'nugacchati”- iti| gayadāsasta paribhāṣitaṃ ṣaṭpalapramāṇaṃ
snehabastimatra deyaṃ na manyate, kiñcānuvāsanākhyaṃ palatrayapramāṇaṃ
snehabastiṃ deyaṃ manyate| yatra tu snehabastiḥ svatantraḥ, tatraiva
ṣaṭpalapramāṇaḥ||11-13||-
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ
||14|| āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu
lakṣaṇam |15|
idānīṃ sānvāsanāsthāpanasya samyagdattasya lakṣaṇamāha- viviktatetyādi|
viviktatā samyakpṛthagavadhāraṇaṃ, manasa evendriyārtheṣu
samyagavadhāraṇasāmarthyaṃ, rasādidhātuvahasrotasāmanāvṛtatvaṃ vā
viviktatā||14||-
tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate
||15|| rasaudanastena
śastastadahaścānuvāsanam |16|
kutaḥ punarnirūhaśuddhasya mandāgnestadahareva
māṃsarasabhojanamanuvāsanayojanaṃ cetyāha- tadaharityādi|
nirūhaṇādviḍvātādipravṛttilakṣaṇena dhātukṣayeṇa kupitānilasya balavadeva
bhayamatastadahareva rasaudanabhojanaṃ, tacca
nirūhaṇamandīkṛtānalavadhabhayānmātrāvat; tathā pavanabhayāttadahareva
dvādaśaprasṛtanirūhacaturthāṃśena snehenānuvāsanam| gayadāsastu sunirūḍhasya
tadahaḥ palatrayamevānuvāsanaṃ; tathā tadahaśceti cakāro bhinnakrame,
tenānuvāsanaṃ cetyatra sambandhādanukto'pi mātrābastiścātra samuccīyata iti
manyate; na ṣaṭpalapramāṇaṃ snehabastiṃ, bhojadarśanāditi||15||-
paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam
||16|| annopastambhite koṣṭhe
snehabastirvidhīyate |17|
nirūhaṇādanantaraṃ tṛtīyacaturthādāvapi dine bastidānamāha- paścādityādi|
paścāt sānvāsanānnirūhaṇāt| agnibalaṃ dīptaṃ balaṃ
vayaḥśaktyanurūpamupalabhya, pavanasya ca ceṣṭitaṃ matveti
sañcalanaśabdakarasphuraṇādikamavadhārya, annapānenāvaṣṭabdhe koṣṭhe
snehabastiruttamamātrārūpaḥ ṣaṭpalaḥ kriyate| tathāca tantrāntaraṃ-
‘dvyahāttryahāccaturthe pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanam’ iti||16||-
anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet
||17|| tīkṣṇairnirūhairmatimān
kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ |18|
tataḥ paraṃ ghaṭikādvayādanāgacchato nirūhasya nirharaṇopāyaṃ darśayati-
anāyāntamityādi| nirūhairmatimān harediti sambandhaḥ|
kathambhūtairnirūhairityāha- śodhanaiḥ tīkṣṇaiḥ| kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ kṣāro
yavakṣāraḥ, mūtraṃ gomūtram, amlaṃ kāñjikam||17||-
viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam
||18|| śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā
pravartayet |19|
viguṇo viparītaḥ| aratirna kutracidavasthitiścetasaḥ||18||-
na tu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ
||19|| visūcikāṃ vā janayecchardiṃ vā'pi
sudāruṇām | kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine
||20||
bhuktavataḥ kasmādāsthāpanaṃ niṣidhyate tadāha- na tvityādi| na tu bhuktavata
ityādinā ya āsthāpananiṣedho'bhihitastasya dṛḍhīkaraṇārthaṃ bhuktavato
visūcikādidoṣodbhāvanayā'bhojine dānamāha- visūcikāṃ vetyādi||19-20||
jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ | niḥśeṣāḥ sukhamāyānti
bhojanenāprapīḍitāḥ
||21|| navā''sthāpanavikṣiptamannamagniḥ
pradhāvati | tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā
||22||
visūciketyādidūṣaṇodbhāvanadvāreṇābhojine dānamabhidhāya
jīrṇānnasyetyādyuktaguṇadvāreṇāpyabhojina eva dānamāha- jīrṇānnasyetyādi|
pravyaktiṃ spaṣṭatāṃ nirāvaraṇatāmityarthaḥ||21-22||
āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam | male'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ
balavattvaṃ na vidyate ||23||
tīvraśūlādhmānādirogāvasthasyopakrameṇāpi
11
nordhvaṃ śuddhyataḥ phalavartyādipraṇidhānapūrvakaṃ bhuktavato'pi nirūhadānaṃ
kartavyaṃ syādata āha- āvasthikamityādi||23||
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā | lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ
śatāhvā sarṣapaṃ vacā ||24|| elā trikaṭukaṃ
rāsnā saralo devadāru ca | rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca
||25|| kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ
śaṭī | mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam
||26|| bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī
śakrajā yavāḥ | kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau
||27|| tathā medā mahāmedā
ṛddhirvṛddhirmadhūlikā | nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate
||28||
idānīṃ bastiyaugikāni dravyāṇyupadiśannāha- kṣīrāṇītyādi| phalaṃ triphalā|
saralo vṛkṣaviśeṣaḥ| saṃśodhanāni trivṛdādīni| madanaṃ madanaphalam| śakrajā
yavā indrayavāḥ| madhūlikā tṛṇaviśeṣaḥ ‘markaṭikā’ iti loke||24-28||
svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ | kruddhe'nile caturthastu
12
ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe'ṣṭamaḥ ||29|| sarveṣu
cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ | kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ
māṃsarasaṃ tathā ||30|| yuktyā
prakalpayeddhīmān nirūhe ... |31|
samprati nirūhaṇeṣu kvāthādiṣu pratidoṣaṃ kiyatī kasya mātretyāha- svastha
ityādi| svasthe samavātapittakaphe puruṣe| dvādaśaprasṛtasya nirūhasya
kvāthasya catvāro bhāgāścatvāraḥ prasṛtāḥ aṣṭau palāni| snehasya pañcama iti
caturviṃśatipalanirūhāpekṣayā pādonapañcapalāni| kruddhe'nile caturtha iti
caturtho bhāgaḥ ṣaṭpalānītyarthaḥ
13| ṣaṣṭhaḥ pitte iti kruddhe pitte snehasya ṣaṣṭho bhāgaścatvāri
palānītyarthaḥ| kaphe'ṣṭama iti kruddhe kaphe snehasyāṣṭamo bhāgastrīṇi
