athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
anne pāne ca prāyeṇa sthāvaraviṣāvacāraṇāttadvijñānīyārambho yujyata ityāha-
athāta ityādi||1-2||
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate | daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu
dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||3||
tatra viṣasya cikitsāviśeṣārthaṃ svarūpabhedenāśrayabhedena ca dvaividhyaṃ
pratipādayati- sthāvaramityādi| ādyaṃ prathamam; ‘adanīyam ādyaṃ’ ityanye,
tannecchati gayī||3||
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca | niryāso dhātavaścaiva
kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ ||4||
tānyeva sthāvarasya daśādhiṣṭhānāni nirdiśannāha- mūlamityādi||4||
tatra,
klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau
mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi;
kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti
dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca
puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni
sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi;
phenāśma(bhasma) haritālaṃ ca dve dhātuviṣe;
kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti
trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti
||5||
gayī tu gargarakasthāne `anantā’ iti paṭhati| viṣapatriketyādi| gayī tu
nārācasthāne vallījaṃ paṭhati| kumudvatītyādi| gayī tu pālakasthāne balāhamiti
paṭhati| mūlādiviṣāṇāṃ yatnaparairapi jñātumaśakyatvāttāni himavatpradeśe
kirātaśabarādibhyo jñeyāni||5||
catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite | ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ
śeṣāṇyekaikameva tu ||6||
teṣāṃ kandaviṣāṇāmavāntarabhedān darśayannāha- catvārītyādi||6||
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca | jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ
patraviṣeṇa tu ||7|| muṣkaśophaḥ
phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca | bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva
ca
||8||
tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi |
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ
||9|| phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo
gurujihvatā | hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni
||10|| prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni
nirdiśet |11|
tatra navānāṃ mūlādyadhiṣṭhānānāṃ samāsena cikitsārthaṃ sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ
nirdiśannāha- udveṣṭanamityādi| udveṣṭanam aṅgamoṭanam|
jṛmbhāṅgodveṣṭanetyādi| udveṣṭanaṃ pūrvaṃ vyākhyātam| muṣkaśopha ityādi| eṣāṃ
navānāṃ sāmānyaṃ dharmamuddiśannāha- prāyeṇetyādi| upayogadivasādanyo
divasapakṣamāsādiḥ kālaḥ, teṣu ghnantītyevaṃśīlāni kālaghātīni||7-10||-
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram
||11|| sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ
stambha eva ca | grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā
||12|| sarṣape vātavaiguṇyamānāho
granthijanma ca | grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake'numatāviha
||13|| prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo
netrapītatā | vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate
||14|| gātrastambho vepathuśca jāyate
mustakena tu | śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ
||15|| puṇḍarīkeṇa
raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare | vaivarṇyaṃ
mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ
||16|| cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena
vai | mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam
||17|| karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān
daśatyapi |18|
kandajānītyādi| tīkṣṇāni tīkṣṇaviṣāṇi, ataḥ sadyaḥprāṇaharāṇi| vistaramiti
pratyekaṃ lakṣaṇaṃ kathayāmīti tātparyārthaḥ| sparśājñānamityādi| aṅgasādaḥ
aṅgaglāniḥ| puṇḍarīkeṇetyādi| pramūḍhatā prakarṣeṇācaitanyam|
cireṇocchvasitītyādi| hāsaṃ kurvan puruṣo dantān khādati||11-17||-
