athāto dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athetyādi| kavalaśabdenātra cikitsitasādṛśyādgaṇḍūṣapratisāraṇe
upalakṣyete||1-2||
dhūmaḥ pañcavidho bhavati; tadyathā- prāyogikaḥ, snaihiko, vairecanikaḥ,
kāsaghno, vāmanīyaśceti ||3||
teṣvādyasya dhūmasya viṣayabhedapratipādanāya pāñcavidhyāmāha- dhūma ityādi|
kāsaghnavāmanīyayoratraivāntarbhāvāttrividha ityanye| tatra prayogaḥ
1
svasthasya satatopayogastatra sādhuḥ prāyogikaḥ; sa ca śleṣmāṇamutkleśayati,
utkliṣṭaṃ cāpakarṣati, śamayati vātaṃ, snehanavirecanābhyāṃ tulyatvāt|
kāsaharatvāt kāsaghnaḥ; sa punaruraḥkaṇṭharogaharo'pyāvasthika eva|
abhiṣyaṇṇaśirasi śiro virecayatīti virecanaḥ, virecana eva vairecanaḥ;
vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleśyāpakarṣayati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca|
rūkṣasya snehāya prabhavatīti snaihikaḥ; sa ca vātaṃ śamayati,
snehanādupalepanācca| vāmayatīti vāmanīyaḥ, sa
punarutkṛṣṭakaphābhipannakaṇṭhorasaḥ||3||
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ
śarakāṇḍamaṅgulipariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaṃ veṣṭayitvā lepayedeṣā vartiḥ
prāyogike
2, snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ snehamiśraiḥ
snaihike, śirovirecanadravyairvairecane,
bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ
kāsaharaiśca kāsaghne,
snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhirvāmanīyaiśca
vāmanīye ||4||
tasya pañcavidhasyāpi dahanabāhyāśrayadhūmavartisādhanadravyāṇi nirdiśannāha-
tatrailādinetyādi| elādivarge kuṣṭhatagarau varjyau| tathā ca nimiḥ- “dhūmo hi
vakrakuṣṭhābhyāṃ vilālayati śaktitaḥ| mastiṣkaṃ taddhi viṣyaṇṇaṃ nāśāya
pratipadyate”- iti| tasmāt kuṣṭhatagaravarjitenailādinā lepayet| śarakāṇḍaḥ
śareṣikā| aṅgulipariṇāhaṃ kaniṣṭhikāṅgulisamasthaulyaṃ; antayodrvyaṅgulaṃ
vihāya vartiḥ| śarakāṇḍasya sukhāpakarṣaṇārthaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaveṣṭanam|
yadetadaṣṭāṅgulaṃ vartipramāṇamuktaṃ prāyogike tadaṣṭacatvāriṃśadaṅgule netre
jñātavyaṃ, sarvadhūmanetrebhyaḥ ṣaḍbhāgapramāṇā vartiḥ kāryeti
tantrāntarapratipādanāt| tathā ca videhaḥ- “aṅguṣṭhapariṇāhena madhye
sthūlā'ntayostanuḥ| dhūmanetrasya ṣaḍbhāgaṃ vartimānaṃ pracakṣate”- iti
(śarakāṇḍasya mānaṃ bodhyam)| snehaphalasāramadhūcchiṣṭetyādi| snehaphalānāṃ
tilādiśigrubibhītakādiphalānāṃ, sāraḥ tadantargato majjā| tathā
netracaturbhāgena śareṣikā grāhyā, evaṃ snaihikādiṣu caturṣvapi dhūmeṣu
yathāsvaṃ netramānāt ṣaṣṭhabhāgena vartipramāṇamuktaṃ bhavati|
prabhṛtigrahaṇena drākṣāsallakīkhapurādikam| śirovirecanadravyāṇi
viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlupippalīsiddhārthakasurasārjakaprabhṛtīni|
kāsaharaiśceti kāsaharāṇi guṇopavarṇane śāstre tatpratiṣedhe ca proktāni|
snāyucarmetyādi| vāmanīyadravyāṇi madanaphalādīni
saṃśodhanasaṃśamanīyoktāni||4||
tatra bastinetradravyairdhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti | dhūmanetraṃ
tu kaniṣṭhikāpariṇāhamagre kalāyamātrasroto mūle'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ
dhūmavartipraveśasroto'ṅgulānyaṣṭacatvāriṃśat prāyogike, dvātriṃśat snehane,
caturviṃśatirvairecane, ṣoḍaśāṅgulaṃ kāsaghne vāmanīye ca | ete'pi
kolāsthimātracchidre bhavataḥ | vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ vraṇadhūpanārthaṃ
kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti
||5||
atraiva dhūmanetradravyāṇi saṅkṣepārthamatideśenātidiśannāha- tatra
bastinetradravyairityādi| bastinetradravyaiḥ
suvarṇarūpyatrapusīsatāmrakāṃsyādibhiḥ| ata ūrdhvaṃ netrasya
dīrghatvacchidrāṇāṃ pramāṇamāha- dhūmanetramityādi| kaniṣṭhikāpariṇāhamiti
kaniṣṭhikāsamasthūlam| agre mukhanāsikāpraṇayanasthāne, mūle
vartisaṃvaraṇasthāne, aṅguṣṭhapariṇāham aṅguṣṭhasamasthūlam|
dhūmavartipraveśasrota iti yāvatā srotasā dhūmavartipraveśo bhavati
tāvanmātrasrotaskam| mūlacchidramānaṃ caturṣvapi pratipādya
pṛthagdairdhyamānamāha- aṅgulānyaṣṭacatvāriṃśadityādi| daśāṅgulaṃ vā
vāmanīyamiti kecit paṭhanti, tacca gayadāsena videhamatānusāriṇā'samyagiti
pratipāditam| ṛjutrikoṣāphalitaparvatrayaviracitatvaṃ netrasya
tantrāntarādavagantavyam| vraṇanetramaṣṭāṅgulamityādi| kalāyaparimaṇḍalaṃ
guṭikāmukham||5||
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭiratandritaḥ snehāktadīptāgrāṃ
3
vartiṃ netrasrotasi praṇidhāya dhūmaṃ pibet
||6|| mukhena taṃ pibet pūrvaṃ nāsikābhyāṃ
tataḥ pibet | mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītaṃ ca nāsayā
||7|| mukhena dhūmamādāya nāsikābhyāṃ na
nirharet | tena hi pratilomena dṛṣṭistatra nihanyate
||8|| viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta,
snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ, nāsikayā vairecanikaṃ, mukhenaivetarau
||9||
athānantaraṃ dhūmapānavidhānamāha- atha sukhopaviṣṭa ityādi| sukhopaviṣṭa
ṛjvadhodṛṣṭiriti kāyaniyamaḥ| sumanā iti krodhādyapagamānmanoniyamaḥ|
atandritaḥ analasaḥ| snehāktadīptāgrāmiti pūrvaṃ snehāktāṃ paścāddīptāgrām|
mukhenetyādi ubhayamārgapānārho mukhena pūrvaṃ pibet paścānnāsikayeti|
tadubhayapītaṃ pañcaprakāramapyuraḥprāptaṃ mukhena vamanīyaṃ na kathamapi
nāsikayeti darśayannāha- mukhapītamityādi| mukhena pītaṃ mukhenaiva vamet,
nāsikayā'pi pītaṃ mukhenaiva vamet| pratilomena vyāpadamāha- pratilomenetyādi|
tathā ca cakṣuṣyeṇaḥ- “nirvamettu mukhenaiva nāsayā na kathañcana| vilomato
gato
4
dhūmaḥ kuryāddarśanavibhramam”- iti| viśeṣatastu prāyogikamityādi|
śirogatadhamanīnāṃ
5
lakṣaṇaviśeṣamāśritya prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta, sāmānyataḥ
punaruraḥśirorogasambhavānāmubhayamārgeṇāpi, tantrāntaradarśanāt; tathāca
videhaḥ- “prayogapāne pūrvaṃ vā nāsayā dhūmamācaret”- iti| pūrvaṃ vā nāsayā
dhūmamācaredityanena kvacinmukhenāpi prāk peya ityavagamyate|
ubhayamārgapānahetuścakṣuṣyeṇadarśito yathā- “uraḥkaṇṭhādirogeṣu mukhenaiva
pibennaraḥ| śiraḥkarṇākṣināsāsthe nāsāto dhūmamācaret”- iti| snaihikaṃ
mukhanāsābhyāmiti kaṇṭhoraḥsamāśrite vāte mukhena, śiraḥsamāśrite vāte nāsayā,
ubhayamārgeṇa pānārho mukhena pūrvaṃ pibetpaścānnāsikayeti| vairecanikamiti
utkliṣṭakaphābhivyāptakaṇṭhoraso nāsayā, anutkliṣṭakaphaḥ punarvairecanikamapi
prāgvaktreṇa; tathā ca vāgbhaṭaḥ- “prāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe
ghrāṇaśirogate| utkleśanārthaṃ vaktreṇa viparītaṃ tu kaṇṭhage”-| mukhenaiveti
itarau kāsaghnavāmanīyau mukhenaiva peyau, kāsasya vāmanīyasya ca
rogasyoraḥkaṇṭhagatvāt||6-9||
tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ nivātātapaśuṣkāmaṅgāreṣvavadīpya
netramūlasrotasi prayujya dhūmamāhareti brūyāt; evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca
kuryāditi | itarayorvyapetadhūmāṅgāre
6
sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ mūlacchidreṇānyena śarāveṇa pidhāya
tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojya dhūmamāseveta, praśānte dhūme
vartimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punarapi dhūmaṃ pāyayedādoṣaviśuddheḥ; eṣa
dhūmapānopāyavidhiḥ ||10||
tatra prāyogike vartimityādi| sthire acale| samāhite śobhanakāritayā sthāpite|
mūlacchidreṇoti mūle chidraṃ yasya tena mūlacchidreṇānyena śarāveṇa| vartiṃ
dhūmavartiṃ cūrṇaṃ vā||10||
tatra
śokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatāluśoṣacchardiśiro'bhighātodgārāpatarpita-
timirapramehodarādhmānordhvavātārtā
bālavṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraska-
madhughṛtadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāśca na dhūmamāseveran
||11||
idānīṃ dhūmānarhopadeśaḥ- tatra śokaśramabhayetyādi| tatra
śokādibhirūrdhvavātāntaiḥ sahārtaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate||11||
akālapītaḥ kurute bhramaṃ mūrcchāṃ śirorujam |
ghrāṇaśrotrākṣijihvānāmupaghātaṃ ca dāruṇam
||12||
akālapītasya vyāpadudbhavaṃ darśayannāha- akālapīta ityādi||12||
ādyāstu trayo dhūmā dvādaśasu kāleṣūpādeyāḥ | tadyathā-
kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccārahasitaruṣitaśastrakarmānteṣviti
| tatra vibhāgo- mūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ,
snānacchardanadivāsvapnānteṣu vairecanikaḥ, dantaprakṣālanasya
snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti
||13||
kaḥ punardhūmasya pānakāla ityāha- ādyastu trayo dhūmā ityādi| ruṣitaṃ
krodhaḥ||13||
tatra snaihiko vātaṃ śamayati, snehādupalepācca; vairecanaḥ
śleṣmāṇamutkleśyāpakarṣati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca; prāyogikaḥ
śleṣmāṇamutkleśayatyutkliṣṭaṃ cāpakarṣati śamayati vātaṃ sādhāraṇatvāt
pūrvābhyāmiti ||14||
teṣāṃ pratyekaṃ kāryamāha- tatra snaihiko vātamityādi| kutaḥ punarayaṃ
kaphotkleśāpakarṣaṇavātaśamanāni karotītyāha- sādhāraṇatvāditi; sādhāraṇatvāt
pūrvābhyāṃ snehanavirecanābhyāṃ tulyatvādityarthaḥ||14||
bhavati cātra- naro dhūmopayogācca prasannendriyavāṅmanāḥ |
dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhiviśadānanaḥ
||15|| tathā
kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ
pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāścāsya mukharogā na bhavanti
||16||
dhūmopayogaphalamāha- bhavati cātretyādi| krathaḥ akasmāducchvāsāvarodhaḥ||15-16||
tasya yogāyogātiyogā vijñātavyāḥ | tatra yogo rogapraśamanaḥ, ayogo
rogāpraśamanaḥ,
tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyānyatiyogo
7
janayati ||17||
tatretyādi| dṛṣṭināsayo rogadaurbalyābhyāṃ sambandhaḥ| atiyogo
janayatītyasyāgre ‘tatra sarpiḥpānanāvanāñjanatarpaṇāni vidadhyāt’ iti kecit
paṭhanti||17||
prāyogikaṃ trīṃstrīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃstrīṃścaturo
veti, snaihikaṃ yāvadaśrupavṛttiḥ, vairecanikamādoṣadarśanāt,
tilataṇḍulayavāgūpītena pātavyo vāmanīyaḥ, grāsāntareṣu kāsaghna iti
||18||
prāyogikādīnāṃ pānamaryādāmāha- prāyogikamityādi| mukhanāsikābhyāmiti
doṣasthānamavekṣyocitamārgeṇādadīta| trīṃstrīnucchvāsān
katisaṅkhyākānādadītetyāha- paryāyāṃstrīṃścaturo veti|- paryāyaḥ paripāṭī,
ucchvāsatrayeṇaikaḥ paryāyaḥ, tān paryāyān trīṃścaturo vā
doṣapuruṣabalamavekṣya; etaduktaṃ bhavati- tribhiḥādānavisargaistrīn
vārāṃścaturo vā dhūmaḥ pātavyaḥ| vāśabdo'tra vyavasthāyām| tena
tantrāntaravyavasthito'rtho'trajñātavyaḥ| tathāca dhūmapānamātrāvidhāne nimiḥ-
“dhūmapāne tu vijñeya ucchvāsastriguṇaḥ kalāḥ| tisraḥ kalāścātra mātrā
pramāṇaṃ syāttrimātrikam||pibet svasthavidhau mātrāṃ durbalastu kalāṃ pibet|
abhiṣyaṇṇe pramāṇaṃ syāt pramāṇaṃ ca pibedruji”- iti| snaihikamityādi|
yāvadaśrupravṛttiriti balavati puruṣe, durbale ca prāyogikavat| tathāca
bhojaḥ- “pramāṇaṃ snehike dhūme kṛśo mātrāṃ pibennaraḥ| balavāṃstu
pibettāvadyāvadaśrurna gacchati”- iti| vairecanikamādoṣadarśanāditi doṣasya
kaphākhyasya vikṛtasya darśanaṃ yāvat| ata eva tantrāntare śodhanasyaikasmin
dine triścaturvā pānaṃ pratipāditam| tathā ca tantrāntaraṃ- “sakṛt pibet
snehanīyaṃ prayoge sakṛdeva ca| dvirvā virecanīyaṃ tu triścaturvā pibennaraḥ”-
iti| viśiṣṭadhūmapāne pūrvaṃ karaṇīyamāha- tilataṇḍuletyādi| vamanakāla
evākaṇṭhaṃ tilādiyavāgūpītena vāmanīyo dhūmaḥ pātavyo yāvat ‘pitte kaphasyānu
sukhaṃ pravṛtte’ ityādivākyoktaṃ samyagvāntalakṣaṇamiti| grāsāntareṣviti
kavalayoḥ kavalānāṃ vā'ntare, antaraṃ madhyamityarthaḥ| ‘grāsānte’ ityanye
paṭhanti, tathā ‘bhojanasyottare’ ityapare paṭhanti| kāsaghnaśca
vairecanikavat triścaturvā yāvadvikṛtakaphaharaṇam| tathā ca carakaḥ- “mukhena
vairecanavat kāsavān dhūmamāpibet”||18||
vraṇadhūmaṃ śarāvasampuṭopanītena netreṇa vraṇamānayet, dhūmapānādvedanopaśamo
vraṇavaiśadyamāsrāvopaśamaśca bhavati
||19|| vidhireṣa samāsena dhūmasyābhihito
mayā | nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ niravaśeṣataḥ
||20||
ato vraṇadhūpanavidhānaṃ- vraṇadhūmamityādi| samāsena saṅkṣepeṇetyarthaḥ||19-20||
auṣadhamauṣadhasiddho vā sneho nāsikābhyāṃ dīyata iti nasyam | taddvividhaṃ
śirovirecanaṃ, snehanaṃ ca | taddvividhamapi pañcadhā | tadyathā- nasyaṃ,
śirovirecanaṃ, pratimarśo, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca | teṣu nasyaṃ pradhānaṃ
śirovirecanaṃ ca; nasyavikalpaḥ pratimarśaḥ, śirovirecanavikalpo'vapīḍaḥ
pradhamanaṃ ca; tato nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ
||21||
nāsikābhyāmiti dvivacanaṃ puṭayugmāpekṣayā| taddvividhamityādi| nasyamatra
‘tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśira sāṃ’ ityādivakṣyamāṇavākyapratipāditaṃ
8
jñeyam| śirovirecanadravyairyo dīyate sa śirovirecanaḥ| pratimarśastvihaivāgre
vakṣyate| śṛtaśītasvarasādīnāṃ picunā'vapīḍanāt avapīḍaḥ| cūrṇasya mukhena
nāḍyā vā pradhmāpanāt pradhamanam| cakāraḥ punaratra śirovirecanasyāpi
vikalpaḥ pratimarśa ityanuktaṃ samuccinoti; tathā ca dṛḍhabalaḥ- “pratimarśo
bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt”- iti| tato nasyetyādi| tatastebhyo
virecanabhedebhyaḥ, nasyaśabdaḥ nasyamityabhidhānaṃ, pañcadhā pañcaprakāraṃ,
niyamito niyamena pratipāditaḥ prāpta ityarthaḥ||21||
tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ ca balajananārthaṃ
dṛṣṭiprasādajananārthaṃ vā sneho vidhīyate tasmin vaiśeṣiko nasyaśabdaḥ |
tattu deyaṃ vātābhibhūte śirasi
dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghāta-
nāsārogāsyaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣu
vātapaittikeṣu mukharogeṣvanyeṣu ca vātapittaharadravyasiddhena sneheneti
||22||
tatra nasyavidhau| snehaḥ sarpistailavasāmajjākhyaḥ, sa ca
yathāsvaguṇairvātapittakaphaharadravyaiḥ siddhaḥ; tatra tailaṃ nasye
vātakaphaharaṃ, pittaraktaharaṃ tu kṣīrasarpiriti jñeyam| tattu deyamityādi|
tat snaihikaṃ nasyaṃ vātapittaharairdravyaiḥ siddhena snehena deyam| tasya
kālāvadhistantrāntarājjñeyaḥ| tathāca bhojaḥ- “ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ
dadyādvicakṣaṇaḥ| saptāhaṃ tu paraṃ deyaṃ viśrāntasya punaḥ punaḥ||pakṣaṃ
viṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate”- iti| aparastvāha- “tryahaṃ
pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritaḥ| paraṃ navāhamūrdhvaṃ tu navāhāt
sātmyatāṃ vrajet||na tannasyaguṇaṃ kuryāt sātmyatvāddoṣakṛnna ca|
tasmānnasyaprayogastu snaihiko na hitaḥ sadā”- iti||22||
śirovirecanaṃ
śleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāmarocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedaka-
kṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣucordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu
śirovirecanadravyaistatsiddhena vā sneheneti
||23||
aya śirovirecanaviṣayāvasaraḥ- śirovirecanamityādi| śirovirecanāni
pippalīviḍaṅgaśigrusiddhārthakāpāmārgakṣavakaphaṇijjakaprabhṛtīni| tatra
śirovirecanadravyaiḥ kṛtaṃ ca nasyamavapīḍābhidhānaṃ, tatsiddhasnehena kṛtaṃ
śirovirekaṃ; gayī tu śirovirecanadravyasiddhena snehenaiva paṭhati||23||
tatraitaddvividhamapyabhuktavato'nnakāle pūrvāhṇe śleṣmarogiṇāṃ, madhyāhne
pittarogiṇāṃ, aparāhṇe vātarogiṇām ||24||
tayordvayoḥ snaihikavairecanikayoḥ kālāvadhāraṇamuddiśannāha-
tatraitaddvividhamityādi| taddvividhamapi nasyaṃ pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇeṣu
kaphapittavātarogiṇāṃ deyamiti| svāsthyavṛttikanasyakālāvadhāraṇaṃ
tantrāntarājjñeyam| tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,- “svasthavṛtte tu śīte
madhyāhne, śaradvasantayoḥ pūrvāhṇe, grīṣme'parāhṇe, varṣāsvādityadarśane,
pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva”- iti||24||
atha puruṣāya śirovirecanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle
dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase
pāṇitāpaparisvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne
veśmanyuttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiñcit pravilambitaśirase
vastrācchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotasi
dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbunā prataptaṃ
rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthaṃ śuktyā
9
picunā vā sukhoṣṇaṃ snehamadrutamāsiñcedavyavacchinnadhāraṃ yathā netre na
prāpnoti ||25|| snehe'vasicyamāne tu śiro
naiva prakampayet | na kupyenna prabhāṣecca na kṣuyānna hasettathā
||26|| etairhi vihataḥ sneho na samyak
pratipadyate | tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ
||27||
athānantaraṃ taddānavidhānaṃ- atha puruṣāyetyādi| snehamiti
snehasyopalakṣaṇatvāt kalkakvāthādikamapyanenaiva prakāreṇa deyam| dattamātre
ca yat kartavyaṃ tattantrāntarājjñeyaṃ; tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “dattamātre
nasye karṇalalāṭakeśabhūmigaṇḍamanyāskandhapāṇipādatalānyanusukhaṃ mardayet,
śanaiḥ śanaiścocchiṅghyāt”- iti||25-27||
tasya pramāṇamaṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ prathamā mātrā,
dvitīyā śuktiḥ, tṛtīyā pāṇiśuktiḥ, ityetāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyāḥ
||28||
snehasya cālpamadhyamottamapramāṇānyāha- tasyetyādi| tasyeti snehasya|
aṣṭāviti pratyekaṃ nāsāpuṭayoḥ, evaṃ ṣoḍaśa bindavaḥ|
aṅguṣṭhasamīpavartinyaṅguliḥ pradeśinī, tatparvadvayacyutā
10
bindavaḥ| prathamā mātrā hīnetyarthaḥ| madhyamā mātrā
śuktirdvātriṃśadbindavaḥ| uttamā pāṇiśuktiścatuḥṣaṣṭibindavaḥ| gayī tu
bhojadarśanāt svasthasyaiva prāyogike nasye pratyekaṃ nāsāpuṭayoraṣṭau
bindavaḥ, snehanārthe taddviguṇāḥ śuktipramāṇā iti pratipādayati| tathā ca
bhojaḥ- “prāyogikaṃ snaihikaṃ ca dvividhaṃ nasyamucyate| prāyogike
bindavo'ṣṭau snaihike śuktiriṣyate||doṣocchrāyaṃ samāsādya
dadyāddvitricaturguṇam”- iti||28||
snehanasyaṃ nopagiletkathañcidapi buddhimān
||29|| śṛṅgāṭakamabhiplāvya nireti
vadanādyathā | kaphotkleśabhayāccainaṃ niṣṭhīvedavidhārayan
||30||
nopagilenna pibet| tathā hi videhaḥ,- niṣṭhīvenna pibennasyaṃ vyāpadaḥ
pibatastvimāḥ| bhavanti kāsaśchardiśca kutsā'nne vamathustathā”- iti|
kvacinnasyapānamapyuktaṃ videhanaiva,- “kṣīṇaṃ māṃsaṃ balaṃ yasya
vātārtiścordhvajatrujā| sudīptāgniḥ snehasātmyaḥ sa nasyaṃ nāsayā
pibet||dhātūṃśca tarpayeddehe pītaṃ nasyaṃ tu nastataḥ”- iti|
śṛṅgāṭakamityādi|- nāsākarṇasrotokṣijihvātarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ sannipātaḥ
śṛṅgāṭakaḥ| niṣṭhīvediti vadanaprāptaṃ muñcet, vāmadakṣiṇayoriti vākyaśeṣaḥ|
tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “anabhyavaharaṃśca vāmadakṣiṇapārśvayorniṣṭhīvet,
ekapārśvaṣṭhīvane na sarvāḥ sirā bheṣajena samyagvyāpyante”- iti||29-30||
datte ca punarapi saṃsvedya galakapolādīn dhūmamāseveta,
bhojayeccainamabhiṣyandi, tato'syācārikamādiśet;
rajodhūmasnehātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrodhādīni ca pariharet
||31||
paścātkarmāha- datte ca punarapi saṃsvedyetyādi| dhūmamāseveteti
vākśatānantaraṃ; tathāca bhojaḥ- “vākśatādūrdhvamutthāya dhūmaṃ prāyogikaṃ
pibet”- iti| abhiṣyandi upalepakāri| ācārikamiti ācāraprāptaṃ yuktamityarthaḥ|
divāsvapnādikamayuktāṃśca rajodhūmādīn pariharet||31||
tasya yogātiyogāyogānāmidaṃ vijñānaṃ bhavati
||32|| lāghavaṃ śiraso yoge
sukhasvapnaprabodhanam | vikāropaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṃ manaḥsukham
||33|| kaphaprasekaḥ śiraso
gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ mūrdhnyatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet
||34|| ayoge vātavaiguṇyamindriyāṇāṃ ca
rūkṣatā | rogāśāntiśca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet
||35||
gayī tvayogalakṣaṇaṃ na paṭhati, pratipāditasya prāyogikanasyasya
svasthaviṣayasyāyoge vātavaiguṇyaṃ na sambhavati; yaccāyoge vātavaiguṇyaṃ
tadavasthāviṣaye||32-35||
catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathā'ṣṭau vā yathābalam | śirovirekasnehasya
pramāṇamabhinirdiśet ||36||
snehananasyaviśeṣamuddiśañchirovirecananasyasya mātrāmupadiśannāha- catvāro
bindava ityādi| pratyekameva nāsāpuṭayorhīnamadhyottameṣveṣu doṣapuruṣabaleṣu
catuḥṣaḍaṣṭabindavaḥ snaihikasya śirovirecanasya| tathā ca videhaḥ,
“caturaścaturo bindūnekaikasmin samācaret| eṣā laghvī matā mātrā tathā śīghraṃ
11
virecayet||athyardhāṃ dviguṇāṃ vā'pi triguṇāṃ vā caturguṇām| yathāvyādhi
viditvā tu mātrāṃ samavacārayet”- iti||36||
nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ | śuddha(ddhi)hīnātisañjñāni
viśeṣācchāstracintakaiḥ ||37|| lāghavaṃ
śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittondriyaprasādaśca śirasaḥ
śuddhilakṣaṇam ||38|| kaṇḍūpadehau gurutā
srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhe tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam
||39|| mastuluṅgāgamo
vātavṛddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirecite
||40|| hīnātiśuddhe śirasi
kaphavātaghnamācaret | samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyaṃ niṣecayet
||41|| (ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā saptāhaṃ vā
punaḥ punaḥ | ekaviṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate
||42|| mārutenābhibhūtasya vā'tyantaṃ yasya
dehinaḥ | dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā
12
) ||43||
nasye ityādi| śāstracintakaiḥ videhādibhiḥ| mastuluṅgaḥ śiro'ntarghṛtākāraḥ|
sarpirnasyaṃ niṣecayediti pittaprakṛtau, vātaprakṛtau tu pakvatailameva||37-43||
avapīḍastu śirovirecanavadabhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisañjñebhyo
dadyācchirovirecanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya
13
ca, śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānāmanyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca
vidadhyāt ||44|| kṛśadurbalabhīrūṇāṃ
sukumārasya yoṣitām | śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo
14
yathā hitaḥ ||45||
yadyapyavapīḍādau pratimarśaḥ pūrvamuddeśasūtre pratipāditaḥ, tathā'pi
sarvadoṣopayojyatayā parihāryarahitatvena paścānnirdeśaṃ kariṣyatīti
asarvadoṣopayojyaṃ saparihāraṃ cāvapīḍamāha- avapīḍa ityādi| abhiṣyanno
medaḥkaphābhivyāptaśiraḥ| pippalīviḍaṅgādiśirovirecanadravyāṇāmekatamaṃ
prāpya, piṣṭvā kalkaṃ, cakārādeteṣāṃ kvāthenāktaṃ picunaktakamavapīḍya
śirovirecanavadyathākramaṃ catuḥṣaḍaṣṭabindupramāṇaṃ hīnādimātrāsvavapīḍaṃ
dadyāt| tasya ca tantrāntare viṣārtādīnāṃ sañjñāprabodhanatvena
raktapittādīnāṃ stambhanatvena dvaividhyam| tathā ca videhaḥ-
“viṣābhighātasannyāsamūrcchāmohāpatantrake|
madāpasmārakāmārticintākrodhabhayādiṣu| mānaseṣu ca rogeṣu
mūḍhavyākulacetasām| sañjñāprabodhahetvarthamavapīḍaṃ
prayojayet||śirovirecanasnehamuṣkākhyaṃ(?) tadvirecanam| kṣaudrādikalkapiṣṭaṃ
ca stambhanaṃ tvavapīḍanam”- iti||44-45||
cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet
||46||
pradhamanaprayogaviṣayāvadhāraṇaṃ- cetovikārakṛmiviṣābhipannānāmityādi| atrāha
videhaḥ- “nāḍī ṣaḍaṅgulāyāmā dvimukhī ca tayā dhamet| triścūrṇaṃ
muccuṭīmātrameṣa pradhamane vidhiḥ||śuktipramāṇaṃ jighredvā baddhaṃ sūkṣmeṇa
vāsasā”- iti| tarjanyaṅguṣṭhāgramātragrāhyaṃ cūrṇaṃ muccuṭīmātram| gayī tu
pratimarśānantaramavapīḍapradhamane prāha||46||
nasyena parihartavyo bhuktavānapatarpito'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī
pītasnehodakamadyadravo'jīrṇī dattabastiḥ kruddho garārtastṛṣitaḥ
śokābhibhūtaḥ śrānto bālo vṛddho vegāvarodhitaḥ
15
śiraḥsnātukāmaśceti; anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet
||47||
ataḥ paraṃ nasyānarhopadeśaḥ- nasyenetyādi| anārtave cetyādi
cakārādārtave'pyabhre||47||
tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānādatipravilambitaśirasa ucchiṅghato
vicalato'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānācca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo
doṣanimittāḥ kṣayajāśca ||48||
idānīṃ nasyavyāpadaḥ kāraṇasahitāḥ pratipādayati- tatra
hīnātimātrātiśītoṣṇetyādi| doṣanimittā iti doṣotkleśanimittāḥ, kṣayajāśceti
doṣakṣayajāḥ||48||
bhavataścātra- nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśāt
kṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||49||
uktamevārthaṃ padyena spaṣṭīkurvannāha- bhavataścātretyādi| yathākramamiti
snaihikanasye doṣotkleśajāḥ, śirovirecane kṣayajāvyāpado bhavantīti||49||
doṣokleśanimittāstu jayecchamanaśodhanaiḥ | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ
bṛṃhaṇaṃ hitam ||50||
doṣotkleśanimittā ityādi| śamanaśodhanairiti tatrālpe śamanaṃ, prabhūte
śodhanam||50||
pratimarśaścaturdaśasu kāleṣūpādeyaḥ; tadyathā- talpotthitena,
prakṣālitadantena, gṛhānnirgacchatā, vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena,
mūtroccārakavalāñjanānte, bhuktavatā, charditavatā, divāsvapnotthitena, sāyaṃ
ceti ||51|| tatra talpotthitenāsevitaḥ
pratimarśo rātrāvupacitaṃ nāsāsrotogataṃ malamupahanti manaḥprasādaṃ ca
karoti, prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ vadanasaugandhyaṃ
cāpādayati, gṛhānnirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ klinnatayā rajodhūmo vā na
bādhate, vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramamupahanti, mūtroccārānte
sevito dṛṣṭergurutvamapanayati, kavalāñjanānte sevito dṛṣṭiṃ prasādayati,
bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ laghutāṃ cāpādayati, vāntenāsevitaḥ
srotovilagnaṃ śleṣmāṇamapohya bhaktākāṅkṣāmāpādayati, divāsvapnotthitenāsevito
nidrāśeṣaṃ gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃ janayati, sāyaṃ cāsevitaḥ
sukhanidrāprabodhaṃ ceti
||52|| īṣaducchiṅghataḥ sneho yāvadvaktraṃ
prapadyate | nasye niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ
||53||
pratimarśapramāṇamāha- īṣadityādi| vṛddhavāgbhaṭe cānyathā pratimarśapramāṇam|
tathā ca- “pramāṇaṃ pratimarśasya bindudvitayamiṣyate| bindurvā yena cotkleśo
nānutkliṣṭasya jāyate||nihito yatra vā sneho na sākṣādupalabhyate”- iti|
śirovirecanasnehavat pratimarśasneho'pi nābhyavaharaṇīyaḥ| tathāhi videhaḥ-
“ucchiṅghenna pibet snehaṃ niṣṭhīvenmukhamāgatam”- iti| nasyādiṣu
narāvasthikakālastantrāntarādanusartavyaḥ; tathā ca kṛṣṇātreyaḥ-
“saptavarṣamupādāya nasyakarma caturvidham| pratimarśo'tha vamanaṃ
janmaprabhṛti śasyate| dhūmo'tha dvādaśe varṣe kavalaḥ pañcame mataḥ|
doṣavyādhibalāvasthāṃ vīkṣya caitān prayojayet”- iti||51-53||
nasyena rogāḥ śāmyanti narāṇāmūrdhvajatrujāḥ | indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ
kuryādāsyaṃ sugandhi ca
||54|| hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ
balam | valīpalitakhālityavyaṅgānāṃ cāpyasambhavam
||55||
idānīṃ sāmānyena nasyaphalamāha- nasyena rogā ityādi||54-55||
tailaṃ kaphe savāte syāt kevale pavane vasām | dadyātsarpiḥ sadā pitte
majjānaṃ ca samārute ||56|| caturvidhasya
snehasya vidhirevaṃ prakīrtitaḥ | śleṣmasthānāvirodhitvātteṣu tailaṃ vidhīyate
||57||
ataḥ snehān doṣapratyanīkatvena vibhajati- tailamityādi||56-57||
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kavalagrahaṇe vidhim | caturdhā kavalaḥ snehī prasādī
śodhiropaṇau ||58|| snigdhoṣṇaiḥ snaihiko
vāte, svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte, kaṭvamlalavaṇai rūkṣoṣṇaiḥ śodhanaḥ
kaphe ||59|| kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇai
ropaṇo vraṇe | caturvidhasya caivāsya viśeṣo'yaṃ prakīrtitaḥ
||60||
tato nasyamabhidhāya śirorogamukharogāvajayakāraṇaṃ kavalagrahamuddiśannāha-
ata ūrdhvamityādi| doṣabhedena triṣu
16
snaihikādīnabhidhāya ropaṇo vraṇa ityanena śoṇitaṃ caturthamabhihitam||58-60||
tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkamāloḍya
tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnāmanyatamena
salavaṇamabhiprataptamupasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo dhārayet
||61||
mukhasyātra kaphasthānatvāt kaphaharaṃ saṃśodhanameva kavalaṃ
trikaṭukādidravyairdarśayannāha- tatretyādi||61||
sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sa (sā) kavalaḥ smṛtaḥ | asañcāryā tu yā mātrā
gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ ||62||
atha kavalagaṇḍūṣayoḥ pratisvaṃ bhedamāha- sukhamityādi||62||
tāvacca dhārayitavyo'nanyamanasonnatadehena yāvaddoṣaparipūrṇakapolatvaṃ
nāsāsrotonayanapariplāvaśca bhavati tadā vimoktavyaḥ, punaścānyo grahītavya
iti ||63||
kiyantaṃ kālaṃ vyāpya dhāraṇīyastadāha- tāvacca dhārayitavya ityādi| doṣo'tra
kaphaḥ| nāsāsrotaḥ nāsārandhram||63||
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ | kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā
doṣato hitāḥ ||64||
śodhanakavalasya vidhānaṃ snehādiṣvapi nirdiśannāha- evamityādi| sambhṛtāḥ
samyakkṛtāḥ| doṣata iti doṣavyādhipratyanīkabhāvena| doṣagrahaṇena vyādhiḥ
parigṛhyate, kārye kāraṇopacārāt||64||
vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam | indriyāṇāṃ prasādaśca kavale
śuddhilakṣaṇam ||65|| hīne
jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca | atiyogānmukhe pākaḥ śoṣatṛṣṇāruciklamāḥ
||66|| śodhanīye viśeṣeṇa bhavantyeva na
saṃśayaḥ |67|
idānīṃ yogādilakṣaṇamuddiśannāha- vyādherityādi| atra sthānitvena śodhanīya
eva pradhānaḥ, tena vyādherapacaya ityādikaṃ śuddhilakṣaṇaṃ viśeṣeṇa
śodhanīyasya, sāmānyena punaḥ snaihikādīnāmapi; mukhapākādi tu
śodhanīyasyaiva, śeṣāṇāṃ tu dravyaguṇādūhyam||65-66||-
tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca
||67|| sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo
dāhanāśanaḥ | kavalasya vidhirhyeṣa samāsena prakīrtitaḥ
||68||
āgantukasya kṣārādidāhasya kavalamuddiśannāha- tilā nīlotpalamityādi|
etairvyastaiḥ samastaiśca kṣārādidāhe kavalaḥ||67-68||
vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇam | kalko rasakriyā kṣaudraṃ
cūrṇaṃ ceti caturvidham
||69|| aṅgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ
mukharogiṇām |70|
luptādigrahaṇagṛhītasya pratisāraṇasya samāsena vidhānamuddiśannāha-
vibhajyetyādi| rasakriyā phāṇitākṛtiḥ| bheṣajaṃ
rasavīryaguṇavipākairvātādidoṣān tadārabdharogāṃśca pravibhajya, yathāsvaṃ
yadyatra pratisāraṇaṃ hitaṃ tatkṛtvaiva mukharogiṇāṃ kurvīta kalkādibhedena
caturvidhaṃ pratisāraṇam| aṅgulyagrapraṇītatvena kolāsthimātratvaṃ
pratisāraṇasya sūcayati| tathā ca śālākye- “kolāsthimātreṇa piṇḍena yathādoṣaṃ
yathāvyādhi pañca sapta vā vārān hīnamadhyamottameṣu vyādhiṣu ca pratisāraṇaṃ
kurvīta| na cainamatigharṣayet|
atigharṣaṇādoṣacoṣadāhakledaśvayathutṛṣṇābhaktacchandavāksaṅgā bhavanti,
asamyakpratisāraṇāt paicchilyagurutvānannābhilāṣapramohavikārānupaśayāḥ,
samyakpratisāraṇādvaiśadyaṃ lāghavaṃ kṣavathurapraseko'nnābhilāṣaśca”-
iti||69||-
tasmin yogamayogaṃ ca kavaloktaṃ vibhāvayet
||70|| tāneva śamayed vyādhīn kavalo
yānapohati | doṣaghnamanabhiṣyandi bhojayecca tathā naram
||71||
tasmin yogamityādi| yogādanyaḥ ayogaḥ, sa punariha hīnayogo'tiyogaśca| ayogaṃ
ceti cakāreṇa yogāyogātiyogacikitsitaṃ samuccīyate| doṣaghnamiti yena doṣeṇa
vātādinā mukharoga ārabdhaḥ| (atra ca kṛṣṇātreyaḥ,- “saptavarṣamupādāya
nasyakarma caturvidham| pratimarśo'tha vamanaṃ janmaprabhṛti śasyate| dhūmo
dvādaśavarṣasya kavalaḥ pañcame tataḥ| doṣavyādhibalāvasthāṃ vīkṣya caitān
prayojayet”- iti)||70-71||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ nāma
catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||40|| iti bhagavatā
śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ
suśrutasaṃhitāyāṃ caturthaṃ cikitsāsthānaṃ samāptam|
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
samastanibandhārthajñāpikāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ catvāriṃśo'dhyāyaḥ||40||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatra nityaprayoge sādhuḥ prāyogikaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prāyogikī’ iti pā. ↩
- 3 ‘snehāktāṃ pradīptāgrāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘vilomago hyāśu’ iti pā. ↩
- 5 ‘śirorogasambhavānāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘...vyapetadhūmodgāre’ iti pā. ↩
- 7 ‘dṛṣṭirāgadaurbalyāni’ iti pā. ↩
- 8 ‘...pratipāditalakṣaṇam’ iti pā. ↩
- 9 ‘pranāḍyā’ iti pā. ↩
- 10 ‘pradeśinīparvadvayaniḥsrutā’ iti pā. ↩
- 11 ‘śīrṣa’ iti pā. ↩
- 12 ślokadvayaṃ hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘anyatamamāsādya’ iti pā. ↩
- 14 ‘kalko'nyebhyastathā hitaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘vegāvarodhanaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘tristhūṇadarśanamabhidāya’ iti pā. ↩