athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| upadravantītyupadravā rogāḥ, āturasyopadravā āturopadravāḥ; te
cātra prāyeṇa pañcakarmanimittā vyāpadaḥ, teṣāṃ cikitsitaṃ
kāraṇaguṇapratyanīkaṃ vidhānam| ‘āturopakramacikitsitam’ iti kecit paṭhanti|
snehādīnāṃ nirūhāntānāmupakramāṇāmante'gnimāndyamevāvaśyambhāvi,
tatsandhukṣaṇārthaṃ peyādisaṃsarjanopadeśāya varjyānāṃ ca krodhādīnāṃ
prajñāparādhāt karaṇe tajjavyādhipraśamanāya
cāturopadravacikitsitābhidhānam||1-2||
snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ | nirūḍhasya ca kāyāgnirmando
bhavati dehinaḥ
||3|| so'nnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ
praśāmyati | alpo mahadbhirbahubhiśchādito'gnirivendhanaiḥ
||4|| sa
cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate | kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca
sandhukṣita ivānalaḥ ||5||
idānīṃ snehapānapūrvakapaścakarmaṇāṃ sopapattikakarmakaraṇād vyāpadāṃ
nivāraṇamupadiśannāha- snehapītasyetyādi| nirūḍhasya ceti
cakāreṇānuvāsitamanuktaṃ samuccinoti| nanu snehapānādayo'nalaprabodhodaya
hetava ityuktatvāt kathaṃ tairmando'gnirbhavati dehinaḥ? ucyate, tatkāla eva
mandaḥ, krameṇa tu tena dīpto bhavatīti na doṣaprasaṅgaḥ| tasya
1
krameṇa yathā prākṛtāvasthāpannatvaṃ bhavati tathā nirdiśannāha-
so'nnairityādi||3-5||
hṛtadoṣapramāṇena sadā''hāravidhiḥ smṛtaḥ |6|
tatroktapramāṇakāraṇamuddiśannāha
2
- hṛtadoṣetyādi|6|-
trīṇi cātra pramāṇāni prastho'rdhāḍhakamāḍhakam
||6|| tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe
madhyamottame |7|
tadeva katividhaṃ kiyatpramāṇamityāha- trīṇi cātretyādi||6||-
prasthe parisrute deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā
||7|| dve caivārdhāḍhake deye
tisraścāpyāḍhake gate | vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ
||8|| dadyāduktena vidhinā
klinnasikthāmapicchilām | asnigdhalavaṇaṃ
3
svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ
||9|| aṃśadvayapramāṇena dadyāt
susvinnamodanam | tatastu kṛtasañjñena hṛdyenendriyabodhinā
||10|| trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ
mṛdu | tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktumasmai vicakṣaṇaḥ
||11|| lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasairdadyāt
susaṃskṛtaiḥ |12|
teṣu ca triṣu doṣanirharaṇapramāṇeṣu trīnevānukramān krameṇāha- prasthe
parisrute ityādi| prasthaścātra sārdhatrayodaśapalaḥ| yavāgūśabdena peyā
vivakṣitā, svalpataṇḍulā aṣṭāṃśataṇḍulakṛtā; taduktaṃ- “peyāṃ
pibeducitabhaktakṛtāṣṭabhāgāṃ trirdviḥ sakṛtpravaramadhyajaghanyaśuddhaḥ”-
iti| yavāgūrityatraikavacananirdeśādekavāramiti boddhavyam| dve caivārdhāḍhake
ityatra dve peye dvau vārāviti boddhavyam| tisraścāpyāḍhake gate ityatra
tisraḥ peyā iti boddhavyam| vilepītyādi|
ucitādabhyastāttaṇḍulāccaturthabhāgena kṛtām| uktena vidhineti
ekadvitrikrameṇa| klinnasikthām atipakvataṇḍulām| apicchilāṃ maṇḍarahitāṃ
4, yavāgūṃ dadyāt ‘bhiṣak’ ityadhyāhāraḥ| aṃśadvayapramāṇenetyādi|
ucitādardhabhāgataṇḍulāt kṛtaṃ bhaktamityarthaḥ| trīnaṃśāniti tribhāgakalpitaṃ
samyakpakvaṃ ghṛtamaṇḍena
5
samanvitam| tata ityādi|- tato'nantaraṃ kṛtasañjñena yūṣeṇa saha āturāya