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa
||18|| sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni
daśabhirguṇaiḥ |19|
mūlādiviṣebhyaḥ kandajānāṃ dharmāntareṇa viśeṣaṃ nirdiśannāha- kandajānītyādi|
ugravīryāṇi utkaṭaśaktīni; gayī tu agravīryāṇīti paṭhati, vyākhyānayati ca-
agrāṇi urūṇi
1
vīryāṇi guṇaviśeṣā yeṣāṃ tāni tathāvidhāni| pratyuktāni pratyekamuktāni||18||-
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca
||19|| vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca
tat smṛtam | tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam
||20|| matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān
chinatti ca | śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca
||21|| āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt
prakṛtiṃ bhajet | kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi
||22|| vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca
lāghavāt | durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram
||23||
tānyeva daśaguṇāni nirdiśannāha- rūkṣamityādi| tīkṣṇaṃ rājikāmaricādivat|
sūkṣmaṃ sūkṣmamārgānupraveśi| āśu śīghraṃ prahaṇanakāri| vyavāyī sakalaṃ dehaṃ
vyāpya paścāt pākayāyi| vikāśi prasarpadapasarpaddhātubandhaśaithilyakāri|
viśadam apicchilam| laghu laghuguṇayuktam| apākīti āhāravadudarānalena
paktumaśakyam| teṣvapi daśasu guṇeṣu madhye kuto guṇāt kiṃ karotītyāha-
tadraukṣyādityādi| vikaroti śarīrāvayavān vikārākāraṃ nayatītyarthaḥ| vyavāyāt
prakṛtiṃ bhajediti vyavāyāt akhiladehavyāptilakṣaṇāt, prakṛtiṃ svabhāvam
akhiladehavyāptirūpaṃ bhajet| vikāśitvāditi hiṃsanaśīlatvāt; kṣapayed
vināśayet| kasadhāturgatyartho'pi vipūrvo hiṃsārthaḥ| vaiśadyādatiricyeta na
sajjeta kvacidapi saktaṃ na bhavedityarthaḥ| `asaktagati vaiśadyāt’ iti kecit
paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| duścikitsyaṃ ca lāghavāditi idaṃ hi
laghutvādutplutya mano dhāvati asthiraṃ ca bhavati, tasmāt
saṃśamanabheṣajāprāptyā duścikitsyaṃ bhavati| saṃśamanenāsādhyatāṃ viṣasya
nirdiśya saṃśodhanenāpyāha- durharaṃ ceti|- cakāro bhinnakrame, na paraṃ
lāghavāt durharamapākitvācca; tasmādevāpākitvācciraṃ kleśayati paraṃ yadviṣaṃ
dvitriguṇamadaśaguṇaṃ vā; pūrvadaśaguṇaṃ sadyo vyāpādakameva||19-23||
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam | sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ
daśaguṇānvitam ||24|| yat sthāvaraṃ
jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat |25|
kandajameva daśaguṇānvitaṃ na bhavati kintvanyadapīti darśayannāha-
sthāvaramityādi| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ kṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirhṛtaṃ sadyo
vyāpādayet taddaśaguṇānvitaṃ jñeyam| yadyapi kandajāni parityajyānyeṣāṃ
guṇasāmastyābhāvena kālaghātitvamuktaṃ, tathā'pyamīṣāṃ madhye yeṣāṃ
daśaguṇatvaṃ tānyāśughātīni bhavanti||24||-
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā
||25|| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi
dūṣīviṣatāmupaiti | vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi
||26||
sthāvaramapi daśaguṇametaiḥ kāraṇairhatavīryaṃ sat sañjñāntaraṃ labhate
ityāha- jīrṇamityādi| jīrṇādibhirhetubhirguṇaviprahīnaṃ
guṇairdvitryādibhirhīnaṃ daśaguṇamevaṃ vā mandaśaktikaṃ dūṣīviṣatāṃ prāpnoti|
tāmeva guṇahīnatāṃ kāryeṇa darśayannāha- vīryālpetyādi| na nipātayet na
mārayet sadyaścireṇa vā; mandībhūtoṣṇādiguṇaviśeṣeṇa
vilīnaśleṣmaṇā''vṛtatvānna mārayedityarthaḥ| varṣagaṇānubandhi
cirakālānubandhītyarthaḥ||25-26||
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī | mūrcchan vaman
gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ
||27|| āmāśayasthe kaphavātarogī
pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu
yathā vihaṅgaḥ ||28|| sthitaṃ rasādiṣvathavā
yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca śītāniladurdineṣu
yātyāśu,... |30|
tena gareṇa ye doṣā bhavanti tān darśayannāha- tenārdita ityādi| kecit `vaman’
