athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtena sūtrasthānena saṅkṣepoddiṣṭasya
hetuliṅgauṣadhasya vivaraṇe sarvāṇyeva sthānāni prastutāni, teṣu ca prastuteṣu
svādhikāriṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ hetulakṣaṇapratipādakatayā
nidānasthānasyārambhaḥ, tatrāpi doṣāṇāṃ vātasya pradhānatvāttadvyādhīnāṃ
hetulakṣaṇābhyāṃ prāk pratipādanaṃ yujyata ityāha- athāta ityādi|
vātavyādherākṣepakādernidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ| athāto
vātavyādhinidānamityādi yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi
‘prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ’ ityanantaraṃ draṣṭavyam, anupāsitāprārthitaguroḥ
śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt||1-2||
hetuliṅgauṣadhajñānabījabhūtaṃ saṅkṣiptārthasūtraṇaṃ sūtrasthānam| tenaiva
saṅkṣepeṇoddiṣṭasya hetuliṅgauṣadhajñānasya vivaraṇe sarveṣveva sthāneṣu
pūrvaṃ nidānameva prastūyate; atra hi svādhikāriṇāṃ śalyatantravyādhīnāṃ
sāmānyaviśeṣarūpeṇa hetulakṣaṇanirdeśa iti| bhavati cātra-
“sarvasthānaprapañcānāṃ sūtramevārthasūtraṇam| sarvaśākhāprabandhānāṃ mūlaṃ
skandhastaroriva|| sthitaḥ sthāneṣu śeṣeṣu svasthānārthaśca kevalaḥ|
prasavānāmivaiteṣāmupaśākhāsu śākhinaḥ” iti| nanu cikitsāyā vidheyatvena
prādhānyāt sūtrasthānānantaraṃ tannirdeśasthānameva yujyate| naitadasti,
cikitsā kārakajñāpakahetubhiḥ sarvabhāvena jñātasya vyādherupapannā nānyatheti
kārakajñāpakahetunirdeśārthaṃ nidānasthānameva kṛtam| tatrāpi
sarvaśalyatantravyādhīnāṃ hetuliṅganirdeśe prastute prathamaṃ
vātavyādhihetuliṅganirdeśaḥ, pittakaphayostadvyādhīnāṃ ca śeṣāṇāṃ vātasyaiva
samīraṇatvena hetubhūtatvāt| sarvahetūnāṃ ca prāgbhāvādvātavyādhinidānameva
prathamam| yadyevaṃ pittakaphavyādhinidānamapi nirdeṣṭavyaṃ; naitadasti,
pittakaphayorhi rūparasagandhādiyogādrasādidūṣyadravyasaṃyogaviśeṣeṇa
samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityataścūrṇaharidrāsaṃyogavadatyantavisadṛśā
evāvyaktarūparasagandhādisamanvitāḥ pṛthak sāmānyajā
1
vraṇajvarādayo jāyante; vātasya punardravyanirapekṣā
2
vātaraktākṣepakādayo'(nati)bhinnarūpā nānātmajāḥ, vātaikakṛtatvāt; ya
ihaivopadekṣyante; anye punarasya sāmānyajā vraṇajvarādayaḥ,
sarvairevārabdhatvāditi| bhavati cātra- “vyakto'nyorasarūpādirvātavyādhau na
dṛśyate| tena nānātmajā eva kāścinmārutajā rujaḥ||” iti| athāto
vātavyādhinidānamiti yadyapi prathamameva sūtramasti tathā'pi
‘prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ’ ityanantarameva draṣṭavyam, anupāsitāprārthitaguroḥ
śiṣyāṇāṃ vyākhyāne'nadhikārāt| vātīti vātaḥ sadāgatiḥ, tasya vyādhayaḥ
vividhaṃ duḥkhamādadhatīti vyādhayaḥ, te punarākṣepakādayaḥ, teṣāṃ nidānaṃ
hetulakṣaṇanirdeśaḥ| yadāha “hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa” (sū. 3);
kārakajñāpakanirdeśādityarthaḥ| tatra hinvanti utpattau udganti gacchantīti
