athāta ityādi| dundubhisvano'sminnadhyāye'stīti dundubhisvanīyastaṃ;
dundubhiratra nisvānaḥ||1-2||
dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarja-
kapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralu-
madhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ
bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet, dadyāccātra
pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantā-
somasaralābāhlīkaguhākośāmraśvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇī-
saptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni
lohānāṃ ca samabhāgāni, tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lohakumbhe nidadhyāt
||3|| anena dundubhiṃ limpet patākāṃ
toraṇāni ca | śravaṇāddarśanāt sparśāt viṣāt
2
sampratimucyate ||4|| eṣa kṣārāgado nāma
śarkarāsvaśmarīṣu ca | arśaḥsu vātagulmeṣu
3
kāsaśūlodareṣu ca ||5|| ajīrṇe grahaṇīdoṣe
bhaktadveṣe
4
ca dāruṇe | śophe
5
sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe
||6|| sadā sarvaviṣārtānāṃ
sarvathaivopayujyate | eṣa takṣakamukhyānāmapi darpāṅkuśo'gadaḥ
||7||
dhavāśvakarṇatiniśetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ,
palāśaḥ kiṃśukaḥ, picumardo nimbaḥ, pāribhadrako raktakusumaḥ kaṇṭakī
phalabhadrākhyaḥ, arjunaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, kakubhaḥ sugandhamūlo
viṭapaviśeṣaḥ, sarjakaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, kapītano gardabhāṇḍaḥ,
śleṣmātako bahuvāraḥ, pragrahaḥ kiramālakaḥ, mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ, aruṣkaro
bhallātakaḥ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, madhuśigruḥ śākaviṭapaḥ, raktaśobhāñjanaka
ityapare, śāko mahāpatraḥ `śrīparṇa’ iti loke, gojī gojihvā, ikṣurakaḥ
kokilākṣakaḥ, gopaghoṇṭā karkoṭī, arimedo rāmakaḥ; eṣāṃ
dhavādīnāmarimedāntānāṃ samūladalakāṇḍaśākhānāṃ samena bhāgena gṛhītānāṃ
bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣāraṣaḍguṇena kṣārakalpena parisrāvya
ekaviṃśativārān gālayitvetyarthaḥ, vipacet sādhayet, tāvadyāvadaccho raktaḥ
picchilaśca bhavati| dadyāccātretyādi| mūlaṃ pippalīmūlaṃ, varāṅgaṃ
vanavāsikātvak, cocaṃ dvitīyā sthūlā tvak yāṃ śālmalakamityācakṣate, karañjikā
naktamālaḥ, anantā utpalasārivā, somaḥ somavalkaḥ kaṭphalākhyaḥ, bāhlīkaṃ
kuṅkumaṃ, guhā śālaparṇī, plakṣaḥ parkaṭī, niculako jalavetasaḥ, vakraṃ
tagaraṃ, ālaṃ haritālaṃ, vardhamāna eraṇḍaḥ, putraśreṇī dravantī, ṭuṇṭukaḥ
śyonākaḥ, elavālukaḥ svanāmaprasiddhaḥ, nāgadantī indravāruṇībhedaḥ,
jejjaṭācāryamate tu dantī; eṣāṃ pippalyādīnāṃ cūrṇāni lohānāṃ ca sarveṣāṃ
yathālābhaṃ kṣārodakāt triṃśattamabhāgena, atra asmin kṣārodake, dadyāt
nikṣipedityarthaḥ| tadanu punarvipaced yāvannātidravaṃ nātisāndraṃ ca bhavati|
gayadāsastu śirīṣapicumardakakubhāruṣkaramadhukekṣurakān parityajya triṃśadeva
paṭhati; pippalyādiṣvāvāpeṣu ca maricasomaguhālavaṇavakrālān parityajya
triṃśaddravyāṇi paṭhati||3-7||
viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ |
tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam
||8|| dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive
sthire | priyaṅgustagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam
||9|| sacandanagavākṣībhiretaiḥ siddhaṃ
viṣāpaham | sarpiḥ kalyāṇakaṃ hyetadgrahāpasmāranāśanam
||10||
pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut | śoṣiṇāmalpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca
praśasyate ||11||
viḍaṅgatriphaletyādi| idaṃ kalyāṇakaṃ ghṛtaṃ bhūtavidyāyāṃ paṭhitatvāt kecinna
paṭhanti||8-11||
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān | śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa
peṣayet ||12|| sarpiretaistu saṃsiddhaṃ
