athātaḥ sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
sarvairevāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ | daṃśasyopari
badhnīyādariṣṭāścaturaṅgule
||3|| plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunā'nyatamena
vai | na gacchati viṣaṃ dehamariṣṭābhirnivāritam
||4||
sarpadaṣṭacikitsitaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; tatra sāmānyameva
prathamaṃ nirdiśannāha- sarvairityādi| śākhā hastapādakam| ariṣṭā
vastrādibhirmantrapuraskṛtairbandhaḥ| plotetyādi| plotaṃ vastraṃ, carmāntaṃ
carmaikadeśaḥ, valkaṃ vṛkṣāditvak, mṛdunā komalena, anyatamena ekatamena,
plotena carmāntena valkalena vetyarthaḥ||3-4||
daheddaṃśamathotkṛtya yatra bandho na jāyate | ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva
tu pūjitāḥ ||5||
ariṣṭāmabhidhāya dāhamuddiśannāha- dahedityādi| utkṛtya chittvā| dahediti atra
`maṇḍalidaṃśaṃ varjayitvā’ iti śeṣaḥ| na jāyate na sambhavati| sarvatraiva
sarvasmin dehe| pūjitāḥ ślāghitāḥ| dāhasya punarupādānamutkartanamantareṇāpi
dāhavidhānārtham||5||
pratipūrya mukhaṃ vastrairhitamācūṣaṇaṃ bhavet | sa daṣṭavyo'thavā
1
sarpo loṣṭo vā'pi hi tatkṣaṇam ||6||
pratipūryetyādi| vastrairityupalakṣaṇaṃ, tena kṛṣṇavalmīkamṛtpāṃśunā'pi
pratipūryācūṣaṇaṃ hitaṃ, viṣaharatvādvalmīkasya| sa daṣṭavya ityādi| daṣṭena
puruṣeṇa hastābhyāmupasaṅgṛhya pucche vaktre ca sarpaḥ samyag daṣṭavyaḥ,
tadabhāve loṣṭo vā daṣṭavyaḥ| tadbhakṣaṇaṃ tu tatraiva
saṅkramaṇaheturityarthaḥ||6||
atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathañcana dāhayet | sa pittabāhulyaviṣāddaṃśo
dāhādvisarpate ||7||
kenaciddaṣṭe dāhaniṣedhamāha- atha maṇḍalinā daṣṭamityādi||7||
ariṣṭāmapi mantraiśca badhnīyānmantrakovidaḥ | sā tu rajjvādibhirbaddhā
viṣapratikarī matā ||8||
na kevalaṃ plotādibhiḥ paramariṣṭetyāha- ariṣṭāmityādi| mantrakovido
mantrajñaḥ puruṣaḥ| kevalairapi mantrairariṣṭāṃ badhnīyāt| na paraṃ
mantrairevāriṣṭetyāha- sā tvityādi| sā punarariṣṭā mantrarahitairapi
rajjvādibhirbaddhā viṣapratikarī viṣapratīkārahetuḥ
2| etena mantratantrābhyāṃ tu viṣapratīkāraḥ||8||
devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ | bhavanti nānyathā kṣipraṃ
viṣaṃ hanyuḥ sudustaram ||9|| viṣaṃ
tejomayairmantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ | yathā nivāryate kṣipraṃ
prayuktairna tathauṣadhaiḥ ||10||
mantrasya śaktiṃ darśayannāha- devabrahmarṣibhirityādi| devarṣivihitatvena
satyamayāḥ, brahmarṣivihitatvena tapomayāḥ| proktāḥ kathitā na tu kṛtāḥ,
mantrāṇāṃ nityatvāt| anye tu `satyabrahmatapomayā’ iti paṭhitvā
vyākhyānayanti- devā indrādayaḥ, brahmā svanāmaprasiddhaḥ, ṛṣayaḥ
devarṣi-brahmarṣi-rājarṣayaḥ| tatra devakṛtatvena satyapratyayāḥ,
brahmakṛtatvena brahmamayāḥ, trividharṣikṛtatvena tapomayāḥ; mantrāḥ
kurukullābheruṇḍādayaḥ paratantrābhihitā iha nopadiṣṭāḥ||9-10||
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā | mitāhāreṇa
3
śucinā kuśāstaraṇaśāyinā
||11|| gandhamālyopahāraiśca balibhiścāpi
devatāḥ | pūjayenmantrasiddhyarthaṃ japahomaiśca yatnataḥ
||12||
mantragrahaṇavidhānamāha- mantrāṇāmityādi| atra madhu madyaṃ kṣaudraṃ
cobhayamapi varjanīyam| yatāhāreṇa saṃyatāhāreṇa haviṣyaikāhāreṇetyarthaḥ|
śucinā bāhyābhyantarapavitreṇa| mālyaṃ mālā, upahāro dhūpadīpādikaṃ