hetavaḥ kārakahetavaḥ| sthānasaṃśrayāṇāṃ hetavo vyādhihetavaḥ| tatra
doṣasañcayasya ṛtucaryābhihitaḥ śītoṣṇavarṣādibhiḥ kālānuvartibhiḥ
somasūryānilakṛtairoṣadhiṣvāhitaḥ sneharūkṣaguṇo hetuḥ, prakopasya
punarbalavadvigrahakrodhadivāsvapnādayaḥ| prasarahetavastu bhinnā na santi,
prasarasya prakopaviśeṣatvādeva| vyādhihetavastu viruddhāśanaṃ kuṣṭhasya,
viṣamāśanaṃ yakṣmaṇaḥ, atyaśanamajīrṇasya, mṛdbhakṣaṇaṃ pāṇḍurogasya|
ubhayahetavastu ‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca’ ityādi, tathāca
‘stanyāvataraṇāccaiva jvaro doṣaiḥ prakupyati (u. taṃ. 39) iti
vacanāddoṣarogobhayahetavaḥ| anye tvanyathā dvividhaṃ hetumicchanti-
viprakṛṣṭaṃ, sannikṛṣṭaṃ ceti| tatra viprakṛṣṭā anantaroktā
doṣarogobhayahetavaḥ;sannikṛṣṭāḥ punaḥ karmendriyārthakālairviṣamā vātādayaḥ|
karmādīnāṃ tu vaiṣamyaṃ trividhena mithyāhīnātiyogena, karmādisamyagyogena
punarekena doṣasāmyaṃ, tadekameva svāsthyakāraṇam| karmādimithyādiyoge'pyasati
sātmyībhāve doṣakopaḥ| karma punaḥ kāyavāṅmanobhedena trividham|
rasarūpagandhasparśaśabdāḥ punarindriyārthāḥ| kālaḥ punaḥ ṣaḍṛtuko
varṣasañjñaḥ| tasya śītoṣṇavarṣaguṇena mithyādiyogāḥ| sa eva hetuḥ punaḥ
prathamādhyāye vihārāhārapārthivakālabhedena catuṣprakāro darśitaḥ| tasyaiva
punarvihārāhārau vraṇapraśne doṣaprakopagaṇeṣu hi miśrīkṛtya vinirdiṣṭau|
kālastu “sa śītābhrapravāteṣu” (sū. 21) ityādibhiḥ pṛthakkṛtaḥ| gandhādiviśeṣa
indriyārthastu puṣpādisambhavo doṣāṇāṃ vyādhīnāṃ ca hetutvena doṣaprakopagaṇe
na paṭhitaḥ; doṣaprakopagaṇeṣu kevalaṃ doṣaprakopahetavaḥ paṭhyante, na
punarubhayahetava iti| bhavanti cātra “viṣamā viṣamaireva doṣā rogasya
hetavaḥ| karmendriyārthakālaiḥ syuste svāsthāya samāḥ samaiḥ|| samayogāt samāḥ
svāsthye, mithyāhīnātiyogataḥ| doṣāḥ syurviṣamā roge tatra sāmyaṃ sukhāvaham||
kāyavāṅmanasāṃ bhedādvihārastrividho mataḥ| rasādayastu pañcārthāḥ, kālaḥ
ṣaḍṛtukaḥ smṛtaḥ|| prakope praśame pūrvaṃ vihārāhārapārthivāḥ| kālaścaiṣu
caturthokto heturatra punastridhā|| kriyāhāraśca vargeṣu doṣāṇāṃ kopahetuṣu|”-
iti| anye punaścaturvidhaṃ hetumicchanti; tatra sannikṛṣṭaviprakṛṣṭau dvau,
adharmaprāgutpattī ca dve iti| tatrādharmastretāyugādau pravṛttaḥ;
prāgutpattistu dakṣāpamānasambhūtarudrakopāt santāpo (sambhavo) jvarādīnāmiti|
lakṣyate aneneti lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ liṅgam| tadapi dvividhaṃ- doṣāṇāṃ vyādhīnāṃ
ca| tatra sañcayaprakopaprasarāṇāṃ liṅgaṃ doṣaliṅgam| tatra sañcayasya
tāvaddoṣāṇāṃ liṅgaṃ sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatādayo
vātādīnāṃ; prakupitānāṃ tu koṣṭhatodādayaḥ; prasṛtānāṃ vimārgagamanādayaḥ|
sthānasaṃśrayādiliṅgaṃ tu dvividhaṃ- pūrvarūpaṃ, rūpaṃ ceti| sthānasaṃśraye
samprāptyākhye pūrvarūpaṃ, vyaktyā tu rūpaṃ, tadvyaktasya vyādherliṅgam|