rogiṇe odanaṃ bhaktamucitaṃ taṇḍulāṃśatrayakṛtaṃ bhoktuṃ vitared dadyāditi
sambandhaḥ| asya ślokasyādau “tribhāgakalitaṃ samyagakṛtenātha sammitam” iti
pratipustakeṣu pāṭho dṛśyate sa ca na paṭhanīyaḥ, jejjaṭādinibandhakāraiḥ
sarvairapi parihṛtatvāt| tato yathocitamityādi|- yathocitamiti
aṃśacatuṣṭayapramāṇaṃ paripūrṇamityarthaḥ| hṛtadoṣapramāṇenetyādi dadyāt
susaṃskṛtairityantagranthenaitaduktaṃ bhavati- hīnaśuddhiśuddhasya puruṣasya
tāvat prathame'nnakāle ucitabhaktakṛtāṣṭabhāgāṃ peyāṃ dadyāt, tasminneva dine
dvitīye'nnakāle prakṛtisthāt jaraṇakālocitādbhaktāt caturthāṃśena
kṛtāmatipakvataṇḍulāvayavāṃ maṇḍarahitāṃ vilepīṃ dadyāt; dvitīye'hni
tṛtīye'nnakāle'snigdhālavaṇasvacchenākṛtamudgayūṣeṇocitādardhabhāgataṇḍulakṛtaṃ
susvinnamodanaṃ dadyāt, tasminneva dine caturthe'nnakāle hṛdyenendriyabodhinā
kṛtasañjñena yūṣeṇocitataṇḍulāṃśatrayakṛtamodanaṃ bhoktuṃ dadyāt;
tatastṛtīye'hni pañcame'nnakāle lāvaiṇahariṇādīnāṃ
susaṃskṛtarasairaṃśacatuṣṭayapramāṇaṃ bhaktaṃ bhoktuṃ dadyāt, tṛtīye'hni
ṣaṣṭhe'nnakāle prakṛtibhojanamāgacchet| madhyaśuddhiśuddhasya ca tāvadādau
dvayorannakālayoḥ peyāṃ dadyāt, dvitīye'hni dvayorapyannakālayorvilepikāṃ,
tṛtīye'hni kāladvaye'pyakṛtayūṣaṃ, caturthe'hni kāladvaye'pi kṛtayūṣaṃ,
pañcame'hni kāladvaye'pi māṃsarasamityataḥ ṣaṣṭhe'hni prakṛtibhojanamāgacchet|
uttamaśuddhiśuddhasya ca tāvat prathame'hni dvayorapyannakālayoḥ peyāṃ dadyāt,
dvitīye'hni prathame'nnakāle peyāṃ, dvitīye vilepikāṃ; tṛtīye'hni
dvayorapyannakālayorvilepikāṃ; caturthe'hni dvayorapyannakālayorakṛtayūṣaṃ;
pañcame'hni prathame'nnakāle'kṛtayūṣaṃ, dvitīye'nnakāle kṛtayūṣaṃ; ṣaṣṭhe'hni
dvayorapyannakālayoḥ kṛtayūṣaṃ; saptame'hni dvayorapyannakālayormāṃsarasaṃ;
aṣṭame'hni prathame'nnakāle māṃsarasam, ato'ṣṭamadivasasya dvitīye'nnakāle
prakṛtibhojanamāharet| gayī tu hīnaśuddhau prathame'nnakāle
ucitataṇḍulāṣṭabhāgakṛtā peyā, dvitīye'nnakāle tūcitataṇḍulacaturthabhāgakṛtā
vilepī, tṛtīye'nnakāle tūcitataṇḍulārdhabhāgakṛtena bhaktena saha dakalāvaṇiko
yūṣo raso vā yathādoṣaṃ, caturthe'nnakāle tūcitataṇḍulabhāgatrayakṛtena
bhaktena saha kṛtasañjño yūṣaḥ pippalīśṛṅgaverasiddhaḥ kṛto raso vā
yathādoṣaṃ, tato yathocitaṃ paripūrṇabhaktaṃ susaṃskṛtena rasena yūṣeṇa vā
deyamiti tṛtīye dine prakṛtibhojanam| evaṃ madhyamottamaśuddhau peyādīnāṃ
dvitrikāladānena yathākramaṃ pañcame saptame ca dine prakṛtibhojanam| uktaṃ
ca, tantrāntare- “peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ
6
tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān
7
pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ” (vā.sū. a.18)- iti||7-11||-
hīnamadhyottameṣveṣu virekeṣu prakīrtitaḥ
||12|| ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya
kramastvayam |13|
uktamevānukramaṃ niyamayannāha- hīnetyādi| prasthe parisrute hīno virekaḥ,
tasmin peyādikrama ekaikamannakālaṃ deyaḥ; ardhāḍhake parisrute madhyo
virekaḥ, tasmin peyādiḥ pratyekaṃ dvau dvāvannakālau deyaḥ; āḍhake parisrute
uttamo virekaḥ, tasmin peyādiḥ pratyekaṃ trīṃstrīnannakālān deyaḥ| eṣu
pūrvokteṣu hīnādivirekeṣu hṛtadoṣamānāpekṣayā ekadvitriguṇo'yamāhārakramaḥ
samyak prakīrtitaḥ; tato mithyāhīnātiyogenāsamyagityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati-
hīne vireke caturbhirannakālaiḥ sāyamprātikabhojanābhyāṃ dvyahaṃ, madhye
taddviguṇena caturahaṃ, uttame tattriguṇena ṣaḍahamiti||12||-
kaphapittādhikānmadyanityān hīnaviśodhitān
||13|| peyā'bhiṣyandayetteṣāṃ tarpaṇādikramo
hitaḥ |14|
idānīṃ kvacidviṣaye peyādikramaniṣedhamāha- kaphetyādi| ye
kaphapittādhikāstathā madyanityāstān hīnaviśodhitān peyā'bhiṣyandayet
abhiṣyaṇṇasrotaskān kuryāt, atasteṣāṃ hīnaśodhitānāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ|
tatra prathame'nnakāle tarpaṇaṃ lājasaktubhiḥ kāryaṃ tato yūṣabhaktādikamiti|
tantrāntare coktaṃ- “srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam| peyāṃ na
pāyayet” (vā.sū.a.18)- ityādi| nanu tarpaṇādikramasvīkāre hīnavireke
prākpratipāditasya peyādikramasya nairarthakyam? ucyate-
kaphapittādhikamadyanityau parityajyānyatra hīnavireke peyādikrama iti||13||-
vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ
||14|| narānupoṣitāṃścāpi viriktavadupācaret
|15|
idānīmaśuddhe'pi kvacidagnimāndyahetau saṅkṣepārthaṃ
saṃśodhanoktasaṃsarjanānukramamatideśena nirdiśannāha- vedanālābhaniyametyādi|
vedanāyā lābho vedanālābhaḥ, alābha iṣṭasyeti kecidācakṣate,
lābho'niṣṭasyetyanye, niyama upavāsādiḥ, vaicittyam unmādādiḥ,
etairhetubhirupoṣitānnarān viriktavadupācaret| tatrāpi laṅghanamānena
hīnamadhyottamābhihitena dvyahaṃ caturahaṃ ṣaḍahamevānnasaṃsarjanam||14||-
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṅkhyā hyeṣā virecane
||15|| śleṣmāntatvādvirekasya na tāmicchati
tadvidaḥ | eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo'sti kaścana
||16||
prākpratipāditaprasthārdhāḍhakādisaṅkhyāyā virekaikaviṣayatvaṃ pratipādya
kāraṇamukhena nirākurvannāha- āḍhakārdhāḍhaketyādi|
agnyadhiṣṭhānasamplavādatyarthamagnimāndyahetau virecana evāḍhakādisaṅkhyā,
vamanāsthāpanayostvagnyadhiṣṭhānānabhibhavena tādṛśāgnimāndyābhāvānmānaniyamo
nāsti; ata eva tadahareva vamane kulatthamudgayūṣabhojanaṃ, āsthāpane
māṃsarasabhojanamanuvāsanaṃ ca| etanmataṃ nirasyannāha- śleṣmāntatvādityādi|
ayamabhiprāyaḥ- virecanaṃ niḥśeṣapittanirharaṇāya prayujyate,
niḥśeṣapittanirharaṇaṃ ca tadaivānumīyate yadā pittapravartanānantaraṃ tat
paradeśastha āmarūpaḥ kaphaḥ pravartate; tasmāt kaphāntikatvāndvirekasya tāṃ
prasthādikāṃ saṅkhyāṃ virecanavido necchanti| etena vaigiko'pi nirākṛtaḥ,
laiṅgikaḥ punarekāntena viśuddha eva| yato laiṅgike'pi kaphāntikatvamasti|
tathāca- ‘vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa gacchati, evameva
virecane purīṣapittauṣadhakaphā’ iti| ato vaigikamānikau virekau gauṇatayā
pratipāditau kvacidbālavṛddhādyavasthāvaśāt prayuktau kartavyau| mukhyaḥ
punarekaḥ kaphāntika evetyāha- eko vireka ityādi| na dvitīyo'stīti tṛtīyasya
punaḥ kā kathā, evaṃ vamanamapyekameva| tathāca bhojaḥ,- “tasmānmatimatā
nityamātmānaṃ parirakṣatā| pittāntaṃ vamanaṃ sthāpyaṃ kaphāntaṃ ca virecanam”-
iti||15-16||
balaṃ yattrividhaṃ proktamatastatra kramastridhā | tatrānukramamekaṃ tu
balasthaḥ sakṛdācaret
||17|| dvirācarenmadhyabalastrīn vārān
durbalastathā | kecidevaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu
||18||
evaṃ tarhi tadāśrayānnasaṃsarjanatritvamapi nāstīti
prakārāntareṇaivānnasaṃsarjanatritvaṃ tadāśrayaṃ darśayannāha- balaṃ
yattrividhamityādi| balamatropacayalakṣaṇameva| yasmāt prāgeka eva vireka
upavarṇitaḥ, atastrividha āhārakramo balaṃ yattrividhaṃ proktaṃ tatra jñeyaḥ|
tatra trividhe'pi bale sarvatra trividhamapyannasaṃsarjanaṃ prāpnoti; kvacit
kañcinnirdiśannāha- tatrānukramamityādi| tatraiva matāntaraṃ darśayannāha-
kecidevamityādi||17-18||
saṃsargeṇa vivṛddhe'gnau doṣakopabhayādbhajet | prāk svādutiktau
snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ
||19|| svādvamlalavaṇān bhūyaḥ
svādutiktāvataḥ param | snigdharūkṣān rasāṃścaiva vyatyāsāt svasthavattataḥ
||20||
ataḥ paraṃ krameṇaiva kṛtasaṃsargasya rasāvacāraṇakramamāha- saṃsargeṇetyādi|
annasaṃsarjanakramavivṛddhe'gnau doṣakopabhayāt snigdhān madhurāmlalavaṇān,
rūkṣān kaṭutiktakaṣāyān rasān, vyatyāsāt viparyayāt, evamatroktaparipāṭyā
bhajet| tatra pravṛddhāgnihetuvātapittasyāvajayārthamagneḥ samīkaraṇārthaṃ ca
pūrvaṃ svādutiktakau, tato vātakaphāvajayārthamagneḥ sandhukṣaṇārthaṃ ca
vyatyāsāditi prāguktarasapratyanīkān snigdhāmlalavaṇakaṭukān|
tataścāmlalavaṇakaṭukajanitapittavātāvajayārthaṃ svādutiktau, tato bhūyaḥ
kaṣāyakaṭukau, tato'nyonyapratyanīkarasānāṃ snigdharūkṣayorvyatyāsādupayogena
prakṛtigo bhavet| vṛddhavāgbhaṭastvāha- “dadyānmadhurahṛdyāni tato'mlalavaṇau
rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||anyonyapratyanīkānāṃ
rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet”||19-20||
kevalaṃ snehapīto vā vānto yaścāpi kevalam | sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta
laghu bhojanam ||21||
pañcakarmāṅgayoreva snehavamanayoryathoktānnasaṃsarjananiyamo nānyatreti
darśayannāha- kevalamityādi| doṣarogasaṃśamananimittaṃ pītasnehaḥ kevalaṃ
snehapītaḥ, tathā vāntaśca ajīrṇabhuktādinimittaṃ kṛtavamanaḥ| laghubhojanaṃ
mātrādravyābhyām| tato'ntaroktenaiva vidhānena svādvādīnaśnīyāt||21||
kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam | sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā
balavān bhavet ||22||
snehapītasyetyādyekavākyoktānāṃ pañcānāṃ snehapītādīnāṃ madhye dvayoḥ
kṛtasirāvyadhaviriktayoḥ parihārakālaṃ gauravānnirdiśannāha- kṛtaḥ sirāvyadho
yasyetyādi| yasya sirāvyadhaḥ kṛtaḥ, yasya ca śodhanaṃ virecanākhyaṃ kṛtaṃ,
tasyobhayasyāpi śodhanānantaraṃ saptarātraṃ kṛtasaṃsargasya saptāhādūrdhvaṃ
paripūrṇāhāratvena svādvādirasānāṃ kramaviparyayābhyāmupasevayā rasasya śanaiḥ
śanairdhātvantarānukramato māsena śukratvācchanairbalāvāptirutpadyate; ata
uktaṃ- sa nā pariharenmāsamiti| nā puruṣo vakṣyamāṇaṃ krodhādikaṃ pariharet|
tatra kasyacidatyantakṣīṇāgnerjalasantānavadrasaprasaraṇena māsānantaramapi
balalābhaḥ, kasyaciddīptāgneḥ śabdasantānavadrasaprasaraṇena māsādarvāgapi
balalābhaḥ syādata uktaṃ- yāvadvā balavān bhavediti||22||
tryahaṃ tryahaṃ pariharedekaikaṃ bastimāturaḥ
8| tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret
||23||
caturṣu snehapītādiṣu pūrvokto'nnasaṃsargakālaniyamaḥ, bastau tu tādṛśo niyamo
nāsti, kathaṃ? doṣavyādhibalāpekṣayā basteḥ punaḥ punaḥ śīlanāt; taduktaṃ-
aṣṭādaśāṣṭadaśakānityādi; ata ekaikaṃ bastimuddiśya viśiṣṭaṃ niyamaṃ
darśayannāha- tryahaṃ tryahamityādi| ekaikaṃ bastiṃ sevitvā tryahaṃ tryahaṃ
vakṣyamāṇaṃ parihāryaṃ pariharet| tṛtīye tu parīhāra ityādi| viśeṣeṇa parīhāre
kṛte satyanantaraṃ caturthapañcamadivasādau, yathāyogaṃ yogānatikrameṇa
samyaṅnirūḍhānuvāsitayogalakṣaṇānatikrameṇa,
samācaredyathāsātmyamupasevetetyarthaḥ| anye tu vyākhyānayanti- ekaikaṃ
bastimanuvāsanaṃ dattvā trīṇi trīṇyahāni pariharet, tṛtīye tu bastau gate
tṛtīyādanuvāsanādūrdhvaṃ, yathāyogaṃ yathāvasthamagnyādīnavekṣya,
catuḥpañcadivasānantarīkṛtya, anuvāsanaṃ yojanīyam||23||
tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ | snigdhaśuddhākṣirogārtā
jvarātīsāriṇaśca ye ||24||
śuddhasamānadharmiṇo'nyānapi dṛṣṭāntenāha- tailapūrṇāmetyādi| yathā
tailapūrṇamapakvamṛdbhājanamayatnaina cālyamānaṃ viśīryate,
tadvadayatnenopacaryamāṇā vraṇāturādayo'vasthāntaraṃ prāpyante; tasmādete'pi
saṃśuddhavadupakramyā iti tātparyārthaḥ||24||
krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāttāṃstānupadravān | āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ
vibhramamṛcchati
||25|| maithunopagamāddhorān vyādhīnāpnoti
durmatiḥ | ākṣepakaṃ pakṣaghātamaṅgapragrahameva ca
||26|| guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca
dāruṇau | rudhiraṃ śukravaccāpi sarajaskaṃ pravartate
||27|| labhate ca divāsvapnāttāṃstān vyādhīn
kaphātmakān | plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram
||28|| mohaṃ sadanamaṅgānāmavipākaṃ
tathā'rucim | tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhinandati
||29|| uccaiḥ sambhāṣaṇādvāyuḥ
śirasyāpādayedrujam | āndhyaṃ
9
jāḍyamajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā
||30|| hanumokṣamadhīmanthamarditaṃ ca
sudāruṇam | netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram
||31|| labhate dantacālaṃ ca
tāṃstāṃścānyānupadravān | yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān
||32|| tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāṃ ca
vibhramam | cirāsanāttathā sthānācchroṇyāṃ bhavati vedanā
||33|| aticaṅkramaṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute
rujaḥ | sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣamathāpi vā
||34|| śītasambhogatoyānāṃ sevā
mārutavṛddhaye | tato'ṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ
||35|| vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi
samāpnuyāt | viruddhādhyaśanānmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati
||36|| asātmyabhojanaṃ
hanyādbalavarṇamasaṃśayam | anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ |
rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi
||37||
pūrvokteṣu snehapītādiṣu pañcasu parihāryāṇāmaparihāreṇa kiṃ bhavatītyāha-
krudhyataḥ kupitamityādi| tāṃstānupadravān dāhapipāsāprabhṛtīn| āyāsyata
ityādi| vibhramaṃ vividhaṃ bhramaṃ sammohamadāpasmāronmādādikaṃ mānasaṃ
vikāram| maithunopagamādityādi| tāneva ghorān vyādhīn vivṛṇvannāha-
ākṣepakamityādi| labhate ca divāsvapnāttānityādi| ajighratvaṃ gandhājñatā|
mūkatām avāktvam| adhimantho dṛṣṭirogaḥ| yānayānena labhate ityādi|
yānayānenāśvādigamanena rathācca| cirāsanādityādi| asanaṃ sthitibhavanam|
sthānam ūrdhvībhavanam| aticaṅkramaṇādityādi caṅkramaṇaṃ paribhramaṇam|
‘śophaṃ vā’ ityatra ‘svāpaṃ vā’ iti pāṭhāntaram| śītasambhogatoyānāmityādi|
sambhogaḥ srakcandanādīnāmupabhogaḥ| gayī tu ‘śītasambhogatoyānāṃ’ ityatra
‘śītabhojanatoyānāṃ iti paṭhati| vātātapābhyāmityādi| yathākramaṃ vātād
vaivarṇyaṃ, ātapaprakupitāt pittājjvaraḥ| viruddhādhyaśanānmṛtyumityādi|
payomatsyādibhojanaṃ viruddhāśanam, adhyaśanamajīrṇe bhojanaṃ, tābhyāṃ maraṇaṃ
bhayāvaho rogo vā| asātmyabhojanamityādi| ye anātmavantaḥ puruṣā apramāṇataḥ
paśuvadbhuñjate te ajīrṇaṃ prāpnuvanti; ajīrṇaṃ trividham
āmavidagdhaviṣṭabdhabhedena vātādibhiḥ, caturthaṃ rasājīrṇaṃ parigṛhyate|
kiṃviśiṣṭaṃ? rogānīkasya rogasamūhasya mūlam| krodhādiṣu vyāpatsu
āyāsaśokābhyāmekaikā, cirāsanasthānābhyāmapyanye, śītasambhogatoyānāṃ sevayā
punarekaikā, vātātapābhyāṃ dve, tathā viruddhādhyaśanābhyāṃ dve, anyāḥ
subodhāḥ, ityevaṃ pañcadaśa||25-37||
vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān | prayatetāturārogye
pratyanīkena hetunā ||38||
tāsu sarvāsu saṅkṣepeṇa cikitsitaṃ nirdiśannāha- vyāpadāmityādi| vyāpadām
upadravāṇāṃ, kāraṇaṃ viprakṛṣṭaṃ krodhādikaṃ, sannikṛṣṭaṃ pittādikaṃ, vīkṣya
upalabhya, pratyanīkena hetunā viprakṛṣṭakāraṇapratyanīkena
upadravapratyanīkena vātādipratyanīkena vā| ata eva buddhimadgrahaṇaṃ,
buddhimān bhiṣagāturārogyaviṣaye prayatnaṃ kurvīta||38||
viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca sevyaḥ samayūratittirīḥ |
saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva mudgā laghu yacca kīrtitam
||39||
asātmyabhojanaṃ balavarṇaharaṃ pratipāditaṃ, tat kimatra sātmyaṃ
yadapekṣayā'nyadasātmyamiti sātmyamevāha- viriktavāntairityādi| iha
nirdiṣṭādanyadanupadiṣṭamāha- laghu yacca kīrtitamiti| viṣkirajāṅgaleṣu
śāliṣaṣṭikeṣu mudgādiṣu coktādanyadapi yacca laghu proktaṃ tacca
sevyamityarthaḥ| jejjaṭācāryastvanyathā vyākhyānayati, yathā-
viriktavāntairityādyārambhaprayojanaṃ viriktakathitavidhiniyamārthaṃ
vamanānuktavidhiprāpaṇārthaṃ ca; yato viriktasya pramāṇāpekṣayā yavāgvādikrama
ekaśo dviśastriśaśca vihito na vāntasya||39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne āturopadravacikitsitaṃ
nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
cikitsāsthāne ekonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||39||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘atraivānukramavyatireke doṣamanvaye ca guṇaṃ nirdiśannāha’ iti pā. ↩
- 2 ‘tatrānukramapramāṇakāraṇamuddiśannāha’- iti pā. ↩
- 3 ‘asnigdhalavaṇāṃ svacchamudgayūṣayutāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘taṇḍularahitāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘saghṛtamaṇḍena’ iti pā. ↩
- 6 ‘trirdvirathaikaśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘viśuddhakāyaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘ekaikasmin pariharedvastau bastau tryahaṃ tryaham’ iti pā. ↩
- 9 ‘āndhyaṃ bādhiryamaghratvaṃ jaḍatāṃ mūkatāṃ tathā’ iti pā. ↩