pūjopakaraṇaṃ, baliḥ sapaśunaivaidyam| homaśceti cakāreṇa dhyānenāpītyanuktaṃ
samuccīyate||11||12||
mantrāstvavidhinā proktā hīnā vā svaravarṇataḥ | yasmānna siddhimāyānti
tasmādyojyo'gadakramaḥ ||13||
vidhihīnagṛhītasya hīnasvarādervā mantrasyāsiddhāvagadakramo yojya ityāha-
mantrāstvityādi| avidhinā strīmāṃsamadhuvarjanādividhiṃ vinā; proktā `guruṇā’
iti śeṣaḥ||13||
samantataḥ sirā daṃśādvidhyettu kuśalo bhiṣak | śākhāgre vā lalāṭe vā
vyadhyāstā visṛte viṣe ||14|| rakte
nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam | tasmādvisrāvayedraktaṃ sā hyasya
paramā kriyā ||15|| samantādagadairdaṃśaṃ
pracchayitvā pralepayet | candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet
||16||
yato raktameva prāpya viṣaṃ vikārakāryatastadapakarṣaṇāyāha- samantata ityādi|
samantataḥ sarvatra| vāśabdo'tra samuccayārthe| visṛte prasṛte| pralepayed
raktasecanāvaśiṣṭavipraśamāya mahāgadādibhiḥ| candanetyādi|
candanośīrakvāthenetyarthaḥ, anye tu candanośīrakalkamiśritajalenetyāhuḥ||14-16||
pāyayetāgadāṃstāṃstān kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ | tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā
valmīkamṛttikā
||17|| kovidāraśirīṣārkakaṭabhīrvā'pi
bhakṣayet |18|
pāyayetetyādi| raktāvasecanapūrvaṃ hṛdayāvaraṇārthaṃ tāṃstān
mahāgadādīnakṣamātrāparimitān kṣīrādibhiryathādoṣaṃ pātuṃ prayojayet|
ādiśabdāddadhitakrayorgrahaṇam| kovidāraḥ kāñcanāraḥ| kaṭabhī
śvetasyandaḥ||17||-
na pibettailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca
||18|| dravamanyattu yatkiñcit pītvā pītvā
tadudvamet | prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam
||19||
viṣe kānapi dravān nirasyannāha- na pibettailakaulatthetyādi| kulatthānāmayaṃ
kaulattho yūṣaḥ, sauvīrakaṃ kāñjikam||18-19||
phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ haret | dvitīye madhusarpirbhyāṃ
pāyayetāgadaṃ bhiṣak ||20|| nasyakarmāñjane
yuñjyāttṛtīye viṣanāśane | vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūmatha dāpayet
||21|| śītopacāraṃ kṛtvā''dau bhiṣak
pañcamaṣaṣṭhayoḥ | pāyayecchodhanaṃ
4
tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām ||22|| saptame
tvavapīḍena śirastīkṣṇena śodhayet | tīkṣṇamevāñjanaṃ dadyāt, tīkṣṇaśastreṇa
mūrdhni ca ||23|| kṛtvā kākapadaṃ carma
sāsṛgvā piśitaṃ
5
kṣipet |24|
ata ūrdhvaṃ darvīkarādivegaviśeṣeṇa vaiśeṣikaṃ cikitsitamāha- phaṇināmityādi|
śoṇitaṃ harediti sirayā pracchannena śṛṅgeṇa vā| agadaṃ darvīkaraviṣoditam|
vāntaṃ caturtha ityādi| vamana miha sārvakārmikādibhiragadaiḥ| pūrvoktāṃ
yavāgūmiti sthāvaraviṣaviṣaye kṛtavamanādikarmaṇāṃ kośātakyādidravyaiḥ
kṛtāmannasaṃsarjanārtham| evaṃ pañcamaṣaṣṭhayoḥ śodhane
kṛte'nnasaṃsarjanārthaṃ kīrtitāṃ yavāgūm| saptame tu
pratyākhyāyāvapīḍanādikam||20-23||-
pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadācaret
||24|| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye
pāyayeta ca | vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktāmatha dāpayet
||25|| tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇairyavāgūṃ
pāyayeddhitām | caturthe pañcame cāpi darvīkaravadācaret
||26|| kākolyādirhitaḥ ṣaṣṭhe peyaśca
madhuro'gadaḥ
6| hito'vapīḍe tvagadaḥ saptame viṣanāśanaḥ
||27||
pūrve maṇḍalināmityādi| pūrve maṇḍalināṃ vege darvīkaravadityanenātidiṣṭaṃ