tadapi dvividhaṃ- sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ “vāyuḥ pravṛddho
vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ
vātaśoṇitam” (ca. ci. 29) iti| tathā vṛṇotīti vraṇaḥ, vikṛtasantāpo jvarasya
liṅgam, atisaraṇamatisārasya| viśiṣṭaṃ punareṣāmeva vātādibhedena lakṣaṇam|
‘trividhaṃ liṅgam’ ityanye| tatra pūrvoditaṃ doṣavyādhiliṅgadvayaṃ, tṛtīyaṃ
pūrvarūpamiti| tat punardoṣavyādhiliṅgābhyāmanyadeva| tat
sammūrcchitadoṣadūṣyavyāpāreṇa vyādhijananasamarthasya kāryaliṅgamiti|
bhavataścātra- “kiñciddoṣacayādīnāṃ liṅgaṃ vyādhestathā'param| tena liṅgaṃ
dvidhaivoktaṃ doṣarogasamāśrayam| tatastṛtīyamapyāhuḥ pūrvarūpaṃ taducyate|
tattu hyekībhavaddoṣadūṣyarāgikṛtaṃ smṛtam” iti| anye punaranyathā dvividhaṃ
liṅgamāhuḥ; tadyathā- sādhyarogasyaikam, aparaṃ punarasādhyasya|
tatrāsādhyarogaliṅgamapi trividham| tadyathā- rogāṇāṃ
sthairyamahatvadhātvanukramairekam| taduktaṃ- “sa sthiratvānmahatvācca
dhātvanukramaṇena ca| nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā”- (sū.
23) iti| tadihaivoktam- “ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat”-
ityādi| tathā'nyadavāraṇīye nirdiṣṭamupadravakṛtameva| tathaivāparamanimittaṃ
śarīramanasoḥ prakṛtervikṛtilakṣaṇamariṣṭākhyaṃ kriyāpathātivṛttadoṣāṇāṃ
kāryabhūtamasādhyavyādhiliṅgam| bhavati cātra- “asādhyaṃ dvividhaṃ yāpyamapi
yaccānupakramam| tasyāpi trividhaṃ liṅgaṃ nidānāriṣṭavāraṇaiḥ” iti| nidānamiti
nipūrvāddiśerluḍantāt pṛṣodarāditvena siddhiḥ| vātavyādhinidānaṃ yasmin yasya
vā vidyate iti matvarthe samutpannasya kasya ‘adhyāyānuvākayorluk’ (pā. a.
5/2/60) iti luk||1-2||
dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhamamṛtodbhavam | caraṇāvupasaṅgṛhya suśrutaḥ
paripṛcchati ||3|| vāyoḥ prakṛtibhūtasya
vyāpannasya ca kopanaiḥ | sthānaṃ karma ca rogāṃśca vada me vadatāṃ vara
||4||
kaḥ punarevaṃ pratijñātavāniti tameva prakāreṇa darśayannāha-
dhanvantarimityādi| dharmabhṛtāṃ dhārmikāṇāṃ, variṣṭhaṃ śreṣṭham| amṛtena saha
udbhava utpatiryasya tam| caraṇāvupasaṅgṛhyeti pādapatanaṃ kṛtvetyarthaḥ| kiṃ
paripṛcchatītyāha- vāyorityādi| prakṛtibhūtasya svabhāvāvasthitasya,
vyāpannasya vikṛtasya| kopanaiḥ dravyaguṇakarmabhirvāyusamānaiḥ| sthānaṃ
śroṇigudādi, tacca prakṛtibhūtasya vāyoḥ; vikṛtasya tu sarvaśarīram| karma
sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca; sāmānyam ‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi, viśiṣṭaṃ ‘sa
prāṇo nāma dehadhṛk’ ityādi| rogāṃśceti hikkāśvāsādikān| yadāha- “prāyaśaḥ
kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān” iti| cakārānnāma ca| vadatāṃ vara
vyākhyātṝṇāṃ madhye śreṣṭha! ‘kopanaiḥ’ ityatra ‘bhūpate’ iti kecit paṭhanti;
‘vada me’ ityatra ca ‘vadasva’ iti paṭhanti; tatra bhūpate iti
dhanvantarisambodhanaṃ; vadasva vadeti caika evārthaḥ| me mama| karmagrahaṇaṃ
kecinnādhīyate; tanmate, ‘sthānaṃ rogavibhāgaṃ ca’ iti pāṭhaḥ||3-4||