viṣasaṃśamanaṃ param | amṛtaṃ nāma vikhyātamapi sañjīvayenmṛtam
||13||
apāmārgasyetyādi| śirīṣasya ca māṣakāniti māṣakā iva māṣakāḥ tān,
bījānītyarthaḥ| śvete dve iti śvetā mahāśvetā ca kaṭabhīdvayamityarthaḥ; anye
tu śvete dve śvetasyandaḥ śvetavaceti bhāṣante| atra śrutatvād ghṛtād gomūtraṃ
caturguṇaṃ deyam||12-13||
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam | prapauṇḍarīkaṃ
6
naladaṃ saralaṃ devadāru ca
||14|| bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgī nīlīṃ
sugandhikām | kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ nāgaraṃ
7
jaṭām ||15|| punnāgailailavālūni gairikaṃ
dhyāmakaṃ balām | toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām
||16|| tālīśapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅguṃ
sakuṭannaṭam | śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām
||17|| kaṭutrikaṃ
8
śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm | somarājīmativiṣāṃ pṛthvikāmindravāruṇīm
9||18|| uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu
nakhaṃ tathā | śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca
||19|| kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi
tathā'rkajam | campakāśokasumanastilvakaprasavāni ca
||20|| pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ tathaiva
ca | kusumaṃ tṛṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam
10||21|| dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi
tiniśasya ca | gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm
||22|| etat sambhṛtya sambhāraṃ
sūkṣmacūrṇāni
11
kārayet | gopittamadhusarpirbhiryuktaṃ śṛṅge nidhāpayet
||23|| bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃ
mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam | anenāgadamukhyena manuṣyaṃ
12
punarāharet ||24|| eṣo'gnikalpaṃ durvāraṃ
kruddhasyāmitatejasaḥ | viṣaṃ nāgapaterhanyāt prasabhaṃ vāsukerapi
||25|| mahāsugandhināmā'yaṃ
pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ | rājā'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā
||26|| snātānuliptastu
13
nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ | bhrājiṣṇutāṃ ca labhate
14
śatrumadhyagato'pi san ||27||
candanāguruṇītyādi| tilaparṇikaṃ `hulahula’ iti loke, gayī tu tailaparṇikaḥ
saralarasaḥ navanītakhoṭiriti prasiddhaḥ, naladam uśīrabhedaḥ lāmajjakaṃ,
bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, yavaphalā dugdhikā, nīlī nīlāñjanikā śāradaṃ
phalaṃ, sugandhikā sarpasugandhā, kāleyakaṃ pītacandanaṃ, jaṭā dvitīyā māṃsī,
punnāgaḥ svanāmaprasiddhaḥ, elā sthūlailā, elavālukaṃ svanāmaprasiddhaṃ,
dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ, toyaṃ bālakaṃ, hareṇuḥ reṇukā, kṣudrailā sūkṣmailā,
kuṭannaṭaḥ vanyakaḥ, `phañjīmadanaka’ iti loke, śilāpuṣpaṃ śilā manaḥśilā,
puṣpaṃ puṣpakāsīsaṃ, kālānusārivā tagarabhedaḥ, kāśmarī śrīparṇī, śītaśīvaṃ
karpūraṃ, śamītyapare, somarājī bākucī, pṛthvikā śyāmavarṇaḥ sthūlajīrakaḥ,
hiṅgupatriketyapare, śvete iti kaṭabhīdvayaṃ, śvetāmiti kecit paṭhanti tatra
śvetā vacā, sthauṇeyaṃ granthiparṇakaṃ, lavaṇāni pañcaiva, prasavaśabdenātra
kusumāni phalāni ca grāhyāṇi prasavasyobhayavācitvāt, tṛṇaśūnyāḥ ketakyāḥ,
mallikāyā ityapare, surasīsindhuvārābhyāṃ jātaṃ kusumamityarthaḥ, sindhuvāro
nirguṇḍībhedaḥ, aśvakarṇaḥ sarjabhedaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, bimbī kundurikā,
sarpākṣī raktapuṣpā pūrvadeśe prasiddhā, gandhanākulī sugandhamūlā rāsnā,
śilāpuṣpamityatra tilapuṣpamiti kecit paṭhanti tacca prasiddhaṃ, tanmate
śṛṅgeṇādhāreṇa pañcāśītiḥ pūryate| aṣṭau lavaṇānīti jejjaṭācāryaḥ, tannecchati
gayī, yataḥ pañcāśīteraṅgānāmādhikyaṃ syāt| `kumudotpalapadmāni puṣpaṃ vā'pi