śoṇitamokṣaṇaṃ jalaukābhiḥ| agadaṃ maṇḍaliviṣoditameva| dvitīye vāmayitveti
vamanadravyakvāthena| śodhitaṃ viriktaṃ, tīkṣṇaiḥ virecanadravyaiḥ|
peyaścetyatra cakāreṇa śodhanaṃ tīkṣṇamapi samuccīyate| madhuro'gada iti
mahāgadādiṣu yo'tīkṣṇaḥ sa peyaḥ| saptame vege pratyākhyāya
viṣapratyanīkāgadāvapīḍenopacaret||24-27||
pūrve rājimatāṃ vege'lābubhiḥ śoṇitaṃ haret
7| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca
||28|| vāntaṃ dvitīye tvagadaṃ
pāyayedviṣanāśanam | tṛtīyādiṣu triṣvevaṃ vidhirdārvīkaro hitaḥ
||29|| ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaśca
saptame |30|
pūrve rājimatāmityādi| avapīḍo'tra sārvakārmikāgadena| avapīḍaśceti cakāreṇa
naṣṭasañjñavidhānaṃ vakṣyamāṇaṃ sūcyate|||28-29||-
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam
||30|| viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ
śasyate mṛdu |31|
cikitsitasya kvacideva kañcidviśeṣamuddiśannāha- garbhiṇītyādi||30||-
raktāvasekāñjanāni naratulyānyajāvike
||31|| triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve
dviguṇaṃ tu tat
8| caturguṇaṃ tu nāgānāṃ,... |33|
saptavegaprasaṅgena paśuvegaviśeṣasyoktatvāccikitsite mātrāyāṃ
viśeṣamuddiśannāha- raktetyādi| raktāvasekasya mahatī mātrā prasthapramāṇā;
prasthaścātra sārdhatrayodaśapalapramāṇaḥ||31||-
...kevalaṃ sarvapakṣiṇām ||32|| pariṣekān
pradehāṃśca suśītānavacārayet | māṣakaṃ tvañjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam
| pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane'ṣṭaguṇaṃ punaḥ
||33||
pakṣiṇāṃ cikitsitamuddiśannāha- kevalamityādi| pariṣekapradehau kevalaṃ
naraviṣaharadravyeṇa kāryau, natu raktāvasekāñjanānītyarthaḥ| añjanādīnāṃ
pramāṇamāha- māṣakamityādi| idamañjanādipramāṇaṃ
gayadāsajejjaṭābhyāmaṅgīkṛtam| vayaṃ tu
vṛddhavāgbhaṭoktasuśrutoktavākyadarśanādañjanādiṣu viṣaviṣaye mahatīṃ mātrāṃ
manyāmahe| tathā ca tayorvākyam,- “gulmodāvartavīsarpasarpadaṃśābhipīḍitaiḥ|
unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā”- iti; suśrute ca,-
“ahorātrādasanduṣṭā yā mātrā parijīryati| sā ca
kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī”- iti; tantrāntare'pi- “viṣajuṣṭahatā ye ca
kāsaśvāsahatāśca ye| taruṇā balavantaśca vāmayeduttamena tān”- iti|
etaduddeśena kalkādīnāṃ mahatyā mātrayā'tra yuktiravasīyate| mahatyā mātrayā
ca kalkamodakacūrṇānāṃ palaṃ mātrāpramāṇam| tathā ca,- kalkamodakacūrṇānāṃ
karṣa(pala)madyācca lehataḥ| karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogāgnyapekṣayā”-
iti| kvāthasya palacatuṣṭayaṃ pramāṇaṃ; tathā ca- “kvāthadravyapale vāri
dviraṣṭaguṇamiṣyate| caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam”- iti|
vamanaviṣaye kvāthasya nava prasthāḥ pramāṇaṃ; tathā ca, “nava prasthā tu
jyeṣṭhā syānmadhyamā ṣaṭ prakīrtitā| niṣkvāthasya trayaḥ prasthā māgadhāstu
kanīyasī”- iti| vamanaviṣaye kalkasya palatrayaṃ pramāṇam| tathā ca,-
“tripalaṃ jyeṣṭhamākhyātaṃ kanīyastu palaṃ bhavet| madhyamaṃ dve pale
vidyāditi me niścitā matiḥ”- iti| nasyāñjanayośca mātrā nasyāñjanavidhāveva yā
mahatī pratipāditeti||32-33||
deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam | pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma
samācaret ||34||
deśetyādi| deśo bhūmiḥ āturaśca; tatra bhūdeśaḥ
aśvatthadevatāyatanaśmaśānādikaḥ, āturaśarīre ca marmadeśaḥ; prakṛtiḥ kāyikī