kaḥ punarevamuktavān ‘vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti, tameva prakaraṇaṃ
darśayannāha- dhanvantariṃ dharmabhṛtāmityādi| dharmabhṛtāṃvariṣṭhamiti
sthitau dhārmikatā| amṛtodbhavamiti utpattau viśuddhatā| caraṇāvupasaṅgṛhyeti
gurupūjāpratipādanam| prakṛtibhūtasyeti bhūtaśabdo'yamupamārthe, ‘kāṣṭhībhūto
mṛtopamaḥ’ (ca. sū. 24) iti|
etenāhnikārtavadoṣāvaiṣamyasadbhāvamaparihārārthaṃ darśayati| kecit
‘vipannasya ca kopanaiḥ’ iti paṭhanti| anye tvapaṭhitvā vyāpannatāyā
anyathā'nupapattyaiva kopanairityasya sāmarthyaṃ lambhayanti| sthānaṃ
śroṇigudādi; etaddhi prakṛtibhūtasyaiva na punarvikṛtasya, vikṛtānāṃ hi
doṣāṇāṃ sarvaśarīra eva vikṛtikāryadarśanāt sarvaśarīre
evāvasthānamanumantavyam| karma sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ
‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi, viśiṣṭaṃ ‘sa prāṇo nāma dehadhṛk’ iti
pratisthānasthitamārutānāṃ kriyā| rogāṃśceti sthānoditahikkāśvāsādikān|
yadāha- “kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān” iti| gadān vikārān sthānāśrayān|
nāma ca vadasveti bhāṣaṇe'rthe ātmanepadam| ‘vada me’ iti kecit paṭhanti|
karmagrahaṇaṃ kecinnādhīyate| tanmate prakṛtivyāpatteḥ
prākṛtavaikṛtakarmānumīyate| tadasūtritamapi karma prākṛtaṃ vaikṛtaṃ
cānyathānupapattyā labhyate| vyāpannatvaṃ tu vāyorvṛddhikṣayābhyāmeva| nanu
kathaṃ vāyorasaṃhatatvādanavasthitatvācca calasya
samāsamairdravyaguṇakarmabhirvṛddhikṣayau? naitadasti,
nahyanilamauṣadhadravyāṇi sametya vardhanāni vardhayanti kṣapaṇāni kṣapayanti;
kiṃ tarhi samīraṇasamāni samaguṇabhūyiṣṭhāni vā dravyaguṇakarmāṇi saṃyogametya
śarīrasya śuṣirakarāṇi sāvakāśe ca śarīre vāyuravakāśaṃ labhamānaḥ
svayamevāpyāyate; yāni vātaguṇaviparītāni viparītaguṇabhūyiṣṭhāni vā tāni
śuṣiratvākarāṇi nirantare ca śarīre vāyuravakāśamalabhamānaḥ svayameva
praśāntimāpadyate| bhavanti cātra- “svaguṇān svaguṇairdravyairlabdhvā
ruddhāśrayo'nilaḥ| svayaṃ kopaśamau deheyātyaprāpte'pi bheṣaje”- iti||3-4||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ
3
varaḥ | svayambhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ
||5|| svātantryānnityabhāvācca
sarvagatvāttathaiva ca | sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ
||6|| sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa
kāraṇam | avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ
4
śīto laghuḥ kharaḥ ||7|| tiryaggo
dviguṇaścaiva rajobahula eva ca | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ
||8|| āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ
|9|
tasyetyādi| tasya suśrutasya| tat pūrvoktam| bhiṣajāṃ varo dhanvantariḥ|
‘bhiṣajāṃ guruḥ’ iti kecit paṭhanti| prābravīt jagāda| eṣa vāyuriti
sambandhaḥ| bhagavān samastaiśvaryaguṇayuktaḥ, aṇimādiguṇayukta ityarthaḥ|