tathā'rkajaṃ’ ityatra sthāne `pāṭalākāśmarīśeluśirīṣaprasavāni ca’ iti
gayadāsācāryaḥ paṭhati| eṣo'gnikalpamityādi| eṣaḥ agadaḥ, agnikalpaṃ durvāraṃ
viṣaṃ vāsukerapi kruddhasya amitatejaso nāgapateḥ prasabhaṃ haṭhena hanyāditi
sambandhaḥ| rājā'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadeti yato'yaṃ
sarvāgadānāṃ rājā ata eva rājño haste sadā nityaṃ bhavitumarhati; tena
hastasthitāgadena pāṇinā spṛṣṭamannapānaṃ nirviṣaṃ bhavati;
hastasthāpanaprayojanamidam| snātānulipta ityādi| snānānulepanābhyāṃ
vaśīkaraṇam||14-27||
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā | muktvā kīṭaviṣaṃ taddhi
śītenābhipravardhate ||28||
viṣārtānāṃ śodhanāṅgatvenāpi svedo na kriyata ityarthamāha- uṣṇavarjya
ityādi||28||
annapānavidhāvuktamupadhārya śubhāśubham | śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo
viruddhebhyaśca vārayet ||29|| phāṇitaṃ
śigrusauvīramajīrṇādhyaśanaṃ tathā | varjayecca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam
||30|| divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ
krodhamātapam | surātilakulatthāṃśca varjayeddhi viṣāturaḥ
||31||
upadhārya jñātvetyarthaḥ, śubhāśubhaṃ hitāhitaṃ, vārayedviṣārtāneva|
phāṇitamityādi| kulatthāṃścetyatra cakāreṇa
piṇyākamūlakalasunakalāyakusumbhātasīśiśumārakūrmaniṣpāvajambvāmrātakacūtādikāni
ca varjayet||29-31||
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāṅkṣaṃ
15
samasūtrajihvam | prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ
16
vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||32||
aviṣaśca kīdṛśa ityāha- prasannadoṣamityādi| prasannadoṣaṃ
svabhāvāvasthitavātādikaṃ, prakṛtisthadhātuṃ dadhatīti dhātavo rasādayo
malāśca| annābhikāṅkṣaṃ bhojanābhilāṣiṇaṃ, etena samāgnitvamuktam|
samasūtrajihvamiti samasūtrā jihvā yasya sa tathā tam| etaduktaṃ bhavati-
nirviṣasya hi puruṣasya cittena saha samasūtratayā
17
jihvā rasavedinī bhavati, saviṣasya viṣaprabhāveṇa dūṣitacittatvājjihvā
rasavedinī na bhavatītyarthaḥ| anena ślokena `samadoṣaḥ samāgniśca’
ityādiślokasya sarva evārtho nibaddhaḥ| vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyamiti
uktalakṣaṇaḥ puruṣo'viṣo bhavati, viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathā hi,-
“pravṛddhadoṣaṃ vikṛtisthadhātumanannakāṅkṣaṃ kṣatasūtrajihvam|
viruddhavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchet saviṣaṃ manuṣyam”- iti|
`samamūtraviṭkaṃ’ iti kecit paṭhanti, tacca subodham| idaṃ saviṣāviṣalakṣaṇaṃ
tīkṣṇatame sthāvaraviṣe sarpadaṣṭe ca draṣṭavyaṃ, natu mandaviṣe cireṇa
dhātudūṣaṇakare mūṣikaviṣe kīṭaviṣeṣu ca; ata evottaratra
mūṣikakīṭavikalpāviti| jejjaṭastu mūṣikakalpānantaraṃ dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ
paṭhati||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
kalpasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `adhyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 `viṣaṃ teṣāṃ praśāmyati’ iti pā. ↩
- 3 `arśaḥsu vātaśūle ca śūlagulmodareṣu ca’ iti pā. ↩
- 4 `śophe sarvasare tathā’ iti pā. ↩
- 5 `aruciśvāsakāseṣu hikkāpāṇḍugadeṣu ca’ iti pā. ↩
- 6 `prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭayāhvaṃ naladaṃ devadāru ca’ iti pā. ↩
- 7 `saralaṃ’ iti pā. ↩
- 8 `śrīparṇikāṃ śītaśivaṃ trikaṭuṃ kaṭurohiṇīm’ iti pā. ↩
- 9 `indrajān yavān’ iti pā. ↩
- 10 `surasyāstṛṇaśūnyāśca sindhuvārasya yāni ca’ iti pā. ↩
- 11 `vidhivatsūkṣmacūrṇitam’ iti pā. ↩
- 12 `cikitseddhi viṣāturam’ iti pā. ↩
- 13 `tenānuliptastu’ iti pā. ↩
- 14 `tejasvitāṃ samāpnoti’ iti pā. ↩
- 15 `annābhikāmaṃ’ iti pā. ↩
- 16 `prasannakāyendriyavarṇaceṣṭaṃ vaidyastu vidyādaviṣaṃ manuṣyam’ iti pā. ↩
- 17 `samastaceṣṭāyāṃ’ iti pā. ↩