ityatra `bhraman’ iti paṭhanti| gadgadavākyaḥ aspaṣṭavacanaḥ| etat
sarvasthānagatasya sāmānyaṃ lakṣaṇam| sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaṃ nirdiśannāha-
āmāśayastha ityādi| vyastaśiroruhāṅgo vyastakeśaśarīraḥ| `bhavet
samuddhvastaśiroruhāṅga’ iti kecit; tatra samyak uddhvastaśiroruhāṇyaṅgāni
yasya sa tathā| yathoktān vyādhisamuddeśīyoktān| dhātuprabhavān vikārān
annāśraddhārocakādīn karoti||27-28||-
...pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam ||29|| nidrā
gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ |30|
nidretyādi| viśleṣaḥ sandhīnāṃ prasāraṇādāvapravṛttiḥ| harṣo romaharṣaḥ|
aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ||29||-
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān
||30|| dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ
dakodaraṃ chardimathātisāram | vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt
pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā
||31||
unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram |
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāścaṃ bahuprakārān
||32||
tata ityādi| tataḥ pūrvarūpāt parataḥ| annamadāvipākāviti annena bhuktena mado
harṣakṣayo'nnamadaḥ, avipākaḥ pākābhāvaḥ| tāṃstān vikārān pūrvoktān āmāśaye
kaphavātajān, pakvāśaye pittānilajān, rasādidhātugatāṃśca vikārān janayet||30-32||
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāddūṣayate dhātūn
tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam ||33||
dūṣīviṣaniruktimuddiśannāha- dūṣitamityādi| deśa ānūpaḥ
prabhūtānilaśītavarṣaḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ surātilakulatthādi,
annasyopalakṣaṇatvād vyavāyavyāyāmakrodhādibhirapītyarthaḥ| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ
punaḥ||33||
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām | śyāvā jihvā bhavetstabdhā
mūrcchā śvāsaśca jāyate ||34|| dvitīye
vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā | viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām
||35|| tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye
bhṛśam | durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane
||36|| pakvāmāśayayostodo hikkā
kāso'ntrakūjanam | caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam
||37|| kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca
pañcame | sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā
||38|| ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ
cāpyatisāryate | skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame
||39||
sthāvarasya prathamādivegalakṣaṇaṃ darśayannāha- sthāvarasyopayuktasyetyādi|
sannirodhaḥ samyaṅnirodhaḥ, `ucchvāsasya’ iti śeṣaḥ||34-39||
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam | agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta
samāyutam ||40|| dvitīye pūrvavadvāntaṃ
pāyayettu virecanam | tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam
||41|| caturthe snehasammiśraṃ pāyayetāgadaṃ
bhiṣak | pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet
||42|| ṣaṣṭhe'tīsāravat siddhiravapīḍaśca
saptame | mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet
||43||
teṣāmeva yathākramaṃ cikitsitamuddiśannāha- prathama ityādi| agadaṃ
madhusarpirbhyāmityatrānyatra cāviśeṣeṇāgadaśrutyā dūṣīviṣārireva
prayoktavyaḥ| dvitīya ityādi| tacca virecanaṃ
ghṛtamadhuśītaviṣaghnauṣadhisampṛktaṃ; gayī tu vāntaṃ naraṃ virecanaṃ pāyayet
pūrvavat, tena madhuyuktameveti vyākhyānayati| tṛtīya ityādi| agado'tra
dūṣīviṣārirmadhusarpiryukto dātavyaḥ| nasyaṃ viṣaghnaṃ sañjñāprabodhanaṃ ca|
añjanamapi viṣaghnaṃ cakṣuṣyaṃ sañjñāprabodhanaṃ tathā atīkṣṇaṃ
2
ca| caturtha ityādi| agado'trāpi dūṣīviṣāriḥ| sneho'tra gavyaṃ ghṛtaṃ,
viṣaghnatvāttasya; snehagrahaṇena pūrvaprastutaṃ madhu nivartate| pañcama
ityādi| agadamiha dūṣīviṣārināmādhyāharaṇīyam| ṣaṣṭha ityādi| saptame
vege'sādhyarūpe'pi pratyākhyāya pratikriyāṃ kuryāt| cakāro'yaṃ bhinnakrame,