abhiśabditaḥ kīrttitaḥ| svayambhūtve hetutritayamāha- svātantryādityādi|
svātantryāditi svakarmaviṣaye nānyena preryata ityarthaḥ| nityabhāvāt nityasya
hi kāraṇarahitatvena svatantratvaṃ, tataśca svayambhūtvamityarthaḥ;
sarvagatvācceti yo hi sarvagataḥ sa svayambhūḥ, ākāśavat| cakārāt
sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayambhūtve hetuḥ samuccīyate| kathaṃ punarasya
sarvagatvaṃ yāvatā pārthivadravyamūrttiṣu vāyurnāstītyāha- sarveṣāmityādi|
sarveṣāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ, sarvātmā kāraṇakāryātmakatvena sarvasvarūpaḥ,
‘sarvaprayojanahetuḥ’ iti kecit| sarvalokanamaskṛta iti kuta ityāha-
sthityutpattivināśeṣvityādi| sthitiḥ jīvanam| avyakto'dṛśyamūrtiḥ| vyaktakarmā
prakaṭakriyaḥ| śīta iti asaṃyuktasya vāyorguṇo'yaṃ saṃyuktastūṣṇo'pi| kharaḥ
kharasparśaḥ, karkoṭakaphalavat| tiryaggaḥ tiryaggāmī| dviguṇaḥ
śabdasparśaguṇaḥ| rajobahula iti triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣādrajaḥ
prabalatvamasya| acintyavīryo'cintyaśaktiḥ, sā cāsya śaktiḥ
śarīradoṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisaṃsthānakā(ka)raṇaṃ
5
doṣadhātumalasaṃvahanādiśca, śarīrādbahistu sañcarato dharaṇīdhāraṇādiḥ|
doṣāṇāṃ netā doṣadhātumalānāṃ preraka ityarthaḥ, anye tu vāyorapi vāyureva
neteti bahuvacanaṃ samarthayanti| rogasamūharāḍiti rogasamūhe rogahetuvṛnde
pittakapharaktādau rājate śobhate iti rogasamūharāṭ; na tu rāṭśabdo
rājaparyāyaḥ, ‘sa rogānīkarāṭ smṛta’ ityagretanena saha virodhāpatteḥ| āśukārī
śīghramatyayakāritvāt| muhurmuhuḥ prakṛtibhūto'pi caratīti muhuścārī|
pakvādhānagudālaya iti pakvāśayagudau sthānamasyetyarthaḥ||5-8||- ata evāyaṃ svayambhūḥ| sampadāditvād bhāve kvip| svayamātmanā, bhū
sattāyām| so'yaṃ vāyurityabhiśabditaḥ kīrtitaḥ| sa eva bhagavān
samastaiśvaryaguṇayuktaḥ| ata evāsya svayamāvirbhāvo mahattvāyogāt, svayameva
tirobhāvo'ṇutvāyogāt| kutaḥ punarayaṃ labdhasattāka ityāha- nityabhāvena
svātantryāt; nityasya hi lakṣaṇaṃ- ‘sadakāraṇavattvaṃ’; sannayaṃ vāyuḥ,
pratyakṣasparśopalabhyatvāt| vyaktaḥ kampādikarmavattvāt|
kāraṇānupalabdhernityaḥ| nityaśca svatantro bhavati, kāraṇānapekṣatvāt; yo hi
kāraṇamapekṣate sa sāpekṣatvādasvatantrāḥ, nāyaṃ tathā, tasmādayaṃ svatantraḥ|
svayambhūtve tṛtīyamapi hetuṃ darśayannāha- sarvagatvāditi| yaḥ sarvagataḥ sa
svayambhūḥ, ākāśavat| cakārāt sūkṣmatvamapi paramāṇoriva svayambhūtve hetuḥ|
kathaṃ punasya sarvagatvaṃ? yāvatā pārthivadravyamūrtiṣu vāyurnāstītyāha-
sarveṣāmeva sarvātmeti| sarveṣāmeveti sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ vā; athavā
kāraṇātmanāṃ vā sarvarūpāṇām| yadāha carakaḥ- “viśvarūpaḥ” (ca. sū. 12) iti|
etena pārthivādīnāmātmavāyureva svabhāvaḥ| ata eva nāma sarvaṃ dravyaṃ
pāñcabhautikamiti, vāyuguṇakarmaṇāṃ sarvatra vidyamānatvāt|
yadyevamevambhūtasya vāyoḥ kathaṃ vihārāhāraphalādibhiraiśvaryahāniḥ?