palānītyarthaḥ| kaṣāyasnehau vibhajya kalkabhāgaṃ darśayannāha- sarveṣviti|
sarveṣu vātapittaśleṣmasu kalkasyāṣṭamo bhāgastrīṇi palānītyarthaḥ| ‘sarveṣu
svasthāsvastheṣu’ iti gayī| lavaṇaṃ punarityādi lavaṇādīni
viśeṣapramāṇenānuktānyapi yuktyā dāpayet, yuktyā yogenetyarthaḥ| yathā
yogātiyogau na bhavataḥ| nanu kaṣāyādivallavaṇādiṣu kuto mātrā noktā? satyaṃ,
lavaṇādīnāṃ doṣabheṣajayoḥ sāmānyaviśeṣeṇa guṇamavalokya samyagyogasādhanameva
mānam| tadyathā- vāte kṣaudraṃ mitaṃ, pitte nātibahu, bahu punaḥ kaphe iti|
evamanyeṣvapi dravyeṣu jñeyam| niyate punarmāne kvacidyogaḥ kvacidayoga iti
syāt| etaduktaṃ bhavati- kaṣāyādinā niyatamānena
sahāniyatamānairlavaṇādibhiryuktyā dvādaśa prasṛtāḥ pūraṇīyā iti| tato
lavaṇādīnāṃ mātrāṃ doṣabheṣajayoḥ sāmānyaviśeṣanyāyena guṇamavalokya samyak
prakalpayet| kvacidvātādiviṣayasātmyamanyathā paṭhyate| tathāhi-
“madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaḍ dvādaśa trīṇi
palānyanilarogiṇām| pitte catvāri catvāri dve dvipañca catuṣṭayam| ṣaṭ trīṇi
dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam”- iti pūrvācāryabhaṇitatvāddvayamapi mataṃ
pramāṇam||29||
... kalpanā tviyam
||31||
kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ | basteḥ
14
sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt
||32||
nirūhāvayavayogiṣu samyagyogahetukamātrāṃ niyamya samudāyakalpanāmuddiśannāha-
kalpanā tviyamiti| kā punariyamityāha kalkasnehakaṣāyāṇāmityādi| avivekāditi
lyablope pañcamī; tena kalkādīnāṃ vivekābhāvamapṛthagbhāvaṃ vīkṣya sukalpanā
bhiṣagvaraiḥ proktā| etena hastapradhāvanasīmantādikṛnmithyāyuktaḥ| tathā
coktaṃ- “na dhāvatyauṣadhaṃ pāṇiṃ na tiṣṭhatyavalipya ca| na karoti ca
sīmantaṃ sa nirūhaḥ suyojitaḥ”- iti| tasya dānaṃ yathārthakṛditi
vātapittakaphaśoṇitaharaṇaśodhanasaṅgrahaṇalekhanabṛṃhaṇavājīkaraṇarasāyanādiyogakṛt||30-32||
dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam | pātre talena
mathnīyāttadvat snehaṃ
15
śanaiḥ śanaiḥ ||33|| samyak sumathite dadyāt
phalakalkamataḥ param | tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān
||34|| gambhīre bhājane'nyasminmathnīyāttaṃ
khajena ca | yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ
||35|| rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ
doṣāvasthāmavekṣya tu | kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet
||36||
bastidravyāṇi yena krameṇa yojyante tamāha- dattvetyādi| akṣaḥ
karṣamityarthaḥ| madhunaḥ prasṛtadvayaṃ catvāri palāni| talena hastatalena|
tadvat snehaṃ madhupramāṇam| śanaiḥ śanairalpamalpaṃ snehaṃ dattvetyarthaḥ|
śanaiḥ śanairityuttaratrāpi sambadhyate| phalakalkamataḥ paraṃ ataḥ paramasmin
sumathite phalakalkaṃ madanaphalakalkam| tata ityādi tataḥ
phalakalkādidānottaram| kalkādīn yathocitān vātādiṣūcitānatikrameṇa| bhāgaiḥ
svairiti aṃśairātmīyaiḥ, yathā madanaphalena saha sarvakalkadravyāṇāṃ
palatrayaṃ bhavatyevaṃ kalpitaiḥ| ślakṣṇapeṣitān sūkṣmapeṣitān sūkṣmapeṣitān
kalkān dadyāditi sambandhaḥ| gambhīre ityādi pūrvapātrādanyasmin
gambhīrabhājane khajena mathnīyāt| khajo'tra pañcāṅgulo hasto manthānaśca|
yathetyādi mathnītyāditrāpi sambandhanīyam| etena kareṇāpi mathnīyādityarthaḥ|
rasetyādi rasādīnāṃ doṣāvasthāmapekṣya ‘mātrāmarpayet’ iti śeṣaḥ| tantrāntare
nirūhayojanā proktā- “mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt|
āvāpyāvāpya pātre tanmathnīyādantarā'ntarā| samyak pāṇitalenaiva nirūhe
yojanāvidhiḥ”- iti||33-36||
ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān
16
vakṣyāmaḥ | dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam | vinirmathya
tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam
||37|| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya
prasṛtiṃ kṣipet | sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisammitam
||38|| vitarecca tadāvāpamante
dviprasṛtonmitam | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet
||39|| jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ
pramāṇamidamīritam | apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam
||40|| yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā
| saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ
||41||
dvādaśaprasṛtipramāṇasādhanaṃ nirdiśannāha- ata ityādi| sammūrcchite
sammilite| vitaret dadyāt| āvāpaḥ paścānnikṣepyaṃ kṣīrakāñjikādi dravyam|
dviprasṛtonmitaṃ catuḥpalapramāṇam| saindhavakarṣastu
stokatvāccaturviṃśatipaleṣvevāntarbhavatītyatiriktadoṣo na vācyaḥ| apahrāse
apahrāsaviṣaye stokakaraṇābhilāṣe prasṛtahāpanaṃ paladvayādityāgaṃ
17
bhiṣak kuryāt||37-41||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo'tra vibhāgaśaḥ | yathādoṣaṃ prayuktā ye
hanyurnānāvidhān gadān ||42||
vibhāgaśaḥ vibhāgenetyarthaḥ| yathādoṣaprayuktā ityatra doṣaśabdo vātādiṣu
vyādhiṣu ca pravartate||42||
śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ |
pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ
||43|| kvathitaiḥ
pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ |
kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ
||44||
vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ | dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ
kṣaudrādyairabhisaṃskṛtam
||45||
pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām | grahaṇīmārutārśoghnaṃ
raktamāṃsabalapradam ||46||
idānīṃ kupitānilamadhikṛtya bastidānamāha, tathā sarvabastidravyanikṣepakramaṃ
ca| śampākaḥ kiramālakaḥ| niśācchadaḥ śaṭī| pañcamūlī atra hrasvā| ambhodaḥ
mustā| tatra śampākādīni suradāruparyantāni caturdaśapalapramitāni,
madanāṣṭakasaṃyutāni caturbhirmadanaphalaiḥ palaṃ bhavati, evaṃ ṣoḍaśapalāni
dravyāṇi jarjarīkṛtyāṣṭaguṇamaṣṭāviṃśatyadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā
kvāthayed yāvaddvātriṃśat palāni bhavanti, tato vastrapūtaṃ kṛtvā'ṣṭapalaṃ
18
kvāthaṃ gṛhṇīyāt; caturvāraprayojano'yaṃ
19
kvāthaḥ, dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vetyādinoktatvāt| tataśca gambhīraṃ
tāmrabhājanamānīya, ṭaṅkatrayaparimitaṃ saindhavaṃ nikṣipya
20, kṣaudramityuktatvāt palatrayaparimitaṃ madhu ca karatalena mathnīyāt, tataḥ
saindhavamadhunī ekīkṛtya, kṣaudrādyairabhisaṃskṛtamityatrādyaśabdena
snehakṣīrakāñjikamūtramāṃsarasādīnāṃ saṅgṛhītatvāta ṣaṭpalapramāṇaṃ pakvaṃ
tailaṃ prakṣipya mathnīyāt; tadanu caikībhūta snehe
māgadhikādirasāñjanaparyantanavadravyacūrṇaṃ saindhavaṭaṅkatrayeṇa
palatrayapramitaṃ nikṣipya mathnīyāt; saindhavaṭaṅkatrayapramāṇasyādāveva ca
nikṣiptatvāt kalkaḥ palatrayaparimito nikṣipto bhavati; tataśca
dvātriṃśatpalaparimitakvāthamadhyādaṣṭau palānyuddhṛtya tatra nikṣipet; tadanu
ca māṃsarasasya sārdhapalaṃ, kṣīrasyāpi sārdhaṃ palaṃ, kāñjikasyārdhaṃ palaṃ,
tathā gomūtrasyāpi tatra nikṣipyate| evaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| evaṃ
dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ vā puṭakaṃ dadyāt| ayaṃ bastirvātaroge ca
prayojyaḥ||43-46||
guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ | kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistu
priyaṅgughanasaindhavaiḥ
21||47||
śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ | saguḍairakṣamātraistu
madanārdhapalānvitaiḥ
||48||
kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ | samāloḍya ca mūtreṇa
dadyādāsthāpanaṃ param
||49||
tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam | sarvamārutarogaghnaṃ
vayaḥsthāpanamuttamam ||50||
guḍūcītyādi| palaṃ māṃsam| śeṣaṃ prasiddham| guḍūcyādīni balāntāni
ṣoḍaśadravyāṇi pratyekaṃ palamitāni, tathā māṃsasyāpi ṣoḍaśapalāni, evaṃ
saptadaśadravyāṇi dvātriṃśatpalaparimitāni, māṃsasya
22
bahulatvāccaturguṇaṃ ṣaṭtriṃśadadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet,
tataścaturthāṃśāvaśiṣṭāni dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe
palāṣṭakaṃ grāhyam| priyaṅgvādidravyakalko yathoktapramāṇena| bilvajaṃ
bilvaphalam| madhu pūrvavat, tailaghṛte ca pūrvavat, kṣīrasya dvipalaṃ;
śuktakāñjikamastugomūtrāṇāṃ pratyekamardhapalamityevaṃ caturviṃśatipalāni
bhavanti| dravyanikṣepakramaḥ pūrvavat| tejovarṇetyādi tejastvaggataṃ
23
bhrājakāgnisañjñaṃ pittam| varṇo gaurādiḥ| balaṃ māṃsopacayaḥ| utsāhaḥ
caitasiko dharmaḥ| vīryaṃ śaktiḥ| prāṇā agnīṣomādayaḥ| ayamapi vāte vātaroge
ca yojyaḥ||47-50||
kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ |
sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ
||51|| pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag
dravyairebhiśca peṣitaiḥ | śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ
||52||
vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ | phalapadmakayaṣṭhyāhvaiḥ
kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ
||53|| dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā
dravaiḥ | dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet
||54||
idānīṃ kupitapittamadhikṛtya bastidānamāha- kuśādītyādi|
kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣava iti kuśādipañcamūlam| abdo mustā, utpalaṃ
nīlotpalam, reṇuḥ parpaṭakaḥ| ātmaguptā kapikacchūkaḥ śyāmā priyaṅguḥ| phalaṃ
madanaphalam| peṣitaiḥ piṣṭaiḥ| kuśādisaptadaśadravyāṇi palapramitāni,
aṣṭaguṇaṃ ṣaṭtriṃśadadhikapalaśatapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet,
tataścaturthāṃśāvaśiṣṭāni catustriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe
kvāthapalāṣṭakaṃ grāhyaṃ, śṛṅgāṭakādiyaṣṭīmadhukāntānāṃ pañcadaśadravyāṇāṃ
kalkaṃ palatrayapramāṇaṃ, ‘pitte nātibahu kṣaudraṃ’ ityuktatvānmadhunaścatvāri
palāni, kruddhe pitte'ṣṭamo bhāgaḥ snehasya’ ityuktatvād ghṛtasya catvāri
palāni, kṣīrasya paladvayaṃ, ‘amlahīnaistathā dravaiḥ’
ityuktatvānmāṃsarasasyaikaṃ palaṃ, ikṣurasasya paladvayaṃ, evaṃ
caturviṃśatipalāni bhavanti| dravyāṇāṃ nikṣepakramaḥ pūrvavat| ayaṃ bastiḥ
pitte pittaroge ca prayojyaḥ| ‘vidārīmisimañjiṣṭhā’ ityatra misisthāne viṣeti
kecit paṭhanti, tatra viṣam ativiṣā; viṣaṃ vā vālakaṃ, toyanāmatvāt||51-54||
rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ |
sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ
||55|| sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ
karṣatrayonmitaiḥ | piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ
||56||
prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ |
abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ
||57|| kaseruśarkarāyuktaiḥ
sarpirmadhupayaḥplutaiḥ | dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ
||58|| gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān
saviṣamajvarān | asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān
||59||
rodhretyādi| anantā utpalasārivā| sthirādi laghupañcamūlī, tṛṇamūlaṃ
kuśādipañcamūlaṃ, abhīruḥ śatāvarī| rodhrāditṛṇamūlyantānāṃ
trayoviṃśatidravyāṇāṃ karṣatrayapramitatvena saptadaśapalāni karṣādhikāni,
aṣṭaguṇamaṣṭatriṃśadadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ataḥ
sārdhacatustriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakārthe kvāthapalāṣṭakaṃ grāhyaṃ,
jīvakādiśarkarāntaikonaviṃśatidravyāṇāṃ kalkaḥ palatrayapramāṇaḥ, madhughṛte
pūrvavat, ‘dravaistīkṣṇāmlavarjyaiḥ’ ityuktatvāt kṣīramāṃsarasekṣurasāḥ
pūrvavat, ityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| dravyaniḥkṣepakramaḥ pūrvavat|
ayamapi bastiḥ pitte pittaroge ca prayojyaḥ||55-59||
bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ |
sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ
||60|| kvāthaḥ, kalkastu kartavyo
vacāmadanasarṣapaiḥ
24| saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ
||61||
kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ | kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ
kāmalāpāṇḍumehinām
||62|| medasvināmanagnīnāṃ
kapharogāśanadviṣām | galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām
||63||
idānīṃ kupitakaphamadhikṛtya bastidānamāha- bhadretyādi| bhadrā kaṭphalaṃ,
bhadrādivatsakāntānāṃ trayodaśadravyāṇāṃ ṣoḍaśapalāni
aṣṭaguṇamaṣṭāviṃśatyadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ato
dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ,
vacādināgarāntānāṃ daśadravyāṇāṃ kalkasya palatrayaṃ,
kaṭutailatilatailayostrīṇi palāni kaphe'ṣṭama ityuktatvāt, madhunaḥ punaḥ
ṣaṭpalāni, yavakṣārasyaikapalaṃ, mūtrasya sārdhapalaṃ tathā kāñjikasya, evaṃ
caturviṃśatipalāni| dravyanikṣepakramaḥ pūrvavat| ayaṃ bastiḥ kaphe kapharoge
ca yojyaḥ||60-63||
daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ | kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu
mustasaindhavadārubhiḥ
||64||
pāṭhāmāgadhikendrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ | kuryādāsthāpanaṃ
samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ
||65||
kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṅginām | āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām
||66||
daśamūlītyādi| indrāhvaḥ kuṭajaḥ| daśamūlādyamarāntasaptadaśadravyāṇi
aṣṭaguṇaṃ ṣaṭtriṃśadadhikaśatapalapramāṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet,
ataścatustriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ
grāhyaṃ, mustādīndrāhvāntaṣaḍdravyāṇāṃ kalkaṃ pūrvavat, tathā tailamadhunoḥ
25
pratyekaṃ catvāri palāni, kṣārasyārdhapalaṃ, mūtrasya sārdhapalaṃ, tathā
kāñjikasya sārdhapalaṃ, madanaphalasya sārdhapalamityevaṃ caturviṃśatipalāni
bhavanti| dravyaniḥkṣepakramaḥ pūrvavat| ayamapi bastiḥ kaphe kapharoge ca
prayojyaḥ||64-66||
vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ |
daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ
||67|| kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvathitaiḥ
palasammitaiḥ | kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ
||68||
pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ |
kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ
||69|| tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ
saṃsṛṣṭabahurogiṇām | gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham
||70||
vṛṣāśmabhedetyādi| niśācchadaḥ śaṭī ṣaḍgranthā vacā| vṛṣādibhūnimbāntāni
trayoviṃśatidravyāṇi ṣoḍaśapalapramitāni aṣṭāviṃśatyadhikaśatapalamitaṃ jalaṃ
dattvā kvāthayet, ato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe
kvāthasyāṣṭau palāni, madanādivatsakāntadaśadravyāṇāṃ kalkasya trīṇi palāni,
kṣaudrasya trīṇi palāni, ikṣukṣīragomūtrāṇāṃ pratyekaṃ sārdhapalaṃ ghṛtasya
dve pale, tailasya dve, māṃsasyārdhapalam| saṃsṛṣṭabahurogiṇāmityanena
saṃsargasannipātarogapraśamanatvamuktaṃ syāt| tatra saṃsargo
doṣadvayasamudāyaḥ, sannipātastu doṣatrayasamudāyaḥ| tatra saṃsarge
dvayorekasya prakarṣaṃ prakalpya tadapekṣayā kṣaudrasnehādyāvāpadravyāṇi
pūrvoktanyāyena svabuddhyā parikalpya prayojyāni| yadā tu
saṃsargastulyaprakarṣo bhavati tadā kṣaudrādīnāṃ guṇadoṣānnipuṇabuddhyā
26
vicāryotkarṣāpakarṣatayā miśramānena nikṣipya caturviṃśatipalāni pūraṇīyāni|
evaṃ doṣatrayasaṃyoge'pi kṣaudrādidravyāṇāmutkarṣāpakarṣaḥ parikalpanīyaḥ||67-70||
rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ |
trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ
||71|| sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu
madanānvitaiḥ | yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ
||72||
rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ | yukto bastiḥ sukhoṣṇo'yaṃ
māṃsaśukrabalaujasām ||73|| āyuṣo'gneśca
saṃskartā hanti cāśu gadānimān | gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān
||74|| viṣamajvaramarśāṃsi
27
grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm | jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān
||75||
vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ |
raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān
||76||
rāsnāragvadhetyādi| sabalaiḥ balāsahitaiḥ| raso māṃsarasaḥ|
rāsnādibalāntaṣoḍaśadravyāṇi palapramitāni aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet,
tato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata ekapuṭakasyārthe kvāthasya palāṣṭakaṃ,
madanādīndrayavāntānāṃ ṣaṇṇāṃ dravyāṇāṃ kalkasya trīṇi palāni, snehasya
nirūhaṇāṅgatvādanukto'pyatra ṣaṭpalapramāṇo nikṣepaṇīyaḥ| tathāca hārītaḥ-
“sneho guḍo māṃsarasaḥ payāṃsi sāmlāni mūtraṃ madhu saindhavaṃ ca| ete nirūhe
viduṣā prayojyāḥ kvāthaśca kalko madanāt phalaṃ ca
28
”- iti| madhunastrīṇi palāni, rasāñjanamāṃsarasakṣīrasauvīrāṇāṃ
pratyekamekapalamityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| eṣa bastiḥ
svasthāturaviṣayaḥ sarvarogaharaśca||71- 76||
vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ | sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ
syurbastayaḥ kupite'nile ||77||
tatra bastidānamāturaviṣayamāśritya kathitameva svasthaṃ prati punaḥ
saṅkṣepato vātādiviṣayān bastīnnirdiśannāha- vātaghnauṣadhaniṣkvāthā ityādi|
etacca bastaya ityasya viśeṣaṇamata eva bahuvacanam| tatra vātaghnauṣadhānāṃ
bhadradārvādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāmaṣṭaguṇajale kvathitānāṃ
caturbhāgāvaśeṣeṇa kvāthasya dvātriṃśatpalāni, ata ekapuṭakasyārthe
kvāthapalāṣṭakaṃ, saindhavasya ṭaṅkatrayaṃ, vātavyādhāvuktasya traivṛtasya
snehasya ṣaṭpalāni, kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇītyādivargamadhye yāni
vātaharadravyāṇi teṣāṃ guḍasahitasya kalkasya palatrayaṃ,
nirūhāṅgatvānmadhunaḥ palatrayam, anuktānyapyāvāpadravyāṇi vātaharāṇi
prayojyānyato māṃsarasasyaikaṃ palaṃ, tathā kṣīrasya kāñjikasya saṭaṅkādhikaṃ
palamevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti| bastaya iti tripuṭacatuḥpuṭāpekṣaṃ
bahuvacanam| evaṃ vakṣyamāṇayogeṣvapi vācyam||77||
nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ | vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ
saśarkarāḥ ||78||
nyagrodhādigaṇakvāthā ityādi| nyagrodhādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ
pūrvavat, ata ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ, kākolyādeḥ kalkīkṛtasya
paladvayaṃ, ghṛtasya catvāri palāni, śarkarāyāḥ palam, etena
kākolyādipaladvayena śarkarāyāḥ palasahitena kalkapalatrayaṃ,
nirūhāṅgatvādanuktasyāpi saindhavasyākṣaṃ, tathā madhuno'pi catvāri palāni,
‘kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi’ ityādivargamadhye yāni pittaharadravyāṇi tānyapi
prakṣepaṇīyāni, tenekṣurasasya palaṃ, kṣīrasya pādonaṃ palacatuṣṭayamityevaṃ
caturviṃśatipalāni bhavanti||78||
āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā deyāḥ syurbastayaḥ
kupite kaphe ||79||
āragvadhetyādi| āragvadhādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, ata
ekapuṭakasyārthe kvāthapalāṣṭakaṃ, pippalyādikalkasya palatrayaṃ, madhunaḥ
ṣaṭpalāni, anuktasyāpi saindhavasya ṭaṅkatrayaṃ, tathā kaṭutailasya trīṇi
palāni, mūtrasya saptaṭaṅkādhikāni trīṇi palāni, ityevaṃ caturviṃśatipalāni
bhavanti||79||
śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ | kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ
śoṇite hitāḥ ||80||
śarkarekṣurasakṣīretyādi| kṣīravṛkṣakaṣāyeṇāḍhyāḥ sphītāḥ pradhānā ityarthaḥ|
kṣīravṛkṣāṇāṃ nyagrodhādīnāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, anuktamapi
saindhavaṃ pūrvavat, kṣīrādivargamadhye kathitaśoṇitaharadravyāṇāṃ kalkasya
paladvayam, anuktasyāpi madhunaścatvāri palāni tathā ca ghṛtasya, śarkarāyāḥ
palaṃ tathekṣurasasya, kṣīrasya ṭaṅkasaptādhikaṃ palatritayamānamityevaṃ
caturviṃśatipalāni bhavanti| tadeva pittaṃ tadeva raktamiti manasi paryālocya
pittamānenāyamapi bastiḥ kalpitaḥ||80||
śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ | yuktāḥ khajena
mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ ||81||
śodhanadravyetyādi| śodhanadravyāṇāṃ vamanavirecanapaṭhitānāṃ kvāthaḥ
pūrvavat, saindhavaṃ ca, teṣāmeva śodhanadravyāṇāṃ kalkasya paladvayaṃ,
snehasya ṣaṭpalāni, anuktasyāpi madhunaścatvāri palāni, kṣīrasyaikaṃ palaṃ,
mūtrasya sārdhapalaṃ, tathā kāñjikasyāpi, ityevaṃ caturviṃśatipalāni bhavanti|
‘bastayaḥ śodhanāḥ smṛtā’ iti sāmānyavākyatvāt sāmānyabastiparibhāṣāmānenāyaṃ
bastiḥ parikalpitaḥ, tathā vakṣyamāṇā api kalpanīyāḥ, vātādiviśeṣaṃ ca vīkṣya
viśeṣamānena ca prayojyāḥ||81||
triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ
smṛtāḥ ||82||
triphalākvāthetyādi| triphalākvāthaḥ pūrvavat, gomūtrasya ca palatrayaṃ,
nirūhaṇāṅgatvādanuktasyāpi saindhavasyākṣaṃ, kṣaudrasya catvāri palāni,
yavakṣārasya karṣatrayaṃ, tathā nirūhaṇāṅgatvāt snehaḥ prāptastato
lekhanīyasya kaṭutailasya ṣaṭpalāni, ūṣakādidravyāṇāṃ paladvayamityevaṃ
caturviṃśatiḥ||82||
bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā bastayo
bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ ||83||
bṛṃhaṇetyādi| bṛṃhaṇadravyāṇāṃ vidārīgandhādīnāṃ kvāthaḥ pūrvavat,
kalkairityādinā kākolyādīnāṃ kalkapaladvayaṃ, madhunaḥ pūrvavat, ghṛtasya
ṣaṭpalāni, saindhavaṃ pūrvavat, māṃsarasasya saptaṭaṅkādhikaṃ
palatrayamityevaṃ caturviṃśatipalāni||83||
caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ | ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā
vājīkarā nṛṇām ||84||
caṭaketyādi| caṭakā grāmacaṭakāḥ teṣāmaṇḍāni, uccaṭā ghurghurākhyaḥ
śaṇaghaṇṭakāraphalo'lpo viṭapaḥ sarayūpakaṇṭhe himavati vārendyrāṃ ca prāyaśa
upalabhyate, caṭakāṇḍoccaṭānāṃ ṣoḍaśapalapramitānāṃ kvāthaḥ pūrvavat, ata
ekapuṭakasyārthe palāṣṭakaṃ, kṣīrasya palacatuṣṭayaṃ, madhughṛte pūrvavat,
śarkarāyā ekaṃ palaṃ tathā kapikacchūphalānāṃ, madhye saindhavaṃ cālpataraṃ
prayojyaṃ naiva vā ‘śukrārtheṣu na tailaguḍasaindhavam’ iti vacanāt; ityevaṃ
caturviṃśatiḥ| gayī tu caṭakāṇḍadravoccaṭākvāthau yeṣu iti vyākhyāti| tena
