athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
pūrvaṃ śukraviṣā uktā mūṣikā ye samāsataḥ | nāmalakṣaṇabhaiṣajyairaṣṭādaśa
nibodha me
1||3|| lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo
haṃsiraścikvi(kki)rastathā | chucchundaro'lasaścaiva kaṣāyadaśano'pi ca
||4|| kuliṅgaścājitaścaiva capalaḥ
kapilastathā kokilo'ruṇasañjñaśca mahākṛṣṇastathonduraḥ
||5|| śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā
tathā | mūṣikaśca kapotābhastathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ
||6||
tānevāṣṭādaśabhedān nirdiśannāha- lālana ityādi||3-6||
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ
2
spṛśanti vā | nakhadantādibhistasmin gātre raktaṃ praduṣyati
||7||
nanu `daṣṭarūpaṃ samāsoktaṃ’ iti vakṣyati tatkathaṃ śukraviṣatvamevetyāha-
śukramityādi| nakhadantādibhirityādiśabdāt purīṣamūtrābhyāṃ ca; tathā
cālambāyane,- “śukreṇātha purīṣeṇa mūtreṇāpi nakhaistathā| daṃṣṭrābhirvā
kṣipantīha
3
mūṣikāḥ pañcadhā viṣam”- iti| kasmiṃścittantrāntare viśeṣo'sti, tathā ca,-
“garbhiṇyā mūṣikayā daṣṭe amlādidohadaḥ, ṛtumatyā daṣṭe raktamehanamādhmānaṃ
ratiśīlatā ca” ityādi||7||
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca | pīḍakopacayaścogro visarpāḥ
kiṭibhāni ca ||8|| parvabhedo rujastīvrā
mūrcchā'ṅgasadanaṃ
4
jvaraḥ | daurbalyamaruciḥ śvāso vamathurlomaharṣaṇam
||9|| daṣṭarūpaṃ samāsoktametadvyāsamataḥ
5
śṛṇu |10|
sāmānyaṃ mūṣikadaṣṭalakṣaṇamabhidhātumāha- jāyante granthaya ityādi| karṇikā
kamalamadhyabījakośākṛtiḥ| parvabhedaḥ sandheḥ sphoṭaḥ| aṅgasadanam
aṅgaglāniḥ||8-9||-
lālāsrāvo lālanena hikkā chardiśca jāyate
6||10|| taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāttatra
samākṣikam |11|
teṣāṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca nirdiśannāha- lālāsrāva ityādi|
lālāsrāvacchardihikkā vātakopajā bhavanti| taṇḍulīyakakalkādikaṃ
vyādhipratyanīkaṃ cikitsitaṃ, doṣapratyanīkaṃ tu sāmānyacikitsitoktaṃ
`taptaghṛtena dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ’ ityādikam; evamanyatrāpi
vyādhidoṣapratyanīkaṃ cikitsitaṃ svayamūhanīyaṃ; pratimūṣikoktaṃ tu cikitsitaṃ
prāyo vyādhipratyanīkameva||10||-
putrakeṇāṅgasādaśca pāṇḍuvarṇaśca jāyate
||11|| cīyate
granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ | śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāttatra
samākṣikam ||12||
putrakeṇāṅgetyādi| ākhuśāvakasannibhairmūṣikaputrakatulyairgranthibhiraṅgaṃ
cīyate vyāpyata ityarthaḥ| ākhuśāvakanibhā granthayaḥ sarvamūṣikadaṃśeṣu
jāyante viśeṣeṇa putrakadaṣṭe| nāgārjuno'trāha,- “tena darśayate daṣṭo vyaktaṃ
mūṣikaputrakān| etat putrakadaṣṭasya vyaktaṃ bhavati lakṣaṇam”- iti|
`śirīṣeṅgudacūrṇaṃ tu’ iti paṭhitvā gayadāsaḥ anayoḥ patracūrṇamiti
vyākhyānayati; jejjaṭācāryastu `śirīṣaphalakalkaṃ tu’ iti paṭhati||11-12||
kṛṣṇena
7
daṃśe śopho'sṛkchardiḥ prāyaśca durdine | śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibet
kiṃśukabhasmanā ||13||
kṛṣṇenetyādi| granthyādīnyatrāpi sāmānyamūṣikalakṣaṇāni vijñeyāni; evaṃ
sarvatronneyam| prāyaśceti vacanādanyatrāpyasṛkcchardiḥ| kiṃśukabhasmanā
kiṃśukakusumabhasmodakenetyarthaḥ||13||
haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam | pibedāragvadhādiṃ tu
suvāntastatra mānavaḥ ||14||
haṃsireṇetyādi| suvāntaḥ suṣṭhu vāntaḥ||14||
cikvi(kki)reṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamistathā |
jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyairvāmayettu tam
||15|| yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra
dāpayet |16|
cikvireṇetyādi| jālinī kośātakī, ṛṣabhī kapikacchuḥ, bṛhatyośceti cakāreṇa
kṣāramityatrāpi sambandhanīyam| kṣāraścātra kṣārodakam| gayadāsastu
`jālinīmadanāṅkoṭha’ ityādisthāne `suvānto jālinīkvāthaiḥ sāramaṅkoṭhajaṃ
pibet’ iti paṭhati na yavanālādi||15||-
chucchundareṇa
8
tṛṭ chardirjvaro daurbalyameva ca
||16|| grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho
gandhājñānaṃ visūcikā | cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu
||17|| aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibedatra
viṣāpaham |18|
chucchundareṇetyādi| chucchundaradaṣṭalakṣaṇaṃ taccikitsitaṃ ca
gayadāso'nyathā paṭhati; yathā- “bhramaśchucchundareṇogro grīvāstambho
visūcikā| yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet” iti||16-17||-
grīvāstambho'lasenordhvavāyurdaṃśe rujā jvaraḥ
||18|| mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāttatra
samākṣikam | nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyameva ca
||19|| kṣaudropetāḥ śirīṣasya lihyāt
sāraphalatvacaḥ | kuliṅgena rujaḥ
9
śopho rājyaśca daṃśamaṇḍale ||20|| sahe
sasindhuvāre ca lihyāttatra samākṣike |21|
grīvāstambha ityādi| sahe mudgaparṇīmāṣaparṇyau||18-20||-
ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ
10
chardirmūrcchā ca hṛdgrahaḥ
||21|| snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ
madhunā lihet |22|
ajitenetyādi| pālindī trivṛt||21||-
capalena bhavecchardirmūrcchā ca saha tṛṣṇayā
||22|| kṣaudreṇa
11
triphalāṃ lihyādbhadrakāṣṭhajaṭānvitām |23|
capalenetyādi| bhadrakāṣṭhaṃ devadāru, jaṭā jaṭāmāṃsī| `jaṭānvitāṃ’ ityatra
`ghanānvitām’ iti kecit||22||-
kapilena vraṇe kotho jvaro granthyudgamaḥ satṛṭ
||23|| lihyānmadhuyutāṃ
12
śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām | granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaśca dāruṇaḥ
13||24|| varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ
ghṛtaṃ pibet |25|
kapilenetyādi| kothaḥ pūtiprādurbhāvaḥ| śvetāṃ śvetasyandāṃ, `śvetāṃ’ ityatra
gayadāsaḥ `śreṣṭhāṃ’ iti paṭhati||23-24||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajān kurute gadān
||25|| mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha
eva ca | mahatā kapilenāsṛk kapotena
14
catuṣṭayam ||26|| bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu
granthimaṇḍalakarṇikāḥ | piḍakopacayaścograḥ śophaśca bhṛśadāruṇaḥ
||27|| dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ
pratyekaśo matāḥ | karañjāragvadhavyoṣabṛhatyaṃśumatīsthirāḥ
||28|| niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya
caturthoṃ'śaḥ punarbhavet | trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ
15
samṛttikāḥ ||29|| kapitthadāḍimatvak ca
ślakṣṇapiṣṭāḥ
16
pradāpayet | tat sarvamekataḥ kṛtvā śanairmṛdvagninā pacet
||30|| pañcānāmaruṇādīnāṃ viṣametadvyapohati
| kākādanīkākamācyoḥ svaraseṣvathavā kṛtam
||31|| sirāśca srāvayet
17
prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |32|
dadhyādīni prasthamātrāṇi, karañjādidravyāṇāṃ dvipalikaṃ bhāgaṃ, salilāḍhakena
niṣkvāthya, kvathitaṃ prasthaśeṣaṃ, taistribhiḥ prasthaiḥ saha saṃyojya,
trivṛnmūlādikalkapādaṃ ca vipacet; pakvaṃ ca ghṛtaṃ virecanaṃ bhavati|
aṃśumatī śālaparṇī, gojī gojihvā, amṛtā guḍūcī, vakraṃ tagaraṃ, sarpagandhā
sarpacchatrikā| samṛttikāḥ sakṛṣṇamṛttikāḥ, `ahimṛttikā’ iti kecit paṭhanti,
atrāhimṛttikā valmīkamṛttikā; `agavṛttikā’ iti jejjaṭācāryaḥ paṭhati,
tatrāgavṛttikā śallakī| dvitīyaṃ ghṛtamāha- kākādanītyādi| kākādanī
kṛṣṇaśrīphalikā, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ, ghṛtamiti śeṣaḥ| sirā ityādi| prāptā yuktā
marmānāśritāḥ| saṃśodhanāni vamanādīni nasyaparyantāni, tānyapi prāptāni;
tenāvamyāvirecyayoravarodhaḥ| anye tu viṣāturā avamyā api vamyā eva,
`ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturā’ iti||25-31||-
sarveṣāṃ ca vidhiḥ kāryo mūṣikāṇāṃ viṣeṣvayam
||32||
aruṇādyāśritaṃ sirāvyadhādikaṃ sāmānyataḥ sarvatrātidiśannāha- sarveṣāmityādi|
ayaṃ vidhiḥ sirāvyadhādikaḥ kartavya ityarthaḥ||32||
dagdhvā visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet |
śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumairamṛtāyutaiḥ
||33||
dagdhvetyādi| dagdhvā `ghṛtenāgnitaptena’ iti śeṣaḥ| visrāvayet pracchannena
pracchitaṃ daṃśam| śirīṣādibhiḥ kalkairālepayet| tathaiva kecit pracchitaṃ
daṃśaṃ visrāvayecchoṇitaṃ śirīṣādikalkairālepayeccetyāhuḥ||33||
chardanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭhayorapi
||34||
śodhanaṃ sūtritaṃ dravyairvivṛṇvannāha- chardanamityādi| śukākhyaḥ
carmakāravaṭaḥ||34||-
śukākhyākoṣavatyośca mūlaṃ madana eva ca | devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā
viṣaṃ vamet | sarvamūṣikadaṣṭānāmeṣa yogaḥ sukhāvahaḥ
||35|| phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ
gobhūtrapeṣitam | pūrvakalpena yojyāḥ
18
syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ ||36||
aparāvapi vamanayogāvāha- śukākhyetyādi| koṣavatī ghoṣakaḥ| mūlamityatra
phalamityanye| phalamityādi| pūrvakalpena dadhnā lehamityarthaḥ||34-36||
virecane trivṛddantītriphalākalka iṣyate |37|
virecanamāha- virecane ityādi| dantīsthāne kecinnīlīṃ paṭhanti|37|
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca
||37|| hitastrikaṭukāḍhyaśca
gomayasvaraso'ñjane |38|
śirovirecane ityādi| sāraḥ śirīṣasya, gayadāsastu śālatamālamadhūkānāmāha|
phalāni ceti śirīṣasyeti sambandhaḥ| trikaṭukāḍhyaḥ trikaṭukotkaṭa ityarthaḥ|
etacca yogāntaram||37||-
kapitthagomayarasau
19
lihyānmākṣikasaṃyutau
||38|| rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā
kṛtam | prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyānmākṣikasaṃyutam
||39|| taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ
pibennaraḥ | āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā
||40||
saṃśamanayogānāha- kapitthetyādi| pratyekaṃ kapittharaso gomayarasaśca
samadhurlehaḥ| rasāñjanetyādi| kaṭvī kaṭurohiṇī| taṇḍulīyaketyādi|
kapitthaphalamūlapuṣpatvakpatrakalkakaṣāyasiddhaṃ pañcakāpitthaṃ ghṛtaṃ
sarvamūṣikaviṣaharam||38-40||
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyatyabhreṣvanirhṛtam
20| tatrāpyeṣa vidhiḥ kāryo yaśca dūṣīviṣāpahaḥ
||41||
praśāntakopasyāpyavaśyaṃ vamanādiśodhanaṃ karaṇīyamiti darśayannāha-
mūṣikāṇāmityādi| eṣa vidhiḥ vamanavirecanaśirovirecananayanāñjanādiḥ| yaśca
dūṣīviṣāpaho vidhiḥ so'pyatra kāryaḥ; etena dūṣīviṣatulyatā
mūṣikaviṣasyoktā||41||
sthirāṇāṃ rujatāṃ vā'pi vraṇānāṃ karṇikāṃ bhiṣak | pāṭayitvā yathādoṣaṃ
vraṇavaccāpi śodhayet ||42||
idānīmākhuviṣavraṇe karṇikā bhavanti tathā'nyaviṣaduṣṭavraṇe'pi,
taccikitsāmuddiśannāha- sthirāṇāmityādi| sthairyeṇa kaphātmakatā,
rujatāmityanena vātātmakatā vraṇānāmuktā| karṇikāṃ māṃsakarṇīkam| pāṭayitvā
vidārya, pāṭayitvetyatra pācayitveti kecit, pātayitvetyapare|
lālanaputrakādimūṣikajātiviśeṣajñānaṃ nānādeśīyalokebhyo'vagantavyam||42||
śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ
sañjñāvahāśritaḥ ||43|| tadā
prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān | atyarthabadhiro'ndhaśca
21
so'nyonyamabhidhāvati ||44|| tenonmattena
daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu | suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk
||45|| digdhaviddhasya liṅgena
prāyaśaścopalakṣitaḥ |46|
idānīṃ mūṣakasya
22
catuṣpadajarāyujahiṃsratvasāmānyācchvādīnāṃ viṣaṃ
lakṣaṇacikitsitairuddiśannāha- śvaśṛgālatarakṣvṛkṣetyādi| śvā kukkuraḥ,
śṛgālaḥ prasiddhaḥ, tarakṣuḥ mṛgaśatrurvyāghraviśeṣaḥ `jarakha’ iti loke, ṛkṣo
bhallūko'tilomaśaḥ `rīccha’ iti prasiddhaḥ; ādiśabdādvṛkacitrakādayo hiṃsrāḥ
paśavo grāhyāḥ| śvādīnāṃ yadā'nilo vāyuḥ śleṣmapraduṣṭaḥ san, sañjñāvahāśrito
sañjñāvahasrotogataḥ, sañjñāṃ samyagjñānaṃ, muṣṇāti harati|
samyagjñānaharaṇācca kīdṛśo bhavatītyāha- tadetyādi| prasrastaṃ sthānacyutaṃ
lāṅgūlaṃ bāladhirmehanaṃ vā hanuḥ skandhaśca yasya saḥ; prasrastaśabdo
lāṅgūlādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| atilālavān atiśayena lālāsrāvayuktaḥ|
atyarthabadhiro'ndhaśca
23
atiśayena badhiro'ndho vetyarthaḥ| anyonyamabhidhāvati parasparaṃ
daṣṭumabhidhāvati| hanuskandhasthāne `galaskandha
24
’ iti kecit paṭhanti| `pramūḍho'nyatamasteṣāṃ khādan viparidhāvati’ iti atra
uttarārdhaṃ kecit paṭhanti| eṣāṃ madhye'nyatama ekatamaḥ pramūḍhaḥ san khādan
viśeṣeṇa paridhāvati| tenonmattena daṣṭasyetyādi| tena daṃṣṭriṇā
saviṣeṇonmattena daṣṭasya puruṣasya daṃśe suptatā bādhirya jāyate| upalakṣito
yukta ityarthaḥ||43-45||-
yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ
||46|| bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno
vinaśyati |47|
atraivāriṣṭamuddiśannāha- yena cāpi bhavedityādi| ceṣṭā kriyā, rutaṃ śabdaḥ,
bahuśaḥ anekavāraṃ, pratikurvāṇaḥ anukurvan, kriyāhīnaḥ
svakīyakāyādivyāpārarahitaḥ||46||-
daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati
||47|| apsu
25
vā yadi vā''darśe'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |48|
idānīmaparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha- daṃṣṭriṇā yenetyādi|
taddaṃṣṭrirūpadarśanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam||47||-
trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā
26
spṛṣṭvā'pi vā jalam ||48|| jalatrāsaṃ tu
vidyāttaṃ riṣṭaṃ tadapi
27
kīrtitam |49|
punaraparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha- trasyatītyādi| akasmāt jalatrāsahetuṃ
vinā| apiśabdācchrutvā'pi| jalatrāsaṃ jalatrāsarogaṃ jānīyāttasyeti
sambandhaḥ| riṣṭamityādi| tadapi jalatrasanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ kīrtitaṃ;
etaccāriṣṭaṃ daṣṭasya, adaṣṭe jalatrasanāriṣṭasya vakṣyamāṇatvāt| atrārthe
tantrāntaram,- “vyādhitena śvādinā daṣṭasya śleṣmā
prakupitaścetovāhinīrdhamanīranupraviśya sañjñānāśamāpādayati sadyaḥ
kālāntarādvā”; avabhṛte viśeṣataḥ- “tato naraḥ spṛṣṭvā dṛṣṭvā śrutvā vā jalaṃ
trasyati, tasyāpi tadariṣṭaṃ jānīyāt” iti| gayadāsastu `yadi
trasyatyadaṣṭo'pi’ ityādi paṭhati||48||-
adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati
||49|| prasupto'thotthito vā'pi
svasthastrasto na sidhyati |50|
evamadaṣṭasyāpi jalatrāso'riṣṭameveti darśayannāha- adaṣṭa ityādi| asminnarthe
tantrāntaram,- “adaṣṭasyāpi jantorhi jalatrāso bhavedyadi| tasya riṣṭaṃ hi
bhiṣajo bruvate viṣacintakāḥ” iti| jalaṃ vinā'pi jalatrāso jāyate
śleṣmasañcayāt| tathā coktaṃ,- “buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaṃ
28
pratipadyate| tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇā'dhiṣṭhito naraḥ|jāgrat
supto'thavā''tmānaṃ majjantamiva manyate| salile trasyati tadā jalatrāsaṃ tu
taṃ viduḥ|| śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| āhārasya
vidhānena yāvat sa prakṛtiṃ vrajet”- iti| ayaṃ jalatrāsaḥ kupitakaphasya
bhavatīti riṣṭaṃ na bhavati, ata evātra cikitsopadeśaḥ, daṣṭasya tu riṣṭameva|
tathā svasthasya suptasya jāgrato vā jalamantareṇa trāso'riṣṭameveti
darśayannāha- prasupto'thotthito vā'pītyādi||49||-
daṃśaṃ visrāvya tairdaṣṭe sarpiṣā paridāhitam
||50|| pradihyādagadaiḥ, sarpiḥ purāṇaṃ
pāyayeta ca | arkakṣīrayutaṃ hyasya
29
dadyāccāpi viśodhanam ||51|| śvetāṃ
punarnavāṃ cāsya dadyāddhattūrakāyutām | palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo
guḍaḥ ||52|| nihanti viṣamālarkaṃ
meghavṛndamivānilaḥ |53|
idānīṃ cikitsāvasaraḥ- daṃśaṃ visrāvyetyādi| visrāvya niṣpīḍanena srāvayitvā
bījabhūtasya viṣasya nāśanārthaṃ, sarpiṣā dāhastu taccheṣanāśanārtham| agadaiḥ
mahāgadādibhiḥ, pradihyāt limpet| visrāvitaśoṇitasya vātaśamanārthaṃ
bāhyamauṣadhamuddiśyābhyantaramuddiśannāha- sarpirityādi| viśodhanaṃ
viśodhanadravyaṃ, tatra kaphādhikye vamanadravyayutaṃ pittādhikye
virecanadravyayutamarkakṣīraṃ dadyāt| jejjaṭastu `arkakṣīraṃ ghṛtaṃ vā'sya’
iti paṭhati| anye `dadyācchīrṣavirecanaṃ’ iti paṭhanti| śvetāmityādi|-
śvetāmiti punarnavāviśeṣaṇam; anye śvetāṃ kaṭabhīmāhuḥ| dhattūrakāyutāṃ
dhattūramūlānvitām| gayī tu `dhattūrārdhasamāyutām’ iti paṭhitvā,
dhattūramūlasyārdhena yutāmiti vyākhyānayati| anye tu
dhattūraphalasaṃyutāmityāhuḥ||50-52||-
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam
||53|| taṇḍulodakamādāya peṣayettaṇḍulaiḥ
saha | unmattakasya patraistu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet
||54|| khādedauṣadhakāle
tamalarkaviṣadūṣitaḥ | karoti śvavikārāṃstu
30
tasmiñjīryati cauṣadhe ||55|| vikārāḥ śiśire
yāpyā gṛhe vārivivarjite | tataḥ śāntavikārastu snātvā caivāpare'hani
||56|| śāliṣaṣṭikayorbhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena
bhojayet | dinatraye pañcame vā vidhireṣo'rdhamātrayā
||57|| kartavyo
bhiṣajā'vaśyamalarkaviṣanāśanaḥ | kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati
mānavaḥ ||58|| tasmāt prakopayedāśu svayaṃ
yāvat
31
prakupyati |59|
mūlamityādi| dhattūrakārdhikamiti dhattūrakajaṭāyāḥ karṣārdhaṃ deyam|
unmattakasya patraistvityādi| dhattūrakasya sapta parṇāni grāhyāṇi,
tantrāntaradarśanāt| tasya bhakṣitasya jaraṇakāle yogaprabhavādāturaḥ
kukkuraceṣṭā eva karoti| auṣadhapariṇatikāle yāṃśca vikārānāturaḥ karoti teṣu
pratīkāramāha- vikārā ityādi| vikārā unmattaśvādidaṣṭotpannāḥ| śiśire śītale
vārivivarjite gṛhe yāpyāḥ śamanīyāḥ
32| tata ityādi| kṣīreṇoṣṇena bhojayediti annaṃ gavyenājye(je)na vā bhojayediti
gayadāsācāryaḥ| eṣa vidhiḥ śvetāṃ punarnavāmityādikaḥ| ardhamātrayā
prāguktamātrātaḥ| kasmādeṣa vidhiḥ kāryo dinatraye pañcame vetyāha-
kupyedityādi||53-58||-
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ
33
kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||59|| snāpayettaṃ
nadītīre samantrairvā catuṣpathe | baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ
dadhi ||60|| mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ
pakvāmakaṃ tathā | alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa !
||61|| alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru
mācirāt |62|
idānīmalarkaviṣe bhūtānubandho bhavatīti taccikitsārthaṃ savidhivaidikaṃ
mantramuddiśannāha- bījaratnauṣadhītyādi| tamalarkajuṣṭam alarkaviṣajuṣṭam|
piṇyākaḥ tilakhalī, palalaḥ sasnehastilakalkaḥ| alakāyā nagaryā adhipatiḥ
dhanadaḥ, yakṣo devayoniḥ, sārameyagaṇādhipaḥ kukkurasamūhapatiḥ, tasya
sambodhane| alakādhipatiryakṣa eva sārameyagaṇādhipatiḥ| alarkaṃ
unmattakukkuraḥ||59-61||-
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇamevaṃ snātasya
34
dehinaḥ ||62|| aśuddhasya surūḍhe'pi vraṇe
kupyati tadviṣam |63|
dadyādityādi||62||-
śvādayo'bhihitā vyālā ye'tra
35
daṃṣṭrāviṣā mayā ||63|| ataḥ karoti daṣṭastu
teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirānmriyate ca saḥ
||64||
idānīmunmattaśvādiviṣaṃ
pratipādayitumunmattavyālānāmunmattatāsūcakaśvaprakāreṇābhihitatvamāha-
śvādayo'bhihitā vyālā ityādi| ye'tra daṃṣṭrāviṣā vyālāḥ te śvādayaḥ śvaprakārā
unmattaśvasadṛśā mayā pratipāditāḥ, te tu vātapittaprakopaṇadaṃśāsṛkkṛṣṇatvena
36
purāṇasarpiḥpānena cānumitāḥ||63-64||
nakhadantakṣataṃ vyālairyatkṛtaṃ tadvimardayet | siñcettailena koṣṇena te hi
vātaprakopakāḥ ||65||
unmattaśvādicikitsitaṃ sahetukaṃ darśayannāha- nakhadantakṣatamityādi||65||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne mūṣikakalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ
||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ
kalpasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `tān’ iti pā. ↩
- 2 `śukraghṛṣṭaiḥ’ iti pā. ↩
- 3 `vamantīha’ iti pā. ↩
- 4 `jvaro mūrcchā ca dāruṇā’ iti pā. ↩
- 5 ‘... metacca vyāsataḥ śṛṇu’ iti pā. ↩
- 6 `chardayate’ iti pā. ↩
- 7 `kṛṣṇenāsṛk chardayati durdineṣu viśeṣataḥ’ iti pā. ↩
- 8 `chucchundareṇa viḍbhaṅgo grīvāstambho vijṛmbhaṇam| yavanālarṣabhakṣāraṃ bṛhatyoścātra dāpayet’ iti pā. ↩
- 9 `rujā srāvo’ iti pā. ↩
- 10 `ajitena vamirmūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇanetratā’ iti pā. ↩
- 11 kṣaudreṇalihyāttriphalāṃ’ iti pā. ↩
- 12 `kṣaudreṇa lihyāntriphalāṃ’ iti pā. ↩
- 13 `jāyate’ iti pā. ↩
- 14 `kapotenaiva tu trayam’ iti pā. ↩
- 15 `trivṛttiktā'mṛtā’ iti pā. ↩
- 16 `supiṣṭāni prayojayet’ iti pā. ↩
- 17 `mokṣayet’ iti pā. ↩
- 18 `yojyaṃ syātsarvonduraviṣacchidi iti pā. ↩
- 19 `kapitthagomayarasaḥ sakṣaudro leha iṣyate’ iti pā. ↩
- 20 `abhreṣu nirhṛtaṃ’iti pā. ↩
- 21 `avyaktabadhirāndhaśca’ iti pā. ↩
- 22 `mūṣakatva...’ iti pā. ↩
- 23 `avyaktabadhirāndhaśca na vyakto badhiro'ndho vetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 24 `stanaskandha’ iti pā. ↩
- 25 `apsu vā''darśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet’ iti pā. ↩
- 26 `śrutvā dṛṣṭvā'pi’ iti pā. ↩
- 27 `tamapi kīrtayet’ iti pā. ↩
- 28 `kevalaḥ’ iti pā. ↩
- 29 `vā'pi dadyādāśu’ iti pā. ↩
- 30 `karotyanyān vikārāṃstu’ iti pā. ↩
- 31 `yāvanna kupyati’ iti pā. ↩
- 32 `gamanīyāḥ’ iti pā. ↩
- 33 `kṣiptaratnauṣadhibījaiḥ’ iti pā. ↩
- 34 `tīkṣṇamajasraṃ tasya’ iti pā. ↩
- 35 `vātapittaprakopaṇāḥ’ iti pā. ↩
- 36 `daṃśadeśakṛṣṇatvena’ iti pā. ↩