mānasī ca; tatra kāyikī vātādikṛtā, mānasī ca sattvadijā| pradhārya ālocya,
buddhyā nipuṇaṃ yathā bhavatyevaṃ karma samācaret||34||
vegānupūrvyā karmoktamidaṃ viṣavināśanam
9| karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayorubhayoḥ śṛṇu
||35||
vegānupūrvyetyādi| vegānupūrvyā vegānāmanukrameṇetyarthaḥ| ubhayoḥ
sthāvarajaṅgamayoḥ||35||
vivarṇe kaṭhine śūne saruje'ṅge viṣānvite
10| tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryamuktena vidhinā tataḥ
||36||
vivarṇe ityādi| tūrṇaṃ tvaritam| visrāvaṇaṃ raktamokṣaṇam||36||
kṣudhārtamanilaprāyaṃ tadviṣārtaṃ
11
samāhitaḥ | pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ
12
kṣaudraṃ tathā dadhi ||37||
kṣudhārtamityādi| tadviṣārtamiti
13
vātādhikaviṣavedanārtam| atra māṃsarasādipānaṃ viṣavegaprāptau satyāṃ sukhena
vamanārtham||37||
tṛḍdāhagharmasammohe paittaṃ paittaviṣāturam
14| śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret
||38||
tṛḍdāhetyādi| gharma ityuṣṇakāle, sammohe mūrcchāyām| paittaṃ pittaprakṛtim|
paittaṃ pittajanakaṃ viṣam| saṃvāhanaṃ sukhakaraḥ sparśaḥ| pradehaḥ
pralepaḥ||38||
śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam | vāmayedvamanaistīkṣṇaistathā
mūrcchāmadānvitam ||39||
kaphaviṣāturasya cikitsāmāha- śīte ityādi| śīte śītakāle| ślaiṣmikaṃ
puruṣam||39||
koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam | virecayecchakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ
naram ||40||
āmāśayagatasya kaphasya vamanamuddiśya pacyamānapakvāśayagatayoḥ
pittavātayorvirecanaśabdena virekabastī nirdiśannāha- koṣṭhetyādi|
koṣṭhadāhādau tu virecanaśabdo virecana eva vartate||40||
śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam | vivarṇaṃ cāpi paśyantamañjanaiḥ
samupācaret ||41||
śūnākṣikūṭamityādi| akṣikūṭo bhruvoradhobhāgaḥ| āvilaṃ dūṣikāsrābhyāṃ malinaṃ,
vivarṇaṃ vividhavarṇam||41||
śiroruggauravālasyahanustambhagalagrahe | śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe
ca dāruṇe ||42|| naṣṭasañjñaṃ vivṛttākṣaṃ
bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ | cūrṇaiḥ pradhamanaistīkṣṇairviṣārtaṃ samupācaret
||43|| tāḍayecca sirāḥ kṣipraṃ tasya
śākhālalāṭajāḥ | tāsvaprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit
||44|| kuryāt kākapadākāraṃ vraṇamevaṃ
sravanti tāḥ | saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipeccāsya mūrdhani
||45|| carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ
15
vā kuśalo bhiṣak | vādayeccāgadairliptvā dundubhīṃstasya pārśvayoḥ
||46|| labdhasañjñaṃ punaścainamūrdhvaṃ
cādhaśca śodhayet | niḥśeṣaṃ nirhareccaivaṃ viṣaṃ paramadurjayam
||47|| alpamapyavaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya
kalpate | kuryādvā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ
||48|| śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān
| teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet
||49|| viṣārtopadravāṃścāpi yathāsvaṃ
samupācaret |50|
naṣṭasañjñamityādi| vivṛtākṣaṃ vyāvartitanetram| saraktamiti| saraktaṃ hi
māṃsādikaṃ śirasi nikṣiptaṃ viṣasaṅkrāmaṇaṃ bhavati| carmavṛkṣaḥ pūrvadeśe
nauvṛkṣaḥ| kaṣāyo'tra niryāsaḥ| asāvapi prayogo viṣasaṅkramaṇahetuḥ| dundubhīn
niḥsvānān| evaṃ ca paramadurjayaṃ viṣaṃ nirharet; kuta ityāha- alpamityādi|
bhūyaḥ punarapi vegāya kalpate vegārthaṃ bhavati| sādaḥ aṅgaglāniḥ|
pratiśyāyasthāne jejjaṭācāryaḥ staimityaṃ paṭhati, atra staimityaṃ
niścalatā||42-49||-
athāriṣṭāṃ vimucyāśu
16
pracchayitvā'ṅkitaṃ tayā
17||50|| dahyāttatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo
vegāya kalpate |51|
ariṣṭāsthāpanabandhanaviṣadūṣitaśoṇitasya cikitsāṃ
dūṣyaviṣapratyanīkāmuddiśannāha- athāriṣṭāmityādi| atha anantaram| tayā
aṅkitaṃ deśaṃ pracchayitvā dihyāt `agadaiḥ’ iti śeṣaḥ; anyathā tatra viṣaṃ
skannaṃ styānībhūtaṃ bhūyo vegāya kalpate punarvegārthaṃ
prādurbhavatītyarthaḥ||50||-
evamauṣadhibhirmantraiḥ kriyāyogaiśca yatnataḥ
||51|| viṣe hṛtaguṇe dehādyadā doṣaḥ
prakupyati | tadā pavanamudvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret
||52||
tailamatsyakulatthāmlavarjyairviṣaharāyutaiḥ
18| pittajvaraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ
||53|| kaphamāragvadhādyena sakṣaudreṇa
gaṇena tu | śleṣmaghnairagadaiścaiva tiktai rūkṣaiśca bhojanaiḥ
||54||
evamityādi| auṣadhibhiḥ mahāgadādinirdiṣṭābhiḥ, mantraiḥ
kurukullādinirdiṣṭaiḥ, kriyāyogaiḥ
dūṣyabhūtaśoṇitaharabahiḥparimārjanasecanālepanādibhiḥ;
tathaivāntaḥparimārjanairvamanavirecanāsthāpanaśirovirecanākhyaiḥ| viṣe
hṛtaguṇe apahṛtaviṣādajananatīkṣṇādiguṇe| doṣaḥ anilādiḥ| udvṛttam uccalitaṃ
parasthānamiti yāvat| snehādyairiti
ādyaśabdānmṛdusaṃśodhanasvādubhojanāṅgavimardanādibhiḥ| pittajvaraharairityādi
samupācaredityanuvartate| kaphamāragvadhādyenetyādi||51-54||
vṛkṣaprapātaviṣamapatitaṃ mṛtamambhasi | udbaddhaṃ ca mṛtaṃ
sadyaścikitsennaṣṭasañjñavat ||55||
vṛkṣetyādi| prapāto nadītaṭādiḥ, viṣamo nimnonnatapradeśaḥ, vṛkṣādipatitaṃ
prāṇinaṃ; mṛtamambhasi ambhasi mṛtaṃ, udbaddhamullambitaṃ ca mṛtaṃ, sadyo
jhaṭiti, naṣṭasañjñavaccikitset| tatra mṛtaśabdo mṛtyusamīpe vartamāno
gṛhyate; na punarmṛta eva, tasya niṣphalacikitsitatvāt| kecidācāryā amuṃ
pāṭhaṃ na manyante, ye tu manyante tanmatānusāreṇa likhito'yamityadoṣaḥ||55||
gāḍhaṃ baddhe'riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇairlepaistadvidhairvā'vaśiṣṭaiḥ
19| śūne gātre klinnamatyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti kaṣṭam
||56||
gāḍhamityādi| gāḍhamariṣṭayā baddhe, athavā pracchite,
tīkṣṇairlepaistadvidhaiḥ śarīravartibhiḥ, avaśiṣṭaiḥ anuddhṛtaiḥ, jñeyaṃ
jñātavyaṃ, tanmāṃsaṃ
20, viṣāt pūti pūtisañjñakaṃ, kaṣṭaṃ kṛcchrasādhyam||56||
sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyāddahyate cāpyabhīkṣṇam |
kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yātyajasraṃ kṣatācca
||57|| tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraśca
yasya syustaṃ digdhaviddhaṃ vyavasyet |58|
sadyo viddhamityādi| abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ, klinnam ārdrībhūtaṃ, atyarthaṃ
pūti atiśayena durgandhaṃ, śīrṇaṃ śaṭitam, ajasram anavarataṃ, bhrāntiḥ
vastūnāmanyathā pratītiḥ, syuḥ bhaveyuḥ, digdhaviddhaṃ viṣaliptabāṇatāḍitaṃ,
vyavasyet jānīyāt||57||-
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvametajjuṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ
||58|| lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣairvā juṣṭā
prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ
21|59|
pūrvoddiṣṭamityādi| yasya prāṇino'lamatyarthaṃ śatrūṇāmavacāritena viṣeṇa
juṣṭā vraṇāḥ syurbhaveyuḥ, tasya etat sarvaṃ pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ bhavati;
kuta ityāha- lūtādaṣṭā ityādi| ye vraṇā lūtādaṣṭadigdhaviddhādayaste prāyaḥ
pūtimāṃsā bhavantītyarthaḥ||58||-
teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsānyapohya vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya
||59|| hṛtvā doṣān kṣipramūrdhvaṃ tvadhaśca
samyak siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ | antarvastraṃ dāpayecca pradehān
śītairdravyairājyayuktairviṣaghnaiḥ ||60||
eṣāṃ pūrvoktānāṃ cikitsāmāha- teṣāmityādi| vāryokobhiḥ jalaukobhirityarthaḥ|
kṣīriṇāṃ nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍānām| śītairityādi|
śītavīryasparśairviṣaghnaiḥ pittavisarpoktairityarthaḥ| ājyamiśraiḥ
śatadhautaghṛtayuktaiḥ||59-60||
bhinne tvasthnā duṣṭajātena kāryaḥ pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca |61|
bhinne ityādi| duṣṭajātena duṣṭajīvasambhūtena asthiviṣāṇāmasthnetyarthaḥ|
asthnā duṣṭajātenetyupalakṣaṇaṃ, tena
tatsadṛśaśakṛnmūtraśukrasparśapardanagudāsthiśūkaśavaiḥ
saviṣakaṇṭakairvṛścikakaṇṭakaiśca kṛte vraṇe| pūrvo mārgaḥ anantaroktaḥ `teṣāṃ
yuktyā pūtimāṃsānyapohya’ ityādikaḥ; na paraṃ duṣṭāsthyādibhirbhinne vraṇe
pūrvo mārgaḥ anantarokto'pi yo vraṇastasminnapi pūrvo mārgaḥ kāryaḥ|61|-
trivṛdviśalye madhukaṃ haridre raktā narendro lavaṇaśca vargaḥ
||61|| kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni śṛṅge
nidadhyānmadhusaṃyutāni | eṣo'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ
pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ
||62|| avāryavīryo viṣavegahantā
22
mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ |63|
idānīmagadakośamāha- trivṛdviśalyetyādi| viśalyā kāṣṭhapāṭalā, raktā
mañjiṣṭhā, narendraḥ kiramālakaḥ| avāryavīryaḥ apratihatavīryaḥ||61-62||-
viḍaṅgapāṭhatriphalājamodāhiṅgūni vakraṃ trikaṭūni caiva
||63|| sarvaśca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ
sacitrakaḥ kṣaudrayuto nidheyaḥ | śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ
pakṣamupekṣitaśca ||64|| eṣo'gadaḥ
sthāvarajaṅgamānāṃ jetā
23
viṣāṇāmajito hi nāmnā |65|
viḍaṅgapāṭhetyādi| vakraṃ tagaram||63-64||-
prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā kālānusāryā kaṭurohiṇī ca
||65|| sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni
24
punnāgatālīśasuvarcikāśca | kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ śaileyakuṣṭhe tagaraṃ
priyaṅguḥ ||66|| rodhraṃ jalaṃ
kāñcanagairikaṃ ca samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca | sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni
kṛtvā śṛṅge nidadhyānmadhusaṃyutāni
||67|| eṣo'gadastārkṣya iti pradiṣṭo viṣaṃ
nihanyādapi takṣakasya |68|
prapauṇḍarīkamityādi| kālānusāryā kālānusārivā| dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ, kuṭannaṭaḥ
śyonākaḥ, sitasindhuvāraḥ śvetanirguṇḍī||65-67||-
māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgīraktālatāyaṣṭikapadmakāni
||68||
viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi sacandanāni | bhārgī paṭolaṃ
kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraśca
||69|| pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ
prasūnamāruṣkarajaṃ ca puṣpam | sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni
samākṣikāṇi
25||70|| varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ
26
mārjārajaṃ pārṣatanākule ca | yasyāgado'yaṃ sukṛto gṛhe syānnāmnarṣabho nāma
nararṣabhasya ||71|| na tatra sarpāḥ kuta
eva kīṭāstyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva | etena bheryaḥ paṭahāśca digdhā
nānadyamānā viṣamāśu hanyuḥ ||72|| digdhāḥ
patākāśca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā hyaviṣā bhavanti |73|
māṃsītyādi| muraṅgī śobhāñjanakaḥ, raktā latā mañjiṣṭhā, sugandhikā
sarpagandhikā, kiṇihī kaṭabhī, mṛgādanī karkaṭikā, indravāruṇīphalamityanye,
puraḥ gugguluḥ, pālindī trivṛt, kālavallītyapare, kramukaṃ pūgaphalaṃ,
rubukamityanye paṭhanti sa cairaṇḍaḥ, surasyāḥ prasūnaṃ tulasīpuṣpaṃ, śikhī
mayūraḥ, kukkuṭa ityanye, pṛṣatānāmidaṃ pārṣataṃ, pṛṣataḥ cittalaḥ| yasya
nararṣabhasya narādhipasya, gṛhe'yamagado nāmnā sañjñayā, ṛṣabho nāma ṛṣabha
iti prasiddhaḥ, sukṛtaḥ syāt śobhano niṣpādito bhavet||68-72||-
lākṣā hareṇurnaladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāśca
||73|| cūrṇīkṛto'yaṃ rajanīvimiśro
sarpirmadhubhyāṃ
27
sahito nidheyaḥ | śṛṅge gavāṃ pūrvavadāpidhānastataḥ prayojyo'ñjananasyapānaiḥ
||74|| sañjīvano nāma gatāsukalpāneṣo'gado
jīvayatīha martyān |75|
lākṣetyādi| pṛthvikā elā, hiṅgupatriketyanye| pūrvavadāpidhānaḥ
gośṛṅgikāpidhānaḥ||73-74||-
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca
||75|| sataṇḍulīyo'gada eṣa mukhyo viṣeṣu
darvīkararājilānām |76|
śleṣmātakītyādi| śleṣmātakī `bahuvāraḥ’ iti loke, kaṭphalaṃ kāśmarī, mātuluṅgo
bījapūrakaḥ, śvetā girihvā śvetasyandā, kiṇihī nīlasyandā, sitā śarkarā| ayaṃ
darvīkararājilaviṣadaṣṭāgadaḥ||75||-
drākṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā samaṅgā
28
samabhāgayuktā ||76|| deyo dvibhāgaḥ
surasācchadasya kapitthabilvādapi dāḍimācca | tathā'rdhabhāgaḥ
29
sitasindhuvārādaṅkoṭhamūlādapi gairikācca
||77|| eṣo'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti
viśeṣato maṇḍalināṃ viṣāṇi |78|
drākṣetyādi| sugandhā sarpasugandhā nākulīti yāvat, nagavṛttikā śallakī, śvetā
śvetasyandaḥ| deyo dvibhāga ityādi| ardhabhāgaḥ ardhapalaṃ sindhuvārādibhyaḥ|
kecittu sugandhā nagamṛttiketi paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- śobhanagandhavatī
parvatasya mṛttikā, parvatamṛttikāyāḥ sāmānyato viṣaharatvāt| sāmānyena
sarvatra viṣaharo'yamagadaḥ, viśeṣato maṇḍaliviṣaharo bhavati| ayaṃ tu
maṇḍaliviṣaharo nāmāgadaḥ||76-77||-
vaṃśatvagārdrā''malakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā
||78|| karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca
gopittayutaṃ nihanti | viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca
lepāñjananasyapānaiḥ
||79|| purīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti
vartyañjananābhilepaiḥ | kācārmakothān paṭalāṃśca ghorān puṣpaṃ ca
hantyañjananasyayogaiḥ ||80||
vaṃśatvagārdretyādi| vaṃśatvagārdrā ārdravaṃśasya tvak, haimavatī vacā| kothaḥ
pūtibhāvaḥ klinnavartmādiṣu| ayaṃ tu sārvakārmiko'gadaḥ||78-80||
samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ | salāvaṇaḥ
kṣaudrayuto'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti
||81||
samūlapuṣpāṅkuretyādi| aṅkuro navapatrāṅkuraḥ, pravāla ityarthaḥ| saha
lāvaṇena lavaṇasamūhena vartate iti salāvaṇaḥ| kecidīdṛśaṃ paṭhanti-
`tvakpatrapuṣpāṇi phalaṃ samūlaṃ piṣṭvā śirīṣasya kaṭutrikaṃ ca| salāvaṇaṃ
kṣaudrayutaṃ vilīḍhaṃ viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti’| ayamagadaḥ
pañcaśirīṣanāmā||81||
kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam | mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi
madhurāṇi ca ||82|| kapittharasapiṣṭo'yaṃ
śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ | viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ
||83||
kuṣṭhaṃ trikaṭukamityādi| lavaṇadvayaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ ca| mālatī jātī,
nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, sarvāṇi madhurāṇi kākolyādīni| ayamapi
sārvakāmikanāmā'gadaḥ||82-83||
somarājīphalaṃ
30
puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ | corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā
||84|| punarnavā śirīṣasya
puṣpamāragvadhārkajam | śyāmā'mbaṣṭhā viḍaṅgāni tathā'mrāśmantakāni ca
||85|| bhūmī kurabakaścaiva gaṇa ekasaraḥ
smṛtaḥ | ekaśo dvitriśo vā'pi prayoktavyo viṣāpahaḥ
||86||
somarājīphalamityādi| somarājī bākucī, sindhuvāraḥ śvetapuṣpā nirguṇḍī, corako
granthiparṇānukārī, sarpagandhā nākulī, saptalā yavatiktābhedaḥ, śyāmā
śyāmalatā, priyaṅgurityanye, ambaṣṭhā pāṭhā, aśmantako vṛkṣo'mloṭakānusārī,
bhūmiḥ kṛṣṇamṛttikā, kurabakaḥ snigdhapatraḥ sitakusumaḥ svanāmaprasiddhaḥ|
gaṇa ekasaraḥ smṛta iti ayamauṣadhagaṇa ekasaraḥ ekasarasañjñakaḥ smṛtaḥ|
ekaśo dvitriśo vā'pi prayoktavyo viṣāpaha iti sa cauṣadhagaṇa ekaikaśaḥ
ekamekaṃ dvau dvau trīn trīn vā prayoktavyaḥ, prayuktaśca viṣāpaho
bhavati||84-86||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma
pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
kalpasthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `sandaṣṭavya’ iti pā. ↩
- 2 `viṣapratibandhahetuḥ’ iti pā. ↩
- 3 `jitāhāreṇa’ iti pā. ↩
- 4 `dāpayet’ iti pā. ↩
- 5 `māṃsakaṃ’ iti pā. ↩
- 6 `madhuro gaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 7 `atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret’ iti pā. ↩
- 8 `gavāśvayośca dviguṇaṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ’ iti pā. ↩
- 9 `vegānupūrvamityetat karmoktaṃ viṣanāśanam’ iti pā. ↩
- 10 `viṣārdite’ iti pā. ↩
- 11 `tadviṣātiṃsamanvitam’ iti pā. ↩
- 12 `takraṃ’ iti pā.| `pāyayeddadhi takraṃ vā sarpiḥ kṣaudraṃ tathā rasam’ iti pā. ↩
- 13 `tadviṣārtiriti vātādhikaviṣavedanā’ iti pā. ↩
- 14 `paitte viṣāturam’ iti pā. ↩
- 15 `cūrṇaṃ’ iti pā. ↩
- 16 `vimucyāpsu’ iti pā. ↩
- 17 `tathā’ iti pā. ↩
- 18 `mārutanāśanaiḥ’ iti pā. ↩
- 19 `viśeṣaiḥ’ iti pā. ↩
- 20 `tanmāṃsaṃ viṣapūtisañjñakaṃ’ iti pā. ↩
- 21 `juṣṭā ye syurye vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ’ iti pā. ↩
- 22 `viṣavegahārī’ iti pā. ↩
- 23 `hantā’ iti pā. ↩
- 24 `sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni’ iti pā. ↩
- 25 `cūrṇānyathaiṣāṃ nihitāni śṛṅge nyasecca pittāni samākṣikāṇi’ iti pā. ↩
- 26 `varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ’ iti pā. ↩
- 27 `vargo vidheyo madhusarpiṣā''ktaḥ’ iti pā. ↩
- 28 `śvetā ca piṣṭā palikaiśca bhāgaiḥ’ iti pā. ↩
- 29 `tathā'rdhabhāgo'sitasindhuvārāt’ iti pā. ↩
- 30 `somarājīphalaṃ mukhyaṃ kadalī sindhuvārakaḥ’ iti pā. ↩