naitadasti, vāyoraiśvaryasya daivānugamena
kālavihārāhārādibhirupādhibhirnirupādheragneriva hrāsādayo viśeṣāḥ|
tatrāgnerupādhayaḥ “audaryo bhagavānagniḥ” (sū. 35) ityādi| atra yathā
daivabalena nirupādherapyanalasya vihārādyābhirupādhibhirvaiṣamyādayo viśeṣāḥ,
tathā vāyorapi nirupādherāhārādibhirupādhibhiḥ kṣayādayo viśeṣā bhavanti|
bhavati cātra- “svatantrasyāpi nityasya sarvagasya svayambhuvaḥ| dṛṣṭā
daivānugāḥ sarvaviśeṣāstu nabhasvataḥ”- iti| sarvabhūtairnamaskṛta iti
pratyakṣaphaladevatārūpatvāt| kuto bhūtānāṃ namaskṛta ityāha-
sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇamityādi| utpattau kāraṇaṃ
rajobahulatvāt| atrārthe carakaḥ- “prabhavaścāvyayaśca” (ca. sū. 12) iti|
avyāpannatayā svakarmaṇi vyāpriyamāṇaḥ sthitihetuḥ| svāṃ kriyāmakurvan
vyāpannarūpatayā vināśahetuḥ| atrārthe carakaḥ- “bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ”
(ca. sū. 12) iti| bhūtānāṃ prāṇināṃ, mahābhūtānāṃ vā caturṇām|
vyaktasaṃyogakriyatvād bhāvakaraḥ, pṛthakkriyayā
vyaktavibhāgakāritvādabhāvakaraḥ| taduktaṃ- “sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ
prāṇināṃ mataḥ (ca. sū. 17) iti| tathā svatantre'pi “pañcadhā ceṣṭayatyapi”
iti| nanu ca bhūtānāṃ bhāvābhāvau vyaktau, na ca tatra vāyurvyaktaṃ
kāraṇamupalabhyata ityāha- avyakta iti, vyakto na bhavati| prasahye nañ,
kriyayā tasya sambandhāt, tatrāpi gamakatvāt samāso bhavati,
‘asūryalalāṭayordṛśitapoḥ’ (pā. a. 3/2/36) ityatra yathā| tena vyaktasyāpi
puṣpasyotpattāvivāsattvaṃ piśācādīnāmiva vā saṃśayitaṃ sattvaṃ nirākṛtam|
vyaktakarmotpādanena hi kāladeśapuruṣeṣu triṣvabhivyaktiravyaktasyāpi
vyaktakarmaṇaḥ paramāṇoriva bhavatyeva| tasyedānīṃ cikitsopayoginaḥ
svābhāvikān guṇānnirdiśannāha- rūkṣaḥ śīta ityādi| śītatvamasaṃyuktasya| tathā
hi carakaḥ- “rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ (ca. sū. 1)”
iti| śāstrāntare'syānuṣṇāśītasparśatvamevoktam| tatra
yadyuṣṇaśītayoryugapatsambhavo'nena vacanenocyate, tadayuktaṃ; śītoṣṇayoḥ
sahāvasthānavirodhāt| śītoṣṇavarjitasparśatvaṃ vidhīyateti cet? tadapyasat,
tṛtīyasya sparśarāśerasambhavāt| śītoṣṇasparśavirodhena sparśamātraniṣedha iti
cet, tadapyasaṅgataṃ, vāyoḥ sparśaguṇasya pratyakṣatvāt| tasmādasaṃyuktaḥ śīta
eva; saṃyuktaḥ punaranuṣṇāśītaḥ, vāyoryegavāhitvāt| yadāha carakaḥ- “yogavāhaḥ
paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt”
(ca. ci. 3) iti| laghutvaṃ cāparimeyamapyasya tiryaggamanādanumīyate, anyathā
gurutvādadho gaccheta| kharaḥ karkoṭaphalavat| rūkṣatvaṃ vinā'pi kharatvena
