athāta ityādi||1-2||
jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa | samāsena mayā yāni vistarasteṣu
vakṣyate ||3|| tatra,
dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśa-
viśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti
2||4||
tānyevādhiṣṭhānāni nirdiśannāha- tatra dṛṣṭiniḥśvāsetyādi| niḥśvāsaḥ
phūtkāraḥ, viśardhitaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaśabdaḥ, śūkaṃ kīṭaloma, kīṭānāṃ
sarpāṇāṃ ca vigataprāṇānāṃ dehaḥ śavaḥ| vṛddhavāgbhaṭastu
3
tuṇḍaviśardhitasthāne ala(āra)śoṇite paṭhati||3-4||
tatra, dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ,
mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā'nye
daṃṣṭrānakhaviṣāḥ,
cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ
śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā
lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ
4, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ,
citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā
mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā
mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi,
śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ,
sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ,
kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva
gaṇayitavyāḥ ||5||
tatretyādi| divi bhavā divyāḥ, bhūmau bhavā bhaumāḥ; etacca prāyikaṃ, sarve'pi
sarpā daṃśāyatanaviṣāḥ; tathā hi sāvitre,- “sarva eva sarpā daṃśaviṣā
bhavanti, maladaśanadaṃṣṭrācakṣurlālāniḥśvāsendriyamūtrapurīṣapucchaiḥ
5
”(?) iti| mārjāretyādi| atra mārjāroktyaiva vyālā vyāghrādayo'bhipretāḥ|
makaro jalajanturityeke, anye āgneyakīṭapaṭhitaṃ makarākāratvena makaraṃ,
karkaṭavṛścikaṃ makaramanye| pākamatsyo'pi āgneyeṣveva paṭhitaḥ kīṭaviśeṣaḥ|
godhā pañcanakhī pavitrā saumyakīṭapaṭhitā; kṛṣṇaśabdasya lopāt kṛṣṇagodhāṃ
viduranye| pracalākaṃ saumyakīṭapaṭhitaṃ kīṭaviśeṣamāhuḥ| gṛhagodhikā
koṣṭhāgārī koṣṭhagṛhakārikā| catuṣpadakīṭāḥ pratisūryakādayaḥ| tathā'nye
maśakamakṣikādayaśca kīṭāḥ| cipiṭapicciṭaketyādi ete kīṭaviśeṣā deśāntare
lokato jñeyāḥ| vṛściketyādi| āraśabdenātra
6
vṛścikalāṅgūlādisthitaḥ kaṇṭako bhaṇyate, tasya ca
sthūlaśūkarūpatvācchūkagrahaṇenaiva grahaṇaṃ, ata eva dṛṣṭiniḥśvāsetyādisūtre
pṛthaṅnodāhṛtamāragrahaṇam
7| gayadāsaścātra `ālālaviṣā’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ālālaṃ lālā|
citraśira ityādi| varakīmatsyayoḥ sthāne kecidekameva varaṭī(kī)matsyaṃ
paṭhanti| gatāsavo gataprāṇāḥ||5||
bhavanti cātra- rājño'rideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa |
sandūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān
||6||
rājña ityādi| arideśe praviṣṭasya rājño'pi ripavaḥ śatravaḥ tṛṇādīn
sandūṣayanti| annam annarakṣāyāmuktamapi deśādiprasaṅgeṇātra punaruktam|
śvasano vāyuḥ| ebhirliṅgaiḥ vakṣyamāṇairityarthaḥ||6||
duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti
||7|| majjanti ye cātra narāśvanāgāste
chardimohajvaradāhaśophān | ṛ(ga)cchanti teṣāmapahṛtya doṣān
8
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta ||8||
duṣṭamityādi| rājibhiḥ kṛṣṇābhiḥ| vihaṅgā ityādi sānūpacarā anūpacarasahitā
vihaṅgāḥ pakṣiṇo viṣavegena mattāḥ santo bhramanti| ṛcchanti prāpnuvanti|
yateta yatnaṃ kurvīta||7-8||
dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca | dagdhvā
sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu
||9|| bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya
viśodhayedīpsitamevamambhaḥ |10|
tadeva duṣṭavāripraśodhanauṣadhaṃ darśayannāha- dhavāśvetyādi| aśvakarṇaḥ
pūrvadeśe prasiddho gandhamuṇḍaḥ aśvatthasadṛśaḥ, asano bījakaḥ, pāribhadraḥ
phalabhadro raktakusumaḥ kaṇṭakī rohiṇīsadṛśapatraḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ,