uccaṭāyāṃ eva kvāthaṃ manyate| caṭakāṇḍadravaṃ tu svarūpeṇaiva gṛhṇāti||84||
badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ
picchilasañjñitāḥ
||85||
vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam | sadyaskamasṛgājaṃ
29
vā deyaṃ picchilabastiṣu ||86||
badaryairāvatītyādi| airāvatī nāgabalā, śeluḥ śleṣmātakaḥ, dhanvano
dhanurvṛkṣaḥ yasya ‘dhāmana’ iti loke prasiddhiḥ, aṅkurā agrapallavāḥ| sāsrāḥ
sarudhirāḥ| badaryādyaṅkurān samudāyena palatrayapramitān
caturviṃśatipalapramitaṃ dugdhaṃ dattvā, caturguṇaṃ jalaṃ nikṣipya kvāthayet,
tataḥ kṣīraśeṣaṃ caturviṃśatipalāni grāhyāṇi; tatra
sāmānyaparibhāṣoktatvānmadhunaścatvāri palānyāvāpya, dravatvādrudhirasya
catvāri palānīti; evaṃ picchābasterdvātriṃśatpalāni bhavanti| tathā coktam-
“picchābasterbhavet prasthaḥ pādonaḥ kīrtito'paraḥ| caturviṃśatimuṣṭiśca
nirūhaḥ samudāhṛtaḥ”- iti| evamapareṣvapi puṭakeṣu picchābastimānaṃ
kalpanīyam| sāsrā iti yaduktaṃ tat kasyāsramityāha- vārāhetyādi| urabhro
meṣaḥ, eṇasyedam aiṇeyam, eṇaḥ kṛṣṇasāra iti jejjaṭācāryaḥ, brahmadevastu eṇyā
idamaiṇeyaṃ, na punareṇasyedaṃ aiṇam| sadyojātaṃ sadyaskaṃ tatkālīnaṃ
jīvavatāmeva grāhyaṃ, jīvānusandhānārtham||85-86||
priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ | sakṣaudrāḥ saghṛtāścaiva
grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ ||87||
priyaṅgvādigaṇakvāthā ityādi| priyaṅgvādigaṇasya ṣoḍaśapalapramitāni dravyāṇi
aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet, ato dvātriṃśatpalāni grāhyāṇi, ata
ekapuṭakasyārthe kvāthasyāṣṭau palāni, ambaṣṭhādyemeti ambaṣṭhādyo'tra
kalkarūpaḥ prayojyaḥ, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,- “grāhī
priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa”- iti|
ato'mbaṣṭhādisaṅgrāhakadravyāṇāṃ kalkasya trīṇi palāni, madhunaścatvāri,
saṅgrāhakadravyasiddhaghṛtasya ṣaṭpalāni, anukto yadyapīhāvāpastathā'pi
saṅgrāhakatvāttakrasya trīṇi palānyevaṃ caturviṃśatiḥ||87||
eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak | samasteṣvathavā
samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ ||88||
nanu ya ete nirūhayogāsteṣu snehāḥ kenauṣadhena siddhā vidheyā ityāha-
eteṣveva yogeṣvityādi| eteṣu pūrvokteṣu gaṇeṣu| snehāḥ sarpirādayaḥ, athavā
rogāpekṣayā||88||
vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam | balātailena deyāḥ
syurbastayastraivṛtena ca ||89||
yathākramaśodhitānāṃ yaiḥ snehaiḥ snehabastayo deyāstānāha- vandhyānāṃ
śatapākenetyādi| yathākramaṃ snehasvedavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ
śodhitānāṃ vandhyānāṃ nārīṇāṃ balātailena śatapākena traivṛtena vā bastayo
deyāḥ syuḥ bhaveyuḥ| tadeṣu śatapākamutpāditaṃ vātavyādhau, balātailaṃ
mūḍhagarbhacikitsite, traivṛtaṃ mahāvātavyādhau| tatra tribhiḥ
snehairghṛtatailavasākhyaiḥ vṛtaṃ nirmitaṃ trivṛtaṃ, trivṛtameva traivṛtaṃ,
svārthiko'ṇ| tacca varaṇaṃ ghṛtādīnāmanyonyasyetyarthādgamyate| jejjaṭādayastu
30
tribhistailavasāmajjābhirvṛtaṃ trivṛtaṃ mahāsnehākhyamiti pratipādayanti||89||
narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet | madhyamaṃ madhyasattvasya
viparītasya vai mṛdum ||90||
sattvabhedena bastitraividhyaṃ pratipādayannāha- narasyetyādi| viparītasya
hīnasattvasyetyarthaḥ||90||
evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit | bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya
bastīn prayojayet ||91||
evaṃ kālamityādi| kāle śīteṣu tīkṣṇaḥ, uṣṇeṣu mṛduḥ, vasantaśaradoḥ
sādhāraṇaḥ, śītoṣṇayormadhyaḥ; evaṃ bale śaktyupacayalakṣāṇe śreṣṭhe tīkṣṇaḥ,
madhye madhyaḥ, kaniṣṭhe mṛduḥ; kaphavāte doṣe tīkṣṇaḥ, pittarakte mṛduḥ,
kaphapitte madhyaḥ; evaṃ vikāre'pi; cakārasyānuktasamuccayārthatvāt
krūramadhyamṛdukoṣṭheṣvapi boddhavyam||91||
dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ | paścāt saṃśamanīyaṃ ca
dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ ||92||
idānīmutkleśanādinā bastiṃ tridhā bhindan teṣāṃ bhedānāṃ kālaviśeṣe
pradānamāha- dadyādityādi| tatrānutkliṣṭadoṣasya ādāvutkleśanaṃ, madhye
doṣaharaṃ, tataḥ paścāddoṣaśeṣasya saṃśamanāya saṃśamanamiti| utkliṣṭadoṣasya
doṣaharaṇasaṃśamane eva kartavye| doṣaharasya basteḥ prathamapuṭakadānena
samyagdoṣānirharaṇe dvitīyaṃ tṛtīyaṃ vā puṭakaṃ dadyāt,
evamutkleśanasaṃśamanayorapi vedyam| utkliṣṭādijñānaṃ tu doṣāṇāṃ
prakopādilakṣaṇena
31||92||
eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣāphalakalkaśca
bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ ||93|| śatāhvā
madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ
smṛtaḥ ||94|| priyaṅgurmadhukaṃ mustā
tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ
||95||
anye tu vṛddhasuśrutādhyāyina utkleśanādyarthamauṣadhānyatra paṭhanti-
eraṇḍabījamityādi| etāni eraṇḍabījetyādiślokatrayeṇa paṭhitānyauṣadhāni
utkleśanādyarthaṃ kalkāvāparūpatayā, vātādibastyuktakalkāvāpeṣu
kuśāgrabuddhinā doṣaṃ mānaṃ ca vimṛśya anucitaparityāgocitasvīkāreṇa
samavetāni kāryāṇi yathā mātrādhiko mithyāmātrāyuktaśca bastirna bhavatīti
jejjaṭācāryaḥ| gayī tu dadyādityādikaṃ yāpanabastiviṣayaṃ manyate| teṣāṃ tu
dvividhaṃ prayojanaṃ- svasthasya vājīkaratvaṃ rasāyanahetutvaṃ cetyekam,
aparaṃ ca dhātugatadoṣaharaṇaṃ; tatra dhātugatadoṣāṇāmutkleśanābhāvāt
tadutkleśanādyarthammidamuktamityarthaḥ| ete
cotkleśanādyarthameraṇḍabījetyādiślokatrayeṇa kalkāvāpā yathākramamuktāḥ| anye
tu hīnasattvabalakāladravyavikāreṣu koṣṭhaviśeṣe ca mṛdavo bastayo deyāḥ,
taiścāpyutkleśane doṣāṇāṃ haraṇaṃ, śeṣasya tu doṣasya saṃśamanamityāhuḥ||93-95||
nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi | nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ
śiśusthavirayorapi
||96|| doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya
ca | samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam
||97|| yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra
nocyate | phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasambhavaḥ
||98|| yojyastvataḥ sukhenaiva
nirūhakramamicchatā | yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā
||99||
atha
32
ke te mṛdavo bastaya iti pṛṣṭo viṣayanirdeśapūrvaṃ tāneva nirdiśannāha-
nṛpāṇāmityādi| tatsamānāṃ rājatulyapuruṣāṇāṃ vāṇijyavyavahāriṇāṃ
vārdhuṣikāṇām| śiśusthavirayoḥ bālavṛddhayoḥ| doṣanirharaṇārthāya svasthe'pi
kālaikakṛtadoṣanirharaṇārthāya, balavarṇodayāya ca apetasakaladoṣasyetyarthaḥ|
niyamo niṣedhaḥ| atra mādhutailikavidhāne| yadecchatīti yadā yasmin kāle ātura
icchati tadā tasmin kāle vipaścitā vaidyena eṣa bastiḥ prayoktavyaḥ, etena
sārvakālikatvamuktaṃ bhavati||96-99||
madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārdhaṃ
śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca
||100|| phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca
viloḍitaḥ | deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasañjñitaḥ
||101||
madhutaile same syātāmityādi| pādahīnāḥ sarve eva mādhutailikāḥ, tataśca tathā
kalpanīyā yathā nava prasṛtā bhavanti; madhutailayoḥ prasṛtāścatvāro
dvikarṣādhikāḥ, eraṇḍamūlakaṣāyasya tāvanta eva, śatapuṣpā'rdhapalaṃ,
saindhavasya karṣaṃ, madanaphalaṃ caikamityevaṃ navaprasṛtā bhavanti| anayā
kalpanayā sarva eva mādhutailikāḥ kalpanīyā iti jejjaṭācāryaḥ| gayī tu
‘palenaikena saṃyuktaḥ’ iti paṭhitvā mṛdunā'nuktenā māṃsarasakāñjikādinā
pūraṇaṃ karoti| evamapareṣu caturṣu nava prasṛtāḥ pūraṇīyā ityāha||100-101||
vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ | pippalīphalasaṃyukto
bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ ||102||
vacāmadhuketyādi| vacāsaindhavapippalīmadanaphalānāṃ pratyekaṃ kārṣikā bhāgāḥ,
madhutailayoścatvāraḥ prasṛtāḥ karṣadvayādhikāḥ, eraṇḍamūlakvāthastāvanmātra
eva; iti yuktarathābhidhāno mādhutailikaḥ||102||
suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu | hiṅgusaindhavasaṃyukto
bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ ||103||
suradārvityādi| suradāruvarārāsnāśatapuṣpāvacāhiṅgusaindhavānāṃ
tulyamānenaikaṃ palaṃ, madhutailayoḥ karṣadvayādhikānyaṣṭau palāni,
eraṇḍamūlakvāthastāvanmātra eva| evaṃ doṣaharābhidhāno mādhutailikaḥ;
kecidatra hiṅgusthāne biḍaṃ paṭhanti||103||
pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu | bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ
sasaindhavaḥ ||104||
pañcamūlīkaṣāyamityādi| pañcamūlīkaṣāyasya karṣadvayādhikāni aṣṭau palāni,
madhutaile api tāvanmātre eva, māgadhikāśatāhvāsaindhavānāmekaṃ palam| ayaṃ ca
pāñcamūliko mādhutailikaḥ||104||
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu | sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ
siddhabastiriti smṛtaḥ ||105||
yavakolakulatthānāṃ pūrvavat kvāthaḥ, madhutaile'pi pūrvavat,
māgadhikāsaindhavayaṣṭyāhvānāmekaṃ palam| siddhabastyabhidhāno'yaṃ
mādhutailikaḥ| pañcāpyete mādhutailikā uktāḥ||105||
mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ |
mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān
||106|| pālikān
pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam | jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ
pacet ||107|| kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt
33
suparisrutam | pādena jāṅgalarasastathā madhughṛtaṃ samam
||108|| śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ
sarasāñjanaiḥ | kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ
||109||
vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut |
visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ
||110|| balyaḥ sañjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ
śūlanāśanaḥ | yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ
||111||
mādhutailikasyāgrato gayadāsācāryamate mustādisthāpanabastirnāsti,
jejjaṭācāryastu mustādisthāpanabastiṃ paṭhati vyākhyānayati ca,
tadvyākhyānābhiprāyeṇa mayā'pyasau vyākhyāyate- mustāpāṭhetyādi| mustādīni
pañcamūlālpasahitānyaṣṭādaśapalāni, tato madanasyāṣṭābhiḥ
phalairdvipalamityevaṃ viṃśatipalapramitāni
jalāḍhake'ṣṭāviṃśatyadhikaśatapalapramite pacet, tato dvātriṃśatpalapramitaḥ
kvātho'vaśiṣṭo bhavati, tatastaṃ kvāthaṃ pādaśeṣaṃ kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktaṃ
dugdhasya catuḥṣaṣṭipalopetaṃ punaḥ pacettāvadyāvat kṣīrāvaśeṣaṃ prasthadvayaṃ
catuḥṣaṣṭipalāni bhavati, pādena prasthasyāṣṭau palāni māṃsarasasya, evaṃ
dvāsaptatipalāni bhavanti| ato madhyādekasya puṭasyārthe caturviṃśatipalāni
grāhyāṇi; tatra madhunaḥ prasṛtaḥ sārdhaḥ, ghṛtasya tāvadityevaṃ ṣaṭpalāni
kṣipyante, śatāhvādīnāṃ ṣaḍdravyāṇāṃ karṣapramitānāṃ kalkasya sārdhaṃ palaṃ,
nirūhāṅgatvānmadanaphalasyārdhapalamevaṃ kalkasya prasṛto bhavatītyekasmin
puṭake dvātriṃśatpalapramitaprastho bhavati; evamaparamapi puṭakadvayaṃ
karaṇīyaṃ, evaṃ puṭakatrayasyārthe ṣaṇṇavatipalāni bhavanti| idaṃ
mustādiyāpanabastimānaṃ jejjaṭācāryeṇa tantrāntaroktamadhyamānena kalpitaṃ|
tathā ca parāśaraḥ- “nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ smṛtam|
madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ ca kuḍavāstrayaḥ”- iti|
gūḍhapadabhaṅgaṭippaṇakāreṇa punaranyathā vyākhyātam| tathāhi-
“mustādidravyāṇāṃ pālikān bhāgān dravatvāddviguṇayā kalpanayā jalasyāḍhake
aṣṭāviṃśatyadhike palaśate paktvā pādaśeṣaṃ dvātriṃśatpalapramāṇaṃ
kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktaṃ punaḥ pacedyāvatkṣīraśeṣaṃ catuḥṣaṣṭipalāni bhavanti|
tataśca sapādaprasthe jāṅgalarasasya pañca palāni, madhughṛtaṃ pṛthak
sārdhadvipalasammitaṃ, śatāhvādikakalkasya madanaphalāṣṭakena yuktaṃ
paladvayaṃ prakṣipyaikadhyaṃ ṣaṭsaptatyā palaiḥ puṭakatrayaṃ deyam||103-111||
avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit | bījenānena śāstrajñaḥ
kuryādbastiśatānyapi ||112||
avekṣya bheṣajamityādi| tatra bheṣajaṃ vraṇajvarādiharaṃ, vikāraṃ ca
vraṇajvarādikaṃ vātāpittakaphasaṃsargasannipātajaṃ śoṇitajaṃ ca|
cakāreṇānuktaṃ kālabalādi samuccīyate| ‘vātaghnauṣadhaniṣkvāthā’ ityādiṣu
bastiṣūktena bījenetyarthaḥ||112||
ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayat | āhārācārikaṃ śeṣamanyat
34
kāmaṃ samācaret ||113||
ajīrṇe netyādi| anyaccheṣamāhārācārāśritaṃ karma kāmaṃ yatheṣṭaṃ
samācaret||113||
yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena
35
pradīyate | mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate
||114|| ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi
kalpite | yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ
||115|| balopacayavarṇānāṃ yasmād
vyādhiśatasya ca | bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ
||116|| sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ
snigdhāśca ye narāḥ | mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ
||117||
viśeṣasañjñayā mādhutailikānāha- yasmānmadhu ca tailamityādi||114-117||
mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt | ekabastipradānācca
siddhabastiṣvayantraṇā ||118||
kasmādete niyantraṇāstadāha- mṛdutvādityādi| mṛduvīryairauṣadhaiḥ kalpito
mṛduḥ| pādahīnatvāditi pādena hīnaḥ pādābhyāṃ vā hinaḥ, tataśca pādahīnā nava
prasṛtā bhavanti, pādābhyāṃ hīnāḥ ṣaṭprasṛtā bhavanti| akṛtsnavidhisevanāditi
vamanādisaṃskāravarjanāt| ekabastipradānācceti ekapuṭakapradānāt; ‘ekāhaṃ
praṇidhānācca’ iti kecit paṭhanti, ekāhameva praṇidhānaṃ bastidānamityarthaḥ|
paraṃ kālaikakṛte doṣakope kadācit samyaṅnirūḍhalakṣaṇamavekṣya
dvitryādibastidānamapīti pāṭhaviśeṣādviśiṣṭo'rthaḥ; ato ‘naikāhapraṇidhānāt’
ityapare paṭhanti; tatra śodhananirūhavadekāhameva praṇidhānaṃ nāstyeva; kiṃ
tarhi sādhāraṇatvāt samadhātuṣu vājīkaraṇādāvasakṛddānamapīti||118||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne nirūhakramacikitsitaṃ
nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||38||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne'ṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ||38||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘anuktaṃ vidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ardhāsyaṃ vivṛtaṃ kṛtvā’ iti pā. ↩
- 3 ‘auṣadhāntamupasaṅgṛhya’ iti pā. ↩
- 4 ‘pīḍanakālādupekṣyāturamupaveśayet’ iti pā. ↩
- 5 ‘utkaṭakaṃ’ iti ‘utkaṭikaṃ’ iti ca pā. ↩
- 6 ‘anucchīrṣakāyāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘vyaktakṣārāmloṣṇalavaṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘… ratyalpavego’ iti pā. ↩
- 9 ‘mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogādīni’ iti pā. ↩
- 10 ‘sunirūḍhaṃ tataḥ snātaṃ yathāsvaṃ pratibhojayet’ iti pā. ↩
- 11 ‘... rogāvasthasyākrameṇāpi’ iti pā. ↩
- 12 ‘catvāraḥ snehabhāgastu pañcamaḥ’ iti pā. ↩
- 13 asyāgre ‘kvātho'ṣṭādaśapalāni, evaṃ pittakaphayorapi’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 14 ‘bastistu kalpitaḥ samyak tasyādānaṃ yathārthakṛta’ iti pā.| ‘ādānam upayogaḥ’, iti hārāṇacandraḥ ↩
- 15 ‘mathnīyādanusnehaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘dvādaśaprasṛtibastiṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘paladvayatyāgaṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kṛtvā kvāthaṃ gṛhṇīyāt iti pā. ↩
- 19 ‘catuṣpalaprayojanaparo'yaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘nikṣipyamāṇe'lpaṃ kṣaudramityuktatvāt’ iti pā. ↩
- 21 ‘priyaṅgvañjanasaindhavaiḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘mṛdormāṃsasya’ iti pā. ↩
- 23 ‘tejaḥ tvaksthā dīptiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘balāmadanasarṣapaiḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘tathā tailamadhunī’ iti pā. ↩
- 26 ‘kṣaudrādīni guṇadoṣatayā nipuṇabudhdyā’ iti pā. ↩
- 27 ‘viṣamajvaraśūlārśograhaṇīvātakuṇḍalān’ iti pā. ↩
- 28 ‘etānyanuktānyapi dāpayeta yuktyā nirūhe madanātphalaṃ ca’ iti pā. ↩
- 29 ‘sadyaskamusṛgaṇḍaṃ vā’ iti pā. ↩
- 30 ‘jejjaṭa rūpāyatau’ iti pā. ↩
- 31 ‘pravṛttyunmukhatvādilakṣaṇena’ iti pā. ↩
- 32 ‘āturaviṣayānnirdiśya svasthaviṣayaṃ nirdiśannāha’ iti pā. ↩
- 33 ‘kṣīraprasthena saṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ parisrutam’ iti pā. ↩
- 34 ‘śeṣamanyadyuktaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘prādhānyenātra vartate’ iti pā. ↩