jaṅgamaviṣāśrayeṣu mahāviṣatvena sarpasyaivātra prādhānyāttaddaṣṭavijñānaṃ
pratipādayitukāmaḥ prāha- athāta ityādi||1-2||
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam | pādayorupasaṅgṛhya suśrutaḥ
paripṛcchati ||3||
pādayorupasaṅgṛhya pādapatanaṃ kṛtvetyarthaḥ||3||
sarpasaṅkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇameva ca | jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan
! vaktumarhasi ||4||
kiṃ paripṛcchatītyāha- sarpasaṅkhyāmityādi| saṅkhyā gaṇanā, vibhāgo
viśeṣabhāgaḥ pṛthakkaraṇam| arhasi yogyo bhavasi||4||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ | asaṅkhyā vāsukiśreṣṭhā
2
vikhyātāstakṣakādayaḥ ||5|| mahīdharāśca
nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ | ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca
||6|| sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate
mahī | kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat
||7|| namastebhyo'sti no teṣāṃ kāryaṃ
kiñciccikitsayā | ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān
||8|| teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi
yathāvadanupūrvaśaḥ |9|
tasya tadvacanamityādi| vāsukiśreṣṭhā vāsukiḥ śreṣṭho yeṣāṃ te tathā| asti no
teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayeti teṣāṃ takṣakādīnāṃ cikitsayā kiñcit kāryaṃ
nāsti| ye tu daṃṣṭretyādi| anupūrvaśaḥ anukrameṇa||5-8||-
aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā
||9|| darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva
ca | nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ
||10|| darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca
pannagāḥ | teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ
3||11|| dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā
daśa | nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā
||12|| vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā
4
maṇḍalirājilāḥ |13|
aśītirityādi| sā aśītiḥ| darvīkarāḥ phaṇāvantaḥ, maṇḍalinaḥ phaṇāvarjitā
vividhamaṇḍalaiścitritāḥ, rājimanto rekhāyuktāḥ phaṇāvarjitā īṣadviṣā
gamālādayaḥ, nirviṣā viṣarahitāḥ dundubhigaurāhikādayaḥ; kecit `nir’
śabdamīṣadarthe vyākhyānayanti, tena nirviṣā īṣadviṣāḥ; yathā- anudarā
kanyeti| vaikarañjāḥ saṅkīrṇajātāḥ, pṛthagjātīyasarpiṇīpṛthagjātīyasarpābhyāṃ
jātā vaikarañjāḥ
5| eṣveva nirviṣavaikarañjayorantarbhāvāt kathamaśītiḥ pūryata ityāha-
teṣvityādi| citrā maṇḍalirājilā vaikarañjodbhavāḥ sapta bhavanti; tatra
maṇḍalinaścatvāraḥ, rājilāstrayaḥ| atrāyameva pāṭho nyāyyaḥ,
jejjaṭagayadāsaprabhṛtibhiraṅgīkṛtatvāt||9-12||-
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino'pi vā