rājadrumaḥ kiramālakaḥ, somavalkaḥ kaṭvalaḥ| vitaret niḥkṣipet| saraḥsviti
bahuvacanamavahajjalopalakṣaṇaṃ; vahajjalānāṃ dūṣaṇameva duṣkaraṇam|
sāmānyajanārthaṃ sarasāṃ saṃśodhanamabhidhāya viśiṣṭajanārthamuddhṛtajalasya
śodhanaṃ darśayannāha- bhasmāñjalimityādi| añjaliṃ catuḥpalaṃ, taṃ ca ghaṭe
droṇapramite jale, nidhāya niḥkṣipya, īpsitaṃ vāñchitaṃ śodhayet|
jejjaṭācāryastu ghaṭaṃ gargarīmāha||9||-
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu śilātalaṃ
9
tīrthamatheriṇaṃ vā ||10|| spṛśanti gātreṇa
tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā | tacchūnatāṃ yātyatha dahyate ca
viśīryate romanakhaṃ tathaiva
||11|| tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam | siñcet payobhiḥ sumṛdanvataistaṃ
viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā ||12||
kṣitipradeśamityādi| tīrthaṃ nadyādighaṭṭam| īriṇam ūṣaram| anantāṃ
sarvagandhaiḥ saha saṃyojya surābhiḥ piṣṭvā mārgaṃ siñcediti sambandhaḥ|
surābhiriti bahuvacanānmadhuguḍapiṣṭakṛtābhiḥ| anantā utpalasārivā|
sarvagandhaiḥ elādiparipaṭhitaiḥ| payobhiḥ kṣīraiḥ| mṛdanvitaistaṃ mārgaṃ
siñcet, viḍaṅgādijalairvā mārgaṃ siñcet| mṛdiha kṛṣṇā prādhānyakalpanayā| anye
tvevaṃ paṭhanti- “tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhairvacāṃ tu piṣṭvā
surayā'numārgam| siñcettathā mṛtsahitābhiradbhirmārgo'sti nānyo yadi tena
gacchet” iti| `payobhistu mṛdanvitaiḥ’ ityatra `valmīkamṛdanvitābhiḥ’ iti
kecit paṭhanti, viṣaghnatvādvalmīkasya||10-12||
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām
||13|| viṣāpahairvā'pyagadairvilipya vādyāni
citrāṇyapi vādayeta | tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ
kuruvindabhāgaḥ ||14|| pittena yuktaḥ
kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ | vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇyapi yāni santi
10||15||
tṛṇeṣvityādi| sīdanti aṅgaglāniyuktā bhavanti| praṇayedityādi| aṅgasādādiṣu
yathoktāṃ cikitsāṃ viṣāpahairdravyairyuktāṃ vitaret| agadairvā
dundubhisvanīyoktaiḥ, vādyāni bherīpaṭahādīni vilipya vādayet| aparamapi
vādyalepamāha- tāra ityādi| tāro rūpyaṃ, sutāraḥ pāradaḥ; surendraṃ suvarṇaṃ,
kuṭajamanye; gopā sārivā; kuruvindo mustā, niśānapāṣāṇa ityanye,
uttamalohitaratnaṃ kuruvinda ityeke||13-15||
dhūme'nile vā viṣasamprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca
||16||
lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham | priyaṅgukāṃ cāpyanale
nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta ||17||
lākṣetyādi| lākṣādidravyaṃ vahnau nidhāya dhūmaṃ viśodhayeta, cūrṇamanile
vikīrya punaranilamiti| priyaṅgukāmityatra `madhūlikāṃ’ kecit paṭhanti,
guḍūcikāmiti ca vivṛṇvanti||16-17||
prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila | akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma
darpitaḥ ||18|| tasya kruddhasya vai
vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ | krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ
||19|| sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ
mahābalam | tato'suraṃ ghātayitvā tattejo'vardhatādbhutam
||20|| tato viṣādo devānāmabhavattaṃ
nirīkṣya vai | viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate
||21|| tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ
krodhamīśvaraḥ | vinyastavān sa bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca
||22||
cikitsopayogi
11
viṣasya mūrtisvarūpamāha- prajāmityādi| ātmayoneḥ ātmā paramapuruṣo yoniḥ
kāraṇaṃ yasya sa tathā tasya; eteneśvarādikāraṇaṃ nirasya svayambhūtvamuktam|
kiletyāgamasaṃvāde| tata ityādi| vigrahavān śarīravān| niḥpapāta niḥsṛtaḥ| sa
tamityādi|- sa krodhaḥ puruṣarūpaḥ, taṃ kaiṭabhaṃ, dadāha bhasmīkṛtavān|
kiṃviśiṣṭaṃ kaiṭabhaṃ? garjantamityādiviśeṣaṇayuktam| tattejaḥ tasya