tena saptame ceti yojanāt ṣaṣṭhe'pyavapīḍaḥ| vāśabdaścānuktasamuccaye,
tenānuktaṃ saśoṇitacarmadānaṃ śākhālalāṭasirātāḍanādijaṅgamaviṣoktaṃ ca
samuccīyate||40-43||
vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām | yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ
dadyādviṣāpahām ||44|| koṣātakyo'gnikaḥ
pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ | śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam
||45|| punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive
balā | eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam
||46||
idānīṃ vegāntareṣu kālaghātinaḥ pratīkāravidhimāha- vegāntara ityādi|
prakṛtādvegādanyo vego vegāntaram| anyatame ekatame| kṛte karmaṇi
prathamādivegeṣūkte ityarthaḥ| kośātakya ityādi| kośātakī ghoṣakaḥ; agnikaḥ
ajamodaḥ, `moraṭa’ ityanye; sūryavallī paṭolasadṛśapatrā, yasyāḥ
patrarasenāktaṃ māṃsaṃ svinnamiva bhavati, anye sūryāvartamāhuḥ; kiṇihī
kaṭabhī, śeluḥ śleṣmātakaḥ, giryāhvā śvetasyandaḥ, punarnave sitapītapuṣpe,
kośātakyādīnāṃ kvāthena ṣaḍaṅgakalpanākalpitena yavāgūḥ kalpanīyā| `sārive
balā’ ityatra `sārivotpale’ ityanye paṭhanti||44-46||
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ | punnāgailailavālūni
nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||47|| viḍaṅgaṃ
candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā | haridre dve bṛhatyau ca sārive ca
sthirā sahā ||48|| kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ
siddhamajeyamiti viśrutam | viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit
||49||
madhukamityādi| punnāgaḥ tuṅgaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ; elavālukaṃ
svanāmaprasiddhaṃ; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ; dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ; sthirā
śālaparṇī| madhukādīnāṃ kalkaṃ pādikaṃ, caturguṇaṃ jalaṃ dattvā ghṛtaṃ
sādhayet, tasyājeyamiti sañjñā| sarvāṇi sthāvarajaṅgamakṛtrimāṇi| ajitaṃ
kvacinna jitamajitaṃ; kvacit kasminnapi sthāvarādāvityarthaḥ||47-49||
dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam | pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ
dūṣīviṣāpaham ||50|| pippalyo dhyāmakaṃ
māṃsī śāvaraḥ paripelavam | suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam
||51|| kṣaudrayukto'gado hyeṣa
dūṣīviṣamapohati | nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate
||52||
dhātudūṣakasya dūṣīviṣasya cikitsāṃ vaktumāha- dūṣīviṣārtamityādi| dūṣīviṣasya
viṣatve'pi svedo na niṣidhyate; yena mandavīryatayā
kaphāvaraṇādviṣavegenānubandhitvamasya
3, ataḥ svedena kaphasyāvarakasyopaśāntāvapahāryaṃ
4
viṣaṃ koṣṭhagataṃ śodhanena sakalameva hriyate| anye `dūṣīviṣārtaṃ susnigdhaṃ’
iti paṭhanti; teṣāmapi snigdhaśrutyā svedo'pyākṣiptaḥ| kathañcidevānirhṛtasya
viṣāvaśeṣasya saṃśamanārthamanyatrāpi sthāvarajaṅgamaviṣadūṣitadhātūnāṃ vā
prasādanārthaṃ saṃśamanamuddiśannāha- pāyayetetyādi| dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ;
śāvaro rodhraḥ; paripelavaṃ vanyakaḥ, kaivartamustakamanye; toyaṃ bālakaṃ;
suvarṇagairikaṃ dakṣiṇāpathe prasiddham| anyatrāpi
sthāvarajaṅgamayostīkṣṇayorapītyarthaḥ; anyeṣu vakṣyamāṇeṣu
jvarādiṣvapītyanye||50-52||
jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṅkṣaye | śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge
jaṭhare'pi ca ||53|| unmāde vepathau caiva
ye cānye syurupadravāḥ | yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām
||54||
dūṣīviṣeṇa ye upadravāḥ syustaccikitsitamāha- jvara ityādi| ye cānye
upadravāstajjāḥ| yathāsvaṃ yadyasya vihitaṃ tadityarthaḥ| tacca
viṣaghnairoṣadhairyuktaṃ kartavyam||53-54||
sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ tu
kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||55||
idānīṃ sādhyayāpyapratyākhyeyatvaṃ darśayannāha- sādhyamityādi||55||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
kalpasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||