bhavati, sūkṣmamasṛṇarajasīva| tiryaggatvena vāyutvena ca tantrāntaroditaṃ
calatvamapyuktam| dviguṇa iti śabdasparśaguṇaḥ| rajobahula iti
sarvakāryakāraṇadravyāṇāṃ triguṇatve'pyutkarṣaviśeṣādrajaḥ prabalatvamasya|
acintyavīryaḥ cintayitumaśakyakṛtyaḥ, vīryaśabdaḥ śaktivācī; sā cāsya śaktiḥ
antaḥśarīre carato rasadoṣamūtrapurīṣādivibhāgo'vayavādisaṃsthānakaraṇaṃ
doṣadhātumalasaṃvahanādi, bahiḥ śarīrebhyastu carato dharaṇīdhāraṇādi tathā
bhāvābhāvakaraṇādi| doṣāṇāṃ neteti kaphapittayordvitve'pi bahuvacanaṃ
sāmarthyādāyātaṃ; tena doṣadhātumalānāṃ neteti pratipattavyaḥ| ‘vāyorapi
vāyureva neteti bahuvacanamupapannam’ ityanye| tanna, tasya svayameva
gatimattvāt; malādinetṛtvasya ca pratyakṣopalabdheḥ| vāyorgatimattvādbahirapi
tasya tṛṇādau netṛtvopalabdheḥ| etena rogiṇi rogārambhakasarvakāraṇānāṃ
svasthe ca doṣadhātumalānāṃ netṛtvamanilādhīnamityuktam| rogasamūharāḍiti
rogasamūhe rājatīti, tena kāryabhūtavyādhikaratvaṃ yuktam| nāyaṃ rāṭśabdo
rājaparyāyaḥ kiṃ tarhi rogasamūhe rogahetuvṛnde pittakapharaktādau
śaktiviśeṣayogāddīptatāmācaṣṭe| anyathā pareṇa saha pūrvasya virodhaḥ syāt|
yaduktaṃ ‘sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ’ (u. taṃ. 39) iti| kiṃ ca rūkṣādivātaviśeṣāṇāṃ
prakṛtibhūtasya kathaṃ hetutvamiti cet, kuśūlasya bījasyāṅkureṣvapi
bhaviṣṇuyogyatayā hetuvyapadeśaḥ| kathamanena
doṣadhātvantarasrotovicaraṇākṣameṇa sañcaraṇamityāha- āśukārīti|
āśukaraṇaśīlatvameva kathamityāha- muhuścārīti| yasmādayaṃ muhuścārī
tasmādāśukārītyarthaḥ| evannāmāyaṃ tvaritagatiḥ, yat sarvadhātuṣu muhureva
sañcarati; ata evāsya svasthe rogiṇi ca samānāṃ prakupitānāṃ ca
doṣadhātumalānāṃ kriyākāritvamāśveva niṣpannam| kaḥ punarasyādhāro yatra
muhuścaratītyāha- pakvādhānagudālaya iti| pakvasyādhānamādhāro guda ālayaḥ
sthānaṃ yasya| tathā nijamasya tat sthānaṃ, tatraiva sthāne
doṣādisaṃvahanārthaṃ punaranyatra muhuścaratīti| etena tatraivāyamavajetavyo
bastyādibhirnānyatra; anyatrāvajaye'pyasya na mūlocchedaḥ; tena
mūlocchedācchāravādīnāmiva vātavikārāṇāṃ niyato vināśa iti| bhavati cātra-
“sve sve sthāne'nilādīnāṃ sarveṣāṃ mūlamiṣyate| jite'tra jāyate teṣāṃ
kṛtsnanāśo yathā ruhām”||5-8||-
dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me
||9|| doṣadhātvagnisamatāṃ samprāptiṃ
viṣayeṣu ca | kriyāṇāmānulomyaṃ ca karotyakupito'nilaḥ
||10|| (indriyārthopasamprāptiṃ
doṣadhātvagnyavaikṛtam| kriyāṇāmānulomyaṃ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ
6||10||) |
nibodha me iti nibodha jānīhi, me matsakāśāt| dhātuśabdānantaramādiśabdo lupto