||13|| te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ
6
bhīmadarśanāḥ |14|
saṅkṣepeṇa vibhāgaṃ pratipādya daṣṭasya daṃśanapūrvakatvāddaṃśanalakṣaṇaṃ
pratipādayitukāmo daṃśasya kāraṇāni nirdiśannāha- pādābhimṛṣṭā ityādi|
abhimṛṣṭā marditāḥ, duṣṭāḥ svabhāvaduṣṭāḥ, kruddhāḥ kupitāḥ,
apiśabdo'trānuktasamuccaye, tenātyāsannabhītaśaṅkitakrāntādayo grāhyāḥ| te
daśanti mahākrodhāstrividhaṃ bhīmadarśanā iti sarpā mahākrodhāḥ pracaṇḍakopāḥ,
ata eva bhīmadarśanāḥ; trividhaṃ yathā bhavatyevaṃ daśanti bhakṣayanti||13||-
sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyamatha nirviṣam | sarpāṅgābhihataṃ kecidicchanti
khalu tadvidaḥ ||14|| padāni yatra
dantānāmekaṃ dve vā bahūni vā | nimagnānyalparaktāni yānyudvṛtya karoti hi
||15|| cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni
ca | saṅkṣiptāni saśophāni vidyāttat sarpitaṃ bhiṣak
||16|| rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ
sitāstathā | vijñeyaṃ raditaṃ tattu
7
jñeyamalpaviṣaṃ ca tat
||17|| aśophamalpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya
dehinaḥ | padaṃ padāni vā vidyādaviṣaṃ taccikitsakaḥ
||18|| sarpaspṛṣṭasya bhīrorhi bhayena
kupito'nilaḥ | kasyacit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat
||19||
etadeva daṃśatraividhyamuddiṣṭaṃ nirdiśannāha- sarpitamityādi| teṣāṃ
lakṣaṇamāha- padānītyādi| padāni kṣatāni| ekamityādi| padeṣu yathottaraṃ
viṣabāhulyam| nimagnāni anudgatāni| yānyudvṛtya karoti hi yāni padānyudvṛtya
unmoṭhya sarpaḥ karoti| cañcumālakayuktānīti upari
piḍakāsadṛśairācitānītyarthaḥ; gayī tu cañcumālikāḥ sarpadaṣṭasthānasya pārśve
vaṭaprarohāgratulyā viṣotpannā aṅkurā bhavantīti vyākhyānayati|
vaikṛtyakaraṇāni vikārabhāvavidhāyakāni| saṅkṣiptānītyādi| saṅkṣiptāni
sūkṣmāṇi| sarpitam atyavagāḍham| rājya ityādi| rājyo rekhāḥ, raditaṃ
vilikhitamanavagāḍham, ata evālpaviṣam| aśophamityādi| prakṛtisthasyeti
kāyavākcitteṣu svena bhāvenāvasthitasya| padaṃ padāni veti ekaṃ padaṃ bahūni
vā padānītyarthaḥ| sarpaspṛṣṭasyetyādi| tuśabdaścārthe, tena
kaṇṭakādividdhe'pi śaṅkāviṣaṃ bhavati||14-19||
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyānyalpaviṣāṇi tu |
tathā'tivṛddhabālābhidaṣṭamalpaviṣaṃ
8
smṛtam
||20||
suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite | viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na
kramate viṣam ||21||
sarpāvasthāviśeṣato'lpaviṣatvamuddiśannāha- vyādhitetyādi| daṣṭāni
bhakṣyasthānāni| viśiṣṭadevasevite viśiṣṭauṣadhisevite ca
deśe'viṣatvamuddiśannāha- suparṇetyādi| suparṇo garuḍaḥ| bhūtāḥ
svanāmaprasiddhāḥ||20-21||
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ | jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ
śīghragāminaḥ
||22|| maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo
mandagāminaḥ | jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanārkasamaprabhāḥ
9||23|| snigdhā
vividhavarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca rājibhiḥ | citritā iva ye bhānti rājimantastu
te smṛtāḥ ||24||
idānīṃ cikitsopayogidarvīkarādiliṅgamuddiśannāha- rathāṅgetyādi| rathāṅgaṃ
cakraṃ, lāṅgalaṃ halaṃ, dhāriṇa iti yato rathāṅgādīnāmākṛtiṃ dhārayanti|
maṇḍalairityādi| pṛthavo vistīrṇāḥ||22-24||
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ | sugandhayaḥ suvarṇābhāste jātyā
brāhmaṇāḥ smṛtāḥ ||25|| kṣatriyāḥ
snigdhavarṇāstu pannagā bhṛśakopanāḥ | sūryacandrākṛticchatralakṣma teṣāṃ
tathā'mbujam ||26|| kṛṣṇā vajranibhā
10
ye ca lohitā varṇatastathā | dhūmrāḥ pārāvatābhāśca vaiśyāste pannagāḥ smṛtāḥ
||27|| mahiṣadvīpivarṇābhāstathaiva
paruṣatvacaḥ | bhinnavarṇāśca ye kecicchūdrāste parikīrtitāḥ
||28||
idānīṃ brāhmaṇādijātiparijñānāyāha- muktārūpyetyādi| sūryādivatteṣāṃ lakṣma
cihnaṃ, tathā ambujaḥ śaṅkhaḥ| tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ-
“bhoge'rdhacandraśrīvatsaśaṅkhacakrahalāṅkitāḥ”- iti| dvīpī citrakaḥ||25-28||
kopayantyanilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu | pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ
cānekarājayaḥ ||29|| apatyamasavarṇābhyāṃ
dvidoṣakaralakṣaṇam | jñeyau doṣaiśca dampatyo... |31|
apatyamityādi| asamānavarṇābhyāṃ sarpasarpiṇībhyāṃ yat apatyaṃ
vaikarañjākhyaṃ, taddvidoṣakaralakṣaṇaṃ jñeyaṃ; dvidoṣakarāṇi lakṣaṇāni yatra
taddvidoṣakaralakṣaṇaṃ; etena vaikarañjasya dvidoṣakartṛtvamuktam| apatye yau
dvidoṣau tau kayorityāha- jñeyāviti|- jñeyau jñātavyau| dampatyoḥ
pitṛmātrorityarthaḥ||29||-
...rviśeṣaścātra vakṣyate ||30|| rajanyāḥ
paścime yāme sarpāścitrāścaranti hi | śeṣeṣūktā maṇḍalino divā darvīkarāḥ
smṛtāḥ ||31||
eṣāṃ madhye ke kasmin kāle vicarantītyāha- viśeṣa ityādi| paścime yāme
caturthe prahara ityarthaḥ| citrā atra rājimantaḥ| śeṣeṣu prahareṣu `rajanyā
eva’ iti śeṣaḥ||30-31||
darvīkarāstu taruṇā vṛddhā maṇḍalinastathā | rājimanto vayomadhyā jāyante
mṛtyuhetavaḥ ||32||
teṣāṃ darvīkarādīnāmugraviṣatve vayo'vasthāmuddiśannāha- darvīkarā ityādi|
darvīkarādayo mṛtyuhetavo jāyante bhavantītyarthaḥ||32||
nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ | vṛddhā muktatvaco bhītāḥ
sarpāstvalpaviṣāḥ smṛtāḥ ||33||
teṣāmevālpaviṣatve hetumāha- nakulākulitā ityādi| nakulena ākulitāḥ
kadarthitāḥ; vāriviprahatā vāriṇā jalena viśeṣeṇa prahatā abhibhūtāḥ;
muktatvaco muktakañcukāḥ, tathā bhītāḥ sarpā alpaviṣā bhavanti||33||
tatra, darvīkarāḥ- kṛṣṇasarpo, mahākṛṣṇaḥ, kṛṣṇodaraḥ śvetakapoto, mahākapoto,
balāhako, mahāsarpaḥ, śaṅkhakapālo
11, lohitākṣo, gavedhukaḥ, parisarpaḥ, khaṇḍaphaṇaḥ, kakudaḥ, padmo, mahāpadmo,
darbhapuṣpo, dadhimukhaḥ, puṇḍarīko, bhrūkuṭīmukho, viṣkiraḥ, puṣpābhikīrṇo,
girisarpaḥ, ṛjusarpaḥ, śvetodaro, mahāśirā, alagarda, āśīviṣa iti (1);
maṇḍalinastu- ādarśamaṇḍalaḥ, śvetamaṇḍalo, raktamaṇḍalaḥ, citramaṇḍalaḥ,
pṛṣato, rodhrapuṣpo, milindako, gonaso, vṛddhagonasaḥ, panaso, mahāpanaso,
veṇupatrakaḥ, śiśuko madanaḥ, pālindiraḥ, piṅgalaḥ
12, tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ, ṣaḍaṅgo, agniko babhruḥ, kaṣāyaḥ, kaluṣaḥ pārāvato,
hastābharaṇaḥ, citrakaḥ, eṇīpada iti (2); rājimantastu- puṇḍarīko rājicitro,
aṅgularājiḥ, bindurājiḥ, kardamakaḥ, tṛṇaśoṣakaḥ, sarṣapakaḥ śvetahanuḥ,
darbhapuṣpaścakrako, godhūmakaḥ, kikkisāda iti (3); nirviṣāstu- galagolī,
śūkapatro, ajagaro, divyako, varṣāhikaḥ, puṣpaśakalī, jyotīrathaḥ,
kṣīrikāpuṣpako, ahipatāko, andhāhiko, gaurāhiko, vṛkṣeśaya iti (4);
vaikarañjāstu trayāṇāṃ darvīkarādīnāṃ vyatikarājjātāḥ, tadyathā- mākuliḥ,
poṭagalaḥ, snigdharājiriti | tatra, kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto
mākuliḥ; rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ; kṛṣṇasarpeṇa
rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājiriti | teṣāmādyasya
pitṛvadviṣotkarṣo, dvayormātṛvadityeke (5) |34|
tajjātameva vyatikaraṃ vivṛṇvannāha- tatra kṛṣṇasarpeṇetyādi| vaiparītyena
veti gonasena puṃsā kṛṣṇasarpiṇyāṃ striyāmityarthaḥ| rājilenetyādi|
vaiparityaṃ pūrvavyākhyāvajjñeyam| kṛṣṇasarpeṇetyādi| eṣāṃ madhye
ye'prasiddhāḥ sarpabhedāste sarve nānādeśavāsibhyaḥ sarpahelikādibhyo jñeyāḥ|
teṣāṃ vyatikarajānāṃ samatayā dvividhatve prāpte dampatyorekasya viṣamutkarṣaṃ
13
bhavatīti darśayannāha- teṣāmityādi| ādyasya mākuleḥ, pitṛvat kṛṣṇasarpavat|
dvayoḥ poṭagalasnigdharājikayoḥ; tatra poṭagalasya mātā gonasī,
snigdharājikasya mātā rājimatī|(1-5)|34|
trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ
punardivyelakarodhrapuṣpakarājicitrakapoṭagalapuṣpābhikīrṇadarbhapuṣpavellitakāḥ
sapta; teṣāmādyāstrayo rājilavat, śeṣā maṇḍalivat, evameteṣāṃ
sarpāṇāmaśītirvyākhyātā ||34||
vaikarañjebhyastribhyo jātānāṃ divyelakaprabhṛtīnāṃ viṣaṃ keṣāmanuyāyi
bhavatīti darśayannāha- trayāṇāmityādi||34||
tatra mahānetrajihvāsyaśirasaḥ pumāṃsaḥ, sūkṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ striyaḥ,
ubhayalakṣaṇā mandaviṣā akrodhā napuṃsakā iti
||35||
sarpāṇāṃ puruṣādilakṣaṇamuddiśannāha- tatretyādi||35||
tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ?
viṣaṃ hi niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyamāśukāri
muhartamapyupekṣitamāturamatipātayati, na cāvakāśo'sti vāksamūhamupasartuṃ
pratyekamapi daṣṭalakṣaṇe'bhihite sarvatra
14
traividhyaṃ bhavati, tasmāt traividhyameva vakṣyāmaḥ;
etaddhyāturahitamasammohakaraṃ ca, api cātraiva sarvasarpavyañjanāvarodhaḥ
||36||
niśitanistriṃśaḥ tīkṣṇaḥ khaṅgaḥ, aśaniḥ vajraṃ, hutavaho vahniḥ, deśyaṃ
tulyaṃ; āśukāri śīghravyāpakam| atipātayati śīghraṃ mārayatītyarthaḥ| na
cāvakāśa ityādi avakāśaḥ kālavilambaḥ| upasartum anusartum| pratyekamapītyādi|
tasmāt pratisarpadaṣṭalakṣaṇaṃ na kṛtamiti bhāvaḥ|
etattraividhyamasammohakaraṃ ceti abhrāntijanakaṃ, `vaidyasya’ iti śeṣaḥ;|
taduktaṃ,- “muhyanti vistare mandāḥ” iti||36||
tatra, darvīkaraviṣeṇa tvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ
raukṣyaṃ śiraso gauravaṃ sandhivedanā kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ
vepathuḥ svarāvasādo ghurghurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaśvāsau hikkā
vāyorūrdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ tṛṣṇā lālāsrāvaḥ phenāgamanaṃ
sroto'varodhastāstāśca vātavedanā bhavanti; maṇḍaliviṣeṇa tvagādīnāṃ pītatvaṃ
śītābhilāṣaḥ paridhūpanaṃ dāhastṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ
śoṇitāgamanamūrdhvamadhaśca māṃsānāmavaśātanaṃ śvayathurdaṃśakothaḥ
pītarūpadarśanamāśukopastāstāśca pittavedanā bhavanti; rājimadviṣeṇa śuklatvaṃ
tvagādīnāṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇāmādaṃśaśophaḥ
sāndrakaphaprasekaśchardirabhīkṣṇamakṣṇoḥ kaṇḍūḥ kaṇṭhe śvayathurghurghuraka
ucchvāsanirodhastamaḥpraveśastāstāśca kaphavedanā bhavanti
||37||
darvīkarādisarpagaṇabhedānāṃ sāmānyalakṣaṇopadeśena
viśiṣṭalakṣaṇamavabudhyate, tatsāmānyaṃ trividhalakṣaṇamuddiśannāha- tatra
darvīkaretyādi| darvīkaraviṣeṇa tvaṅnakhādikṛṣṇatvādilakṣaṇāni bhavantīti
sambandhaḥ| svarāvasādaḥ svarabhaṅgaḥ, ghurghurako mārjāraśabdānukārī avyakto
dhvaniviśeṣaḥ, jaḍatā niḥspandatā, śūlodveṣṭanaṃ śūlena kṛtvā'ṅgamoṭanaṃ tāstā
vātavedanāḥ todanabhedanādikāḥ| maṇḍalītyādi| paridhūpanaṃ sarvāṅgasantāpaḥ,
madaḥ pūgaphalakhādaneneva mattatvaṃ, māṃsānāmavaśātanaṃ śaṭitatvādgalanaṃ,
daṃśakothaḥ daṃśasya pūtibhāvaḥ, pītarūpadarśanaṃ sarvaṃ vastu pītābhaṃ
paśyati, tāstāśca pittavedanā ūṣacoṣādikāḥ| rājimadviṣeṇetyādi| ādaṃśaśopha
āsamantato daṃśasya śophā ityarthaḥ, prasekaḥ kṣaraṇaṃ, ghurghurakaḥ avyaktaḥ
śabdaviśeṣaḥ, tama andhakāraḥ; tāstāḥ kaṇḍvādyāḥ||37||
puruṣābhidaṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate, adhastāt striyā sirāścottiṣṭhanti lalāṭe,
napuṃsakābhidaṣṭastiryakprekṣī bhavati, garbhiṇyā pāṇḍumukhodhmātaśca,
sūtikayā kukṣiśūlārtaḥ sarudhiraṃ mehatyupajihvikā cāsya bhavati,
grāsārthinā'nnaṃ kāṅkṣati, vṛddhena cirānmandāśca vegāḥ, bālenāśu mṛdavaśca,
nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ, andhāhikenāndhatvamityeke, grasanāt ajagaraḥ
śarīraprāṇaharo na viṣāt | tatra sadyaḥprāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata
iva bhūmau, srastāṅgaḥ svapiti ||38||
adhunā puruṣādyabhidaṣṭalakṣaṇamāha- puruṣābhidaṣṭa ityādi| prekṣate iti
pūrvasmādadhastādityanena ca sambandhanīyam| napuṃsakābhidaṣṭa ityādi| sūtikā
prasūtā| mehati mūtrayati| vṛddhena daṣṭasya cirakālena vegāste ca mandā
bhavanti| bālenetyādi| andhena ahinā daṣṭasyāndhatvaṃ ca dṛśyate ityeke, anye
punaraviṣaprakaraṇādaviṣa evāyamityāhuḥ| andhāhiḥ jalabilaśāyīti
15
prasiddhaḥ, apare punaraparamevāndhāhimāhuḥ| grasanādityādi| grasanāt gilanāt;
śarīraprāṇaharaḥ śarīraharaḥ prāṇaharaśca bhavati, na viṣāt||38||
tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya sapta vegā bhavanti | tatra, darvīkarāṇāṃ
prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati, tat praduṣṭaṃ kṛṣṇatāmupaiti, tena
kārṣṇyaṃ pipīlikāparisarpaṇamiva cāṅge bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati,
tenātyarthaṃ kṛṣṇatā śopho granthayaścāṅge bhavanti; tṛtīye medo dūṣayati,
tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ
16
svedaścakṣurgrahaṇaṃ ca; caturthe koṣṭhamanupraviśya kaphapradhānān doṣān
dūṣayati, tena tandrāprasekasandhiviśleṣā bhavanti; pañcame'sthīnyanupraviśati
prāṇamagniṃ ca dūṣayati, tena parvabhedo hikkā dāhaśca bhavati; ṣaṣṭhe
majjānamanupraviśati grahaṇīṃ cātyarthaṃ dūṣayati, tena gātrāṇāṃ
gauravamatīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati; saptame śukramanupraviśati vyānaṃ
cātyarthaṃ kopayati kaphaṃ ca sūkṣmasrotobhyaḥ pracyāvayati, tena
śleṣmavartiprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ sarvaceṣṭāvighāto
lālāsvedayoratipravṛttirucchvāsanirodhaśca bhavati | maṇḍalināṃ prathame vege
viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati, tat praduṣṭaṃ pītatāmupaiti, tatra paridāhaḥ
pītāvabhāsatā cāṅgānāṃ bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tenātyarthaṃ pītatā
paridāho daṃśe śvayathuśca bhavati; tṛtīye medo dūṣayati, tena
pūrvavaccakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ svedaśca; caturthe koṣṭhamanupraviśya
jvaramāpādayati; pañcame paridāhaṃ sarvagātreṣu karoti, ṣaṣṭhasaptamayoḥ
pūrvavat | rājimatāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ
pāṇḍutāmupaiti, tena romaharṣaḥ śuklāvabhāsaśca puruṣo bhavati; dvitīye māṃsaṃ
dūṣayati, tena pāṇḍutā'tyarthaṃ jāḍyaṃ śiraḥśophaśca bhavati; tṛtīye medo
dūṣayati, tena cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ svedo ghrāṇākṣisrāvaśca bhavati;
caturthe koṣṭhamanupraviśya manyāstambhaṃ śirogauravaṃ cāpādayati; pañcame
vāksaṅgaṃ śītajvaraṃ ca karoti; ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavaditi
||39||
vego viṣavego viṣagatiḥ| tatra darvīkarāṇāmityādi| cakṣurgrahaṇaṃ
dṛṣṭyavarodhaḥ| pañcame ityādi| grahaṇī pittadharā kalā| pūrvavaditi
darvīkāraviṣasya ṣaṣṭhasaptamayorvegayoryāni lakṣaṇāni tāni bhavantītyarthaḥ
17| evaṃ rājimatāmapi ṣaṣṭhasaptamavegayoratideśārtho boddhavyaḥ||39||
bhavanti cātra- dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ samparikīrtitāḥ |
tāsvekaikāmatikramya vegaṃ prakurute viṣam
||40||
kutaḥ punaḥ saptaiva vegā ityāha- bhavantītyādi| dhātvantareṣu dhātumadhyeṣu,
dhātugrahaṇamāśayopalakṣaṇaṃ; tenāyamarthaḥ- dhātvāśayāntaramaryādā yāḥ kalāḥ
sapta prāguktā garbhavyākaraṇe tāsvekaikāmatikramya saptasu dhātuṣu sapta vegā
bhavanti| tadyathā- rasaraktayorantarasthāṃ kalāmatikramya rakte
prathamavegaḥ, raktamāṃsayorantarasthāṃ kalāmatikramya dvitīyaḥ,
māṃsamedasorantarasthāṃ kalāmatikramya tṛtīyaḥ, medaḥkaphayorantarasthāṃ
kalāmatikramya caturthaḥ, kaphapurīṣayorantarasthāṃ kalāmatikramya pañcamaḥ,
purīṣapittayorantarasthāṃ kalāmatikramya ṣaṣṭhaḥ, pittaśukrayorantarasthāṃ
kalāmatikramya saptama iti| yaiva kalā purīṣadharā saivāsthidhareti pañcame
asthanyanupraviśatītyaviruddhaṃ; evaṃ yaiva pittadharā saiva majjadhareti
ṣaṣṭhe majjānamanupraviśatītyaviruddham||40||
yenāntareṇa tu kalāṃ kālakalpaṃ bhinatti hi | samīraṇenohyamānaṃ tattu
vegāntaraṃ smṛtam ||41||
vegamabhidhāya vegāntaramāha- yenāntareṇetyādi| yenāntareṇa yena kālena, kalām
uktalakṣaṇāṃ, kālakalpaṃ mṛtyusadṛśaṃ viṣaṃ, bhinatti vidārayati,
samīraṇenohyamānaṃ vāyunā preryamāṇaṃ tattu vegāntaraṃ bhūtasya bhaviṣyataśca
vegasya madhyabhūtaḥ kālastāvatpramāṇa ityarthaḥ||41||
śūnāṅgaḥ prathame vege paśurdhyāyati duḥkhitaḥ | lālāsrāvo dvitīye tu
kṛṣṇāṅgaḥ
18
pīḍyate hṛdi ||42|| tṛtīye ca śiroduḥkhaṃ
kaṇṭhagrīvaṃ ca bhajyate | caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahātyasūn
||43|| kecidvegatrayaṃ prāhurantaṃ caiteṣu
tadvidaḥ | dhyāyati prathame vege pakṣī muhyatyataḥ param
||44|| dvitīye vihvalaḥ proktastṛtīye
19
mṛtyumṛcchati | kecidekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegamuśanti hi | mārjāranakulādīnāṃ
viṣaṃ nātipravartate
20||45||
manuṣyasya saptaviṣavegaprasaṅgena paśupakṣiṣvapi vegaprasaṅkhyāmuddiśannāha-
śūnāṅga ityādi| hṛṣṭāṅga uddharṣitaśarīraḥ, kecidvegatrayamityāhuḥ|
kecidācāryā `dhyāyati prathame’ ityādipāṭhaṃ na paṭhanti||42-45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ nāma
caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
kalpasthāne caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `adhyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `vāsukimukhā’ iti pā. ↩
- 3 `rājimantastathaiva ca’ iti pā. ↩
- 4 `citramaṇḍalirājilāḥ’ iti pā. ↩
- 5 `vyatikarajāḥ’ iti pā. ↩
- 6 `taddhi trividhamucyate’ iti pā. ↩
- 7 `tvakṣu’ iti pā. ↩
- 8 `tathā'tivṛddhātibāladaṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 9 `jvalanārkasamā viṣe’ iti pā. ↩
- 10 `vajraprabhā’ iti pā. ↩
- 11 `śaṅkhakāmalo’ iti pā. ↩
- 12 `piṅgalatantukaḥ’ iti pā. ↩
- 13 `viṣamutkarṣādbhavati’ iti pā. ↩
- 14 `sarvatraividhyaṃ’ iti pā. ↩
- 15 `jaladhiśāyi’ iti pā. ↩
- 16 `śirograhaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 17 asyāgre `phaṇimaṇḍalīviṣajñānaṃ ca pṛthaguktaṃ tvagādikṛṣṇatvapītatvādisāmānyalakṣaṇadvāreṇa’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 18 `hṛṣṭāṅgaḥ’ iti pā. ↩
- 19 `pakṣī kūjan maraṇamṛcchati’ iti pā. ↩
- 20 `nātiprasarpati’ iti pā. ↩