mūrtimataḥ krodhasya teja ityarthaḥ| tata ityādi| vākkāyacittāvasādo viṣādaḥ|
tata ityādi| vinyastavān viniḥkṣiptavān||18-22||
yathā'vyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam | teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ
niyacchati ||23|| evameva viṣaṃ
yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate | svabhāvādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate
||24||
viṣasya nānāvīryahetubhūtamuddiśannāha- yathā'vyaktarasamityādi| yathā
jalamekarasamapyantarīkṣāt patitaṃ bhūmigataṃ teṣu teṣu
pradeśeṣvākāśaguṇabhūyiṣṭhādiṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati niścayena dadāti,
evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate svabhāvādeva tasya tasya rasaṃ
samanuvartate||23-24||
viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi | viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ
sarvadoṣaprakopaṇam ||25|| te tu vṛttiṃ
prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ | nopayāti viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca
||26|| śleṣmaṇā''vṛtamārgatvāducchvāso'sya
nirudhyate | visañjñaḥ sati jīve'pi tasmāttiṣṭhati mānavaḥ
||27||
viṣe yasmādityādi| yasmādviṣe ye guṇāḥ santi te sarve svabhāvataḥ
sarvadehadhātuvirodhena tīkṣṇā āśukāriṇaḥ, prāyeṇa
tejorūpakrodhātmakatvādviṣasya; ataḥ sarvameva viṣaṃ sarvadoṣaprakopaṇam| te
tu vṛttimityādi| te prakupitā vātādayo viṣārditā viṣapīḍitāḥ santaḥ, svāṃ
vṛttiṃ vātaḥ praspandanādikāṃ, rāgapaktyādikāṃ pittaṃ, sandhisaṃśleṣādikāṃ
kaphaḥ, tyajanti; tena ca pittasya paktyabhāvādviṣaṃ pākaṃ na yāti, ato'pakvaṃ
viṣaṃ prāṇān ruṇaddhi, viṣavilīnena śleṣmaṇā niruddhocchvāsatvājjīve'pi
prāṇe'pi sati visañjño vigatasamyagjñāno mānavastiṣṭhati||25-27||
śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam | kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ
nirmanthanādiva ||28|| teṣāṃ
baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam | anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca
bhoginaḥ ||29||
śukravadityādi| sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam| kruddhānāmityādi
kruddhānāṃ sarpāṇāmaṅgebhyo'vayavebhyo viṣamāgacchati; kimiva? śukraṃ
nirmanthanādiva, nirmanthanaṃ viśiṣṭastrīvarāṅgaviloḍanahetureva harṣa ucyate|
teṣāmityādi| baḍiśaṃ matsyabandhanayantram| sajjati saṅgaṃ yāti, sambaddhaṃ
bhavatītyarthaḥ| anudvṛttā ananuyojitā, anucchalitā
12
iti yāvat; karṣaṇakṛtaparāvṛttyā hi daṃṣṭrāṇāmadhomukhateti| bhoginaḥ
sarpāḥ||28-29||
yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam | ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ
pariṣekastu śītalaḥ ||30|| mandaṃ kīṭeṣu
nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam | ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate
||31|| kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat
samupācaret |32|
yasmādityādi| kīṭeṣu viṣaṃ mandaṃ nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ bhavati; apiśabdāt
kīṭeṣvapi keṣucidugraviṣeṣu na svedaḥ, api tu śītalameva cikitsitam| tathā ca
vakṣyati,- `kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavatsamupācaret’- iti||30-31||-
svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam
||32|| vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ
digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ | laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ
||33|| yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate
mriyate'pi vā | ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ
||34|| muhūrtāttadupādeyaṃ
prahārādaṃśavarjitam |35|
idānīṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ prahāradaṃśadeśamāṃsamabhakṣyaṃ muhūrtācca
tadupādeyamuddiśannāha- svabhāvādityādi| digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ `prāṇinoḥ’ iti
śeṣaḥ| atra digdhaviddho viṣaliptakāṇḍādihataḥ, ahidaṣṭaḥ sarpadaṣṭaḥ|
yathāviṣaṃ viṣānusāreṇetyarthaḥ||32-34||-
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate
||35|| ādhmāto'tyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ
sādapīḍitaḥ | udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet
||36|| na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ
dahatyapi | taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhāvādvyāpya tiṣṭhati
||37||
idānīṃ viṣapītasya prāṇaiḥ parityajyamānasya mṛtasya ca lakṣaṇamāha-
savātamityādi| asraṃ nayanajalam| vivarṇaḥ atyarthaṃ kṛṣṇaśyāmapītavarṇaḥ|
sādaḥ aṅgaglāniḥ| vivarṇa iti mṛtasya lakṣaṇaṃ, śeṣaṃ sarvaṃ mriyamāṇasya
lakṣaṇam| asya viṣapānamṛtasya viṣajuṣṭaṃ hṛdayaṃ vahnirapi na dahati; kuto
hṛdayameva viṣajuṣṭaṃ? hi yasmāttadviṣaṃ cetanāsthānaṃ hṛdayaṃ svabhāvādvyāpya
tiṣṭhati; ata eva ca viṣapānamṛtasya hṛdayamadāhyaṃ viṣavyāptatvāt||35-37||
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye sapitrye
parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ
||38||
idānīṃ varjyaprahārādaṃśahṛdayaprasaṅgena viśiṣṭadeśādidvāreṇa varjanīyān
daṣṭānāha- aśvatthetyādi| yāmye bharaṇyāṃ, pitrye maghāyāṃ, ṛkṣe nakṣatre||38||
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti |
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu
||39|| vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu
bhīruṣvatha durdineṣu |40|
darvīkarāṇāmityādi| darvīkarāṇāṃ phaṇināṃ, sarvāṇi aśeṣaviṣāṇi, uṣṇe uṣṇakāle,
dviguṇībhavanti dviguṇaśaktīni bhavanti; `sarvāṇi cordhvaṃ dviguṇībhavanti’
iti kecit paṭhanti, ūrdhvam ūrdhvadeśe ityarthaḥ| ajīrṇapittādiṣvapi
dviguṇatvamāha- ajīrṇetyādi||39||-
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti
||40|| śītābhiradbhiśca na romaharṣo
viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca
sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||41|| kṛṣṇaḥ saraktaḥ
śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ | vartirghanā yasya
nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya
||42|| daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ
cāpi vaidyaḥ parivarjayettu | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ
vā'pyathavā vivarṇam
||43|| sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca
jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt ||44||
śastretyādi| latābhirabhihate'ṅge rājyo rekhā nocchalanti| jihvetyādi| sitā
śvetā, asitā kṛṣṇā vā bhavatītyarthaḥ| keśaśātaḥ keśacyavanam| nāsāvabhaṅgo
nāsāsrotovaiguṇyaṃ, taccānunāsikavākyatvena jñeyam| kaṇṭhabhaṅgaḥ svarasādaḥ|
daṃśo bhakṣitasthānam| hanvoḥ mukhasandhyoḥ| sthiratvam acalanam| vartirityādi
vartiḥ kaphavartiḥ| unmattetyādi| unmattaṃ vātulam| atyarthamupadrutam
upadravabahulam| sāriṣṭaṃ maraṇalakṣaṇasahitam| aveginaṃ laharīvarjitam|
jahyāt tyajet||40-44||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
kalpasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `jaṅgamaviṣavijñānīyamadhyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `...gudāsthi...’ iti pā. ↩
- 3 `jaṅgamasya tvāśrayāḥ ṣoḍaśadṛṣṭiniḥśvāsasparśadaṃṣṭrāmukhanakhāsthimūtrapurīṣaśukrārtavalālāśūkapittaśoṇitaśavāni’ iti| (vṛ. vā. u. a. 40) ↩
- 4 `lālānakhaśukramūtrapurīṣārtavamukhasandaṃśaviṣāḥ’ iti pā. ↩
- 5 `manodaśana...’ iti `malo daśana...’ iti ca pā. ↩
- 6 `alaśabdenātra’ iti pā. ↩
- 7 ‘... mālagrahaṇam’ iti pā. ↩
- 8 `rogān’ iti pā. ↩
- 9 `śilāsthalī’ iti pā. ↩
- 10 `tatra’ iti pā. ↩
- 11 etatpūrva `samādhimantrabhedena’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 12 `ananumoditā’ iti pā. ↩