draṣṭavyaḥ| tena malopadhātūnāmapi grahaṇam; athavā dhātuśabdena malopadhātava
ucyante, śarīradhāraṇakāraṇāt| viṣayeṣu śabdasparśarūparasagandheṣu| kriyāṇāṃ
kāyavāṅmānasīnām| ānulomyaṃ pravarttakatvam| gayadāsācāryastu imaṃ ślokam
‘indriyārthopasamprāptiṃ’ ityādi kṛtvā paṭhati, sa ca vistarabhayānna
likhitaḥ||9-10|| kiṃ punarasya
pakvādhānagudālayasyākhiladehavicaraṇalakṣaṇamityāha- dehe
vicaratastasyetyādi| nibodha me iti me śabdasyāvyayatvāt ‘mattaḥ’ ityartho
draṣṭavyaḥ| tatra svasthasyaiva prathamaṃ dehavicaraṇalakṣaṇaṃ darśayannāha-
indriyārthopasamprāptimityādi| indriyāṇāṃ cakṣurādīnāmarthānāṃ
rūpādīnāmupagamanapūrvikāṃ prāptiṃ karoti vāyuradūṣitaḥ,
sarvakriyāṇāmanilakṛtatvāt| bhūtātmanāṃ manaḥpuraḥsaramindriyeṇendriyārthānāṃ
grahaṇāt, apagatamanasāṃ punaragrahaṇāt| yadyevaṃ na syāt tadā
sarvendriyāṇāmeva sakṛdarthagrāhitvaṃ syāt| tasmādindriyāṇāmarthagrahaṇārthaṃ
manasa upagame hetutā ca vātakṛtā, sarvakriyāṇāmanilamūlatvāt|
doṣadhātvagnyavaikṛtaṃ ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ| avikṛtaśabdo doṣādibhiḥ
pratyekamabhisambadhyate| vikāro vaikṛtaṃ, na vaikṛtamavaikṛtaṃ,
viruddhastābdhyāt; athavā alpārthe nañ, ‘anudarā kanyā’ iti yathā|
tenāhnikatayaivāparihāryo nityaṃ doṣāṇāṃ sañcayādyanubandho'nena sūcito
bhavati| dhātuśabdānantaramādiśabdo madhye luptanirdiṣṭo dṛṣṭavyaḥ, tena
malopadhātūnāmapi grahaṇam| athavā dadhatīti dhātavaḥ; tena malopadhātūnāmapi
grahaṇaṃ, śarīradhāraṇakāraṇatvāt| kriyāṇāṃ kāyavāṅmānasīnām,
ānulomyamanukalpatā; etena “samadoṣaḥ samāgniśca” (sū. 15)
ityādiślokasyaivārtho'trāpi prakramadarśitaḥ||9-10||
yathā'gniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ | bhinno'nilastasthā hyeko
nāmasthānakriyāmayaiḥ ||11||
tadevaṃ sarvānilasya sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya sthānopādhibhedena
bhinnasya nāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvasthakriyā rogāṃśca
darśayannāha- yathā'gnirityādi| yathā'gniḥ pittaga
7
eka eva pācakarañjakālocakabhrājakasādhaketi nāmnā, sthānenāmapakvāśayādinā,
kriyayā annapācanādikayā, āmayenāmlapākādinā pañcavidhaḥ; evamanilo'pyeka eva
nāmādibhiḥ pañcavidhaḥ| anye tu punaratra
bāhyāgnergārhapatyāhavanīyadakṣiṇāgnyāvasathyasabhyalakṣaṇān pañca bhedānāhuḥ,
tannecchati gayadāsācāryaḥ||11|| tadevaṃ
sarvānilānāmeva sāmānyena svāsthyahetutvaṃ pradarśya, sthānopādhibhedena
bhinnasya vāyornāmāntaraviśiṣṭasya pratisthānaṃ viśiṣṭasvasthakriyā rogāṃśca
darśayannāha- yathā'gnirityādi| yathā'gniