athāto'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
cikitsāsthānānantaraṃ kalpasthānamārabhyate; yataścikitsāsthānādibhūte
dvivraṇīyādhyāye `viṣajuṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayameva ca| cikitsitaṃ ca
vakṣyāmi kalpe tu pravibhāgaśaḥ’ ityanena ślokena viṣajuṣṭavraṇasya
kalpasthāne pratipādanaṃ sūcitaṃ tasmāt, tatrāpi svasthasya vyādhikṣīṇasya
cānnaireva prāṇānāṃ dhāraṇaṃ kriyate'taḥ prāgannapānarakṣākalpaṃ
vyākhyātukāmaḥ prāha- athāta ityādi| anne bhakṣyamavaruddhaṃ ghanasādharmyāt;
pāne lehyamavaruddhaṃ dravasādharmyāt; evaṃ caturvidhasyāpi rakṣākalpaḥ|
rakṣaṇaṃ rakṣā, sā punaraduṣṭasya; duṣṭasya punarviṣabheṣajakalpanāt kalpaḥ;
rakṣayā sahitaḥ kalpo rakṣākalpaḥ| ādiśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
dantakāṣṭhādīnāmapi lakṣaṇacikitsitakalpanam||1-2||
dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ
||3||
atha prathamamannādīnāṃ rakṣāmeva nirdidikṣurāha- dhanvantarirityādi|
dhanvantariḥ suśrutaprabhṛtīn śiṣyān śaśāsa śikṣitavān| tapodharmabhṛtāṃ vara
iti tapasvināṃ dhārmikāṇāṃ ca madhye śreṣṭhaḥ| ahataśāsanaḥ anabhibhūtājña
ityarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- `divodāsaḥ kṣitipatistapodharmaśrutākaraḥ|
suśrutapramukhāñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ’ iti| ākaraḥ khaniḥ||3||
ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ | sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ
prāpya tādṛśam ||4|| viṣairnihanyurnipuṇaṃ
nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ | striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā
||5|| viṣakanyopayogādvā
kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ | tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ
||6||
nṛpatiḥ kuto rakṣaṇīya ityāha- ripava ityādi| sisṛkṣavaḥ sraṣṭumicchavaḥ|
krodhena viṣaṃ krodhaviṣam| na kevalaṃ ripavaḥ sve cātmīyā bhṛtyāḥ, kṛtyatāṃ
gatāḥ vidveṣaṃ gatāḥ| tathā ca kṛtyaśabdārtho'marakoṣe- “kṛtyaṃ
kriyādevatayostriṣu vidviṣṭakāryayoḥ”- iti| vivaraṃ chidraṃ prāpya, tādṛśaṃ
nṛpatiṃ vadhakṣamaṃ, striyo duṣṭacittā vividhān yogān saṃyogaviṣāṇi prāpya,
kadācidajñānāt subhagecchayā vā vividhān yogān sisṛkṣavo dātumicchantyo
rājānaṃ nihanyuḥ| viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ| uktaṃ ca- “hanti
spṛśantī svedena gamyamānā ca maithune| pakvaṃ vṛntādiva phalaṃ praśātayati
mehanam”- iti| `kṛtyatāṃ’ gatā ityatra `vikṛtiṃ gatāḥ’ ityanye paṭhanti||4-6||
yasmācca ceto'nityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām | na viśvasyāttato rājā
kadācidapi kasyacit ||7||
na paraṃ pūrvoktebhyo ripuprabhṛtibhyo rājā rakṣaṇīyo'pi tu rājñā kasyāpi
viśvāso na vidheyaḥ, kuta ityāha- yasmāccetyādi| aśvavaditi āśutamagatyā aśvā
ucyante, etena śīghrasañcāritvopalakṣaṇārthaṃ ceto'nityatvamuktaṃ,
yasmādaśvasyeva śīghrasañcāritvaṃ nānābhāvena cetasaḥ, tasmāt kadācidapi
kasyāpi viśvāsaṃ na vidadhyānmahīpatiḥ| vaidyaviṣaye ca viśvāsahetuḥ
sūtrasthāne `visṛjatyātmanā''tmānaṃ’- ityādiślokenābhihitaḥ||7||
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ santatotthitam | alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ
kṛtajñaṃ priyadarśanam
||8||
krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam | jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ
śīladayānvitam
||9|| medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ
1
hitaiṣiṇam | paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam
2||10|| pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ
sannihitāgadam | mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam
||11||
sa ca vaidyo guṇavāneva viśvāsabhājanamiti vaidyasya guṇān nirdiśannāha-
kulīnamityādi| kulīno hyaduṣṭabījakṣetratayā nākāryeṣu pravartate,
kulamatrāyurvedādhyāyikulaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyabhedena trividhaṃ,
kulaguṇasampannaśūdreṇa saha caturvidhamityanye; `tadbhavaṃ’ iti gayī|
snigdhaḥ snehena mitrabhāvena rājñā saha vyavasthitaḥ, etena mitramiva
sarvathā rakṣati| subhṛtaṃ samyagbhṛtaṃ yathā ca śarīrayātrā bhavati| tathā
coktaṃ- “sūpaudanaṃ ghṛtamalaṃ vyañjanaṃ dṛḍhamamalinaṃ ca vāsaḥ”- iti|
satatotthitaḥ
ahorātramadhyayanādhyāpanatadarthacintānṛpaśarīrasvāsthyāpādāneṣu tatparo
nityābhiyukta iti| paraguṇavidhvaṃso mātsaryam| māyā parabandhanabuddhiḥ|
anuraktaṃ sadā''turalagnaṃ rāgayuktam| paṭuṃ vaktāraṃ, pragalbhaṃ dhṛṣṭaṃ,
dakṣaṃ caturaṃ, ālasyavarjanaṃ dviruktamatyantaniṣedhārtham| pūrvoktairguṇaiḥ
`tattvādhigataśāstrārthaḥ’ ityādikaiḥ| mahānase rasavatyām| tadvidyapūjitamiti
tadvidyaiḥ pākaniṣṭhitatattvajñānaiḥ
3
bhiṣagbhiḥ pūjitam| gayī tu `alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ’ ityādikaṃ `nityaṃ
sannihitāgadam’ ityantaṃ na paṭhati, punaruktadoṣatvāt||8-11||
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci | sajālakaṃ
gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam
||12|| vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ
kṛtārcanam | parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam
||13||
tadeva mahānasaṃ kīdṛśaṃ kāryamityāha- praśastetyādi| praśastā dik atrāgneyī,
deśastu praśastaguṇasampadā yuktaḥ, mahat vistīrṇaṃ, śuci anupahataṃ,
sajālakaṃ jālakasaṃhitaṃ, gavākṣāḍhyaṃ vātāyanasamṛddhaṃ,
vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ vigatatṛṇasthānasamparkaṃ, etena rasavatīsamīpe
tṛṇasañcayo na karaṇīya ityuktaṃ bhavati, savitānaṃ vitānakasahitaṃ,
kṛtārcanaṃ kṛtāgnipūjanam||12-13||
tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam |14|
mahānasavyāpāriṇamāha- tatrādhyakṣamityādi| adhyakṣam adhipatim|
vaidyaguṇānvitaṃ vaidyaguṇaiḥ kulīnadhārmikatvādibhiryuktamityarthaḥ|14|-
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ
||14|| saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ
sthirāḥ | snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ
||15|| tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ
parikarmiṇaḥ |16|
śucaya ityādi| dakṣiṇā abhijātāḥ, kulīnā iti yāvat| dakṣāḥ caturāḥ| vinītā
vinayayuktāḥ, śaktivanta ityarthaḥ| saṃvibhaktāḥ vibhajya karmaṇi niyojitāḥ|
sthirā acapalāḥ| dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ sopaśamā ityarthaḥ| susaṃyatāḥ suṣṭhu
laulyādidoṣarahitāḥ, āyattaparidhānādikā vā ityarthaḥ| ājñāvidheyā
ādeśakāriṇaḥ| parikarmiṇaḥ sūpakārādayaḥ||14-15||-
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ
||16|| tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito
bhavet |17|
mahānase vaidyasya sāvadhānatvaṃ sahetukamāha- āhārasthitaya ityādi||16||-
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ
||17|| bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye'tra
kecana |18|
teṣāṃ parikarmiṇāṃ vaidyādhīnatvamāha- māhānasikavoḍhāra ityādi| mahānase
niyuktā māhānasikā rasavatīpataya ityarthaḥ; voḍhāro voḍhrādayo
veṣṭikarmakarāḥ kāhārādayo vā| saupā upakaraṇabhūtadravyasādhakāḥ
sūpavyañjanādikārakāḥ, audanikā upakāryabhūtabhaktasya sādhakāḥ, paupikāḥ
pūpādibhakṣyāṇāṃ sādhakāḥ kandūkā ityarthaḥ| anye'tra kecaneti
vesavārakārakādayaḥ||17||-
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ
||18|| vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca
buddhimān | na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca
||19|| apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi
mūḍhavat | sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset
||20|| vepathurjāyate tasya
trastaścānyo'nyamīkṣate | kṣāmo
4
vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi
||21|| ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca
śiroruhān | niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ
||22|| vartate viparītaṃ tu viṣadātā
vicetanaḥ |23|
tadadhikṛtasyaiva viṣadātṛjñānamuddiśannāha- iṅgitajña ityādi| iṅgitajño
vaidyaḥ| ebhirliṅgaiḥ vakṣyamāṇaiḥ| vivakṣan vaktumicchan| apārthaṃ
nirarthakam| trastaścānyonyamīkṣata iti svapāpakarmopalambhabhayena
anyamanyamīkṣata iti| kṣāmaḥ
5
kṣīṇaḥ| vivarṇo malinavarṇaḥ| hastena keśān ālabheta spṛśet| asakṛt
anekavāram| dīno vilakṣaḥ| niryiyāsuḥ niryātumicchuḥ| apadvāraiḥ amārgaiḥ||18-22||-
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā
||23|| asatāmapi santo'pi ceṣṭāṃ kurvanti
mānavāḥ | tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ
||24||
viṣadaparīkṣaṇe ca rājñā ādarapareṇa bhavitavyamitīmamarthaṃ sahetukaṃ
pratipādayannāha- kecidityādi| asatāmapi asādhūnāmapi| ādṛtaiḥ
sādarairityarthaḥ||23-24||
anne pāne dantakāṣṭhe tathā'bhyaṅge'valekhane | utsādane kaṣāye ca
pariṣeke'nulepane ||25|| srakṣu vastreṣu
śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca | pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām
||26|| viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu
nasyadhūmāñjanādiṣu | lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram
||27||
yeṣvadhiṣṭhāneṣu garaviṣaṃ prayacchanti tānyadūṣitāni rakṣituṃ, dūṣiteṣu
cikitsārthaṃ ca lakṣaṇāni nirdeṣṭukāmaḥ prāha- anna ityādi|
dantakāṣṭhasahacaritaṃ jihvānirlekhanaṃ mukhaśodhanakaṣāyaśca
dantakāṣṭhagrahaṇena gṛhyate| avalekhane kaṅkatikādau keśaprasādhane| utsāhane
udvartane| pariṣeke snāne| kaṣāyo'tra rodhrādikastailāpanayanāya| srakṣu
puṣpamālāsu| kavacaṃ sannāham| pādapīṭheṣu pādādhāreṣu| viṣajuṣṭeṣu
cānyeṣvivatyanena śirobhyaṅgaśirastrāṇādayo gṛhyante||25-27||
nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye | tatraiva te vinaśyanti
makṣikāvāyasādayaḥ ||28|| hutabhuk tena
cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate | mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ
||29|| bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca
nacirāccopaśāmyati | cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu
||30|| dṛṣṭvā'nnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante
jīvajīvakāḥ | kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati
||31|| hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ
śukasārike | haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati
||32|| pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati
markaṭaḥ | sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ
||33|| veśmano'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ
cātmanaḥ sadā |34|
rasarūpādibhistalliṅgamuddiśannāha- nṛpabhaktādityādi| nṛpabhaktāt
rājabhojanāt| hutabhugityādi| hutabhuk vahniḥ| tena saviṣeṇānnena caṭacaṭāyata
iti śabdena viṣajñānaṃ; mayūrakaṇṭhapratima iti rūpeṇa viṣajñānaṃ;
tīkṣṇadhūmaśceti gandhena viṣajñānaṃ; rasena viṣajñānaṃ vinaśyanti
makṣikāvāyasādaya ityanenābhihitam| evaṃ śabdādibhiḥ
pañcabhi(caturbhi)rviṣajñānaṃ pratipādyāpareṇāpi prakāreṇa
cakorādipakṣimṛgacakṣurādivikāreṇa viṣajñānamuddiśati- cakorasyetyādi|
akṣivairāgyaṃ rūpagrahaṇe'lasatvamiti gayī, vigatarāge akṣiṇī bhavata iti
saṅgrahāruṇau| jīvajīvakaḥ pakṣiviśeṣaḥ, `krurica’ iti loke| madamṛcchati
harṣaṃ yātītyarthaḥ| hṛṣyenmayūra udvigna iti udvignaḥ calitaḥ san mayūro
hṛṣyet tuṣyedityarthaḥ; vijiriha calanārtho na bhayārthaḥ; parasparavirodhāt|
krośataḥ śukasārike iti bhayādrodanaśabdaṃ kuruta ityarthaḥ| haṃsaḥ kṣveḍati
cātyarthamiti atiśayena śabdāyata ityarthaḥ| bhṛṅgarājastu kūjatīti bhṛṅgarājo
bhramarako dhūmyāṭasadṛśaḥ pakṣirāja iti loke, kūjati avyaktaṃ śabdāyate|
pṛṣataḥ citrabinduḥ, `cittala’ iti loke||28-33||-
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā
||34|| hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ
ca jāyate | tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu
||35|| kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca
pralepanam | hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt
||36||
viṣadūṣitasyānnasya bhoktuṃ dattasya bāṣpoṣmaṇā'ntargatena bāhyena ca kiṃ
syāttadāha- upakṣiptasyetyādi| upakṣiptasya bhoktuṃ dattasyānnasya
bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā gacchatā hṛtpīḍādikaṃ jāyate| naladaṃ māṃsī, lāmajjam
uśīrabhedaḥ| antaḥpraviṣṭe bāṣpe nasyāñjanayorviṣayaḥ| kuryādityādi| candanaṃ
raktaṃ śuklaṃ vā| etau lepau bāhyena bāṣpasparśena jāte hṛtpīḍādau jñeyau|
upakṣiptasyetyatra `ukhākṣiptasya’ iti kecit paṭhanti; ukhā sthālī||34-36||
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca | atra pralepaḥ
śyāmendragopāsomotpalāni ca ||37||
pāṇiprāptamityādi- nakhaśātaṃ nakhapātanam| śyāmā śyāmālatā,
priyaṅgurityapare; indrā indravāruṇī; gopā sugandhamūlā sārivā; `indragopa’
ityanye paṭhanti, tatrendragopaḥ kīṭaviśeṣaḥ; somā guḍūcī, somalatetyanye;
utpalaṃ nīlotpalam||37||
sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate | aṣṭhīlāvattato jihvā
bhavatyarasavedinī ||38|| tudyate dahyate
cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate | tatra bāṣperitaṃ karma yacca
syāddāntakāṣṭhikam ||39||
sa cedityādi| aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣaḥ, anye punaḥ aṣṭhīlavaditi
paṭhanti, aṣṭhīlaśabdo'kārānto'pyastīti mantavyam| bāṣperitaṃ karmeti yat
saviṣabāṣpasamparke `kuryācchirīṣarajanī’ ityādibhiḥ proktaṃ karma;
dāntakāṣṭhikamiti dhātakīpuṣpādibhiḥ pratisāraṇaṃ;
6
tacca pratisāraṇamapracchite śophe vidheyam||38-39||
mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū | indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ
kuryādāmāśayaṃ gatam ||40|| tatrāśu
madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ | chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā
taṇḍulāmbunā ||41||
mūrcchāmityādi| alābuḥ tiktālābuḥ; kośātakī ghoṣakaḥ, ghuseṇḍiketi loke|
udaśvit takram||40-41||
dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam | āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt
pakvāśayaṃ gatam ||42|| virecanaṃ
sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam | dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā
madhusaṃyutaḥ ||43||
dāhamityādi| āṭopaṃ vātādīnāmapravṛttim| tatroktamiti tatra viṣabheṣajakalpe|
nīlinīphalaṃ nīlāñjanikāphalaṃ, yasya śrīphaleti loke prasiddhiḥ| pippalyo
dhyāmakamityādidūṣīviṣārirvakṣyamāṇaḥ; dūṣīviṣāriścākṣapramāṇaḥ, dadhi
pānayogyapramāṇaṃ jñeyaṃ, madhu aṣṭamāṣakapramitaṃ prakṣipya dadhnā
dūṣīviṣāriḥ pātavyaḥ| vāśabdaśca prathamoktavirecanayogāpekṣayā samuccaye||42-43||
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu | bhavanti vividhā rājyaḥ
phenabudbudajanma ca ||44|| chāyāścātra na
dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ | bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā
vikṛtāstathā ||45||
dravadravyeṣu kṣīrādiṣu yat sthūlaṃ lakṣaṇaṃ tadāha- dravadravyeṣvityādi|
vividhā rājyo nānāprakārā lekhāḥ| vividhā rājyaḥ śrīvāgbhaṭena vyākhyātāḥ,
tathā ca,- “nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate| śyāvā pītā'sitā takre
ghṛte pānīyasannibhā|| kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harittaile'ruṇopamā” iti|
phenetyādi phenasya budbudasya cotpattirityarthaḥ| yamalā yugmāḥ| chidrāḥ
sasuṣirāḥ| tanvyaḥ sūkṣmāḥ| gayī tu tanvya ityatra `anyā’ iti paṭhitvā
vyākhyāti- anyatareṣāṃ paśūnāmiva chāyāḥ| vikṛtāḥ saumyasyāpi raudrāḥ,
raudrasyāpi saumyāḥ||44-45||
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca | sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni
bhavanti ca ||46|| gandhavarṇarasairhīnāḥ
sarve bhakṣyāḥ phalāni ca | pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca
||47||
śāketyādi| cakāro'nuktasamuccayārthaḥ; tena tiktāni ca bhavantītyarthaḥ|
gandhavarṇarasairityādi| gandhavarṇarasairityatra sparśagrahaṇaṃ
luptanirdiṣṭaṃ draṣṭavyaṃ, tena sparśenāpi hīnā bhavantītyarthaḥ| pakvānyāśu
viśīryanta iti pakvāni phalānyāśu śīghraṃ viśīryante pūtibhāvaṃ gacchanti||46-47||
viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe | jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ
śvayathuścopajāyate ||48|| athāsya
dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ | sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ
pratisāraṇam ||49|| athavā'ṅkoṭhamūlāni
tvacaḥ saptacchadasya vā | śirīṣamāṣakā vā'pi sakṣaudrāḥ pratisāraṇam
||50||
viśīryata ityādi| kūrcako dantakāṣṭhasyāgrimo bhāgaḥ| viśīryate truṭyati|
athāsya dhātakītyādyeko yogaḥ, pratisāraṇaṃ gharṣaṇaṃ;
athavā'ṅkoṭhetyādirdvitīyo yogaḥ; śirīṣamāṣakā vā'pītyādistṛtīyo yogaḥ;
saptacchadatvacaḥ pṛthagyoga iti gayī, tadā catvāro yogāḥ| śirīṣamāṣakāḥ
śirīṣabījāni||48-50||
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavadādiśet |51|
jihvetyādi| jihvānirlekhanasya kavalasya ca viṣadūṣitasya liṅgāni cikitsitaṃ
ca dantakāṣṭhasyeva brūyāt|51|-
picchilo bahulo'bhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ
||51|| sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ
svedanaṃ jvaraḥ | daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute
||52|| tatra śītāmbusiktasya
kartavyamanulepanam | candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā
||53|| somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ
tvacam | kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate
||54||
picchila ityādi| abhyaṅgaḥ abhyatrābhyañjanadravyaṃ tailādi| bahalo ghanaḥ|
veṇupatrikā vaṃśapatrāṇi; anye veṇupatrikāṃ vaṃśasadṛśapatrikāṃ
dravyāntaramāhuḥ| somavallī guḍūcī| amṛtā amṛtāsaṅgaḥ kharparikātutthakaṃ,
uttarapadalopāt| śvetā śvetasyandaḥ| kālīyakaṃ dāruharidrā| tvacaṃ varāṅgam|
idamanulepanaṃ śītatoyena| mūtraṃ gomūtram| etacceti candanādikam||51-54||
utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane | śayyāvastratanutreṣu
jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ ||55||
utsādana ityādi| tanutre sannāhe| utsādanādiṣu saptasu abhyaṅgalakṣaṇānuvādena
liṅgaṃ tathā cikitsitamapi tatroktameva veditavyam||55||
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ | granthijanmottamāṅgeṣu
viṣajuṣṭe'valekhane ||56|| pralepo
bahuśastatra bhāvitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ | ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ
||57|| gomayasvaraso vā'pi hito vā
mālatīrasaḥ | raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā'gārasambhavaḥ
||58||
keśaśāta ityādi| ṛṣyapittaghṛtaśyāmādisvarasaiḥ saptāhaṃ bhāvitayā kṛṣṇamṛdā
bahuśaḥ pralepo hita ityarthaḥ| ṛṣyo nīlāṇḍaḥ `roru’ iti prasiddhaḥ|
kālakhaṇḍalagnanalikāmadhyagatajalaṃ
7
pittam| śyāmā priyaṅguḥ, pālindī trivṛt, mūṣikaparṇī dravantī,
dravyāntaramityanye| pralepaśabdo gomayasya raso vetyatra hitaśabdena saha
sambandhanīyaḥ; tena gomayarasādipralepo vā hito bhavatīti sambandhaḥ
syāt||56-58||
śiro'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca | srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ
sādhayedavalekhanāt ||59||
idānīṃ śirogatāvalekhanaprasaṅgena śirogatānāmanyeṣāmapi liṅgaṃ cikitsitaṃ ca
darśayannāha- śiro'bhyaṅga ityādi| avalekhanāditi
avalekhanoktaliṅgacikitsitāt||59||
mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ | padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ
kaṇṭakaiścopacīyate ||60|| tatra
kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam | payasyā madhukaṃ phañjī
bandhujīvaḥ punarnavā ||61||
mukhālepa ityādi| payasyā arkapuṣpī| phañjī bhārgī| bandhujīvo
madhyāhnapuṣpakaḥ| tatra mukhālepe atulyayormadhughṛtayoḥ pānaṃ,
śvetacandanaghṛtādibhiḥ punarnavāntairlepaḥ||60-61||
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo'kṣiraktatā | sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca
sphoṭasambhavaḥ ||62|| tatrābhyaṅgavadeveṣṭā
yātṛvāhanayoḥ kriyā |63|
idānīṃ kuñjarādīnāṃ viṣajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ coddiśannāha-
asvāsthyamityādi| yātuḥ ārohakasya| yātṛvāhanayoḥ kriyeti atra yātṛśabda
ārohakaparyāyaḥ||62||-
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasaṃsravaḥ
||63|| nasyadhūmagate liṅgamindriyāṇāṃ ca
vaikṛtam | tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam
||64|| pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ
samadayantikam |65|
śoṇitāgamanamityādi| saśvetaṃ vacāsahitaṃ; gayī tu śvetāṃ kaṭabhīmāha|
samadayantikaṃ mallikāsahitam| gavādīnāṃ kṣīrairativiṣākalkasiddhaṃ ghṛtaṃ
pāne hitaṃ nasye ca| madayantikāvacākalkena siddhaṃ hitamityarthaḥ||63-64||-
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet
||65|| jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca
locane | tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam
||66||
gandhahānirityādi||65-66||
karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane | karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ
pratipūraṇam ||67|| svaraso bahuputrāyāḥ
saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ | somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate
||68||
karṇetyādi| bahuputrā śatāvarī; bahupatrāyā iti kecit paṭhanti, te ca
vyākhyānayanti- bahupatrā mayūraśikhā| somavalkaḥ kaṭphalaḥ, tadrasaḥ
karṇapūraṇe||67-68||
aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ | añjane viṣasaṃsṛṣṭe
bhavedāndhyamathāpi ca ||69|| tatra sadyo
ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham | añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya
ca ||70|| muṣkakasyājakarṇasya pheno
gopittasaṃyutaḥ | kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā
||71|| ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ
bandhūkāṅkoṭayorapi |72|
aśrūpadeha ityādi| upadeho malavṛddhiḥ| sadyo ghṛtamityatra jejjaṭastu sadya
eva ghṛtaṃ peyamiti vyākhyānayati| samāgadhamiti
āvartitakṣīrasādhitapippalīkalkasiddhaṃ ghṛtaṃ tarpaṇamiti vṛddhavāgbhaṭaḥ|
tarpaṇam akṣitarpaṇaṃ, tadeva sapippalīkaṃ peyaṃ pānārham| tathaiva
meṣaśṛṅgīrasenāñjanam| evaṃ varuṇādīnāṃ rasena pṛthak pṛthagañjanam| muṣkakaḥ
kālamuṣkakaḥ| ajakarṇaḥ sarjaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ| phenaḥ samudraphenaḥ|
gopittaṃ gorocanā| kapitthādīnāṃ pratyekaṃ puṣpamañjanaṃ, na samuditānām||69-71||-
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca
||72|| bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ
pādukābhyāmasaṃśayam | upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet
||73||
śopha ityādi| svāpaḥ sparśājñānam| upānadityādi| pādukāvat prasādhayet
lakṣaṇataḥ pratīkārataśca||72-73||
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā | svāni sthānāni hanyuśca
dāhapākāvadāraṇaiḥ
||74||
pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret |75|
bhūṣaṇānītyādi| hatārcīṃṣi tejorahitāni||74||-
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ
||75|| samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta
cikitsitam | mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak
||76|| pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca
| virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca
||77|| sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ
visrāvaṇaṃ yadi | mūṣikā'jaruhā vā'pi haste baddhā tu bhūpateḥ
||78|| karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ
viṣasamāyutam |79|
āvasthikīṃ kriyāṃ nirdiśannāha- viṣopasarga ityādi| upadravān vīkṣya
cikitsitaṃ vidadhītetyāha- mahāsugandhimityādi| mahāsugandhistu `candanāgaruṇī
kuṣṭhaṃ’ ityādi yāvat `mahāsugandhināmaiṣa pañcāśītyaṅgasambhavaḥ’ iti|
vidadhītāñjaneṣu ceti bahuvacanādguḍikācūrṇarasakriyārūpeṣu; cakāreṇa
pariṣekakavalādiṣvapi| āśayānurodhena cikitsāṃ nirdiśannāha- virecanānītyādi|
prāptaṃ yuktam| idānīṃ prabhāvakṛtaṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha- mūṣiketyādi|
ajaruhālakṣaṇamuśanasā proktam- “kandaḥ śvetaḥ sapiḍako bhede
cāñjanasannibhaḥ| gandhalepanapānaistu viṣaṃ jarayate nṛṇām|| daṣṭānāṃ
viṣapītānāṃ ye cānye viṣamohitāḥ| viṣaṃ jarayate teṣāṃ tasmādajaruhā smṛtā||
mūṣikā lomaśā kṛṣṇā bhavet sā'pi ca tadguṇā”- iti||75-78||-
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ
||79|| pibeddhṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca
buddhimān | sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam
||80|| mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān
hariṇānapi | satataṃ bhakṣayeccapi rasāṃsteṣāṃ pibedapi
||81||
śarīre viṣavyāptipratiṣedhamabhidhāyedānīṃ cite viṣavyāptipratiṣedhamāha-
hṛdayāvaraṇamityādi| hṛdayāvaraṇaṃ hṛdayapracchādanaṃ
hṛdayarakṣākāribhirmūṣikājaruhāmṛtājeyapurāṇaghṛtadūṣīviṣārimahāsugandhiśimbīyūṣatīkṣṇaviṣaghnadhāraṇādibhiḥ|
madhukaṃ kuṣṭhamityādikamajeyākhyaṃ, apāmārgasya bījāni pippalīrityādyamṛtaṃ
ghṛtaṃ, sarpirādīni pratyekaṃ catvāri pañca vā hṛdayāvaraṇāni pibediti||79-81||
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān | dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ
śarkarāṃ tathā ||82|| śarkarātiviṣe deye
māyūre samahauṣadhe | pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ
||83|| sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo
hitaḥ sadā | viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān
||84||
godhādimāṃsānāṃ saṃskārayaugikaṃ viśeṣaṃ nirdiśannāha- godhetyādi|
madhukamakṣamātraṃ dadyāt| pālindī trivṛt| śarkaretyādi| mayūrasya māṃse tasya
rase ca supiṣṭe śarkarātiviṣe saśuṇṭhyau deye| pārṣata ityādi| pṛṣatasya māṃse
rase ca pippalyaḥ sanāgarāḥ supiṣṭā deyāḥ| sakṣaudra ityādi| anuktāni
coddiśannāha- viṣaghnānītyādi| viṣaghnāni viṣaghnairdravyaiḥ saha
siddhāni||82-84||
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ | chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ
yadi vai viṣam ||85||
āvṛtaguptahṛdayasya pītaviṣasya śeṣaṃ nirdiśannāha- pippalītyādi|
śarkarekṣurasāmbūni trīṇi dravāṇi, pippalīmadhukaṃ kalkaṃ, kṣaudramiti
prakṣepaḥ| guptahṛdayo viṣaghnaiḥ pracchāditahṛdayaḥ||85||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne'nnapānarakṣākalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ
||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ
kalpasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `asambhrāntaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `dakṣaṃ vyasanavarjitam’ iti pā. ↩
- 3 `pākapariniṣṭhitatattvajñaiḥ’ iti pā. ↩
- 4 `dhyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 5 `dhyāmo malinavastravarṇaḥ’ iti pā. ↩
- 6 asyāgre `dantakāṣṭhakarmaṇaḥ sāhacaryāt pratisāraṇaṃ kavalagaṇḍūṣau ca’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 7 `kālakhaṇḍalagnasthagikāmadhyagatanā(nī)lajalaṃ iti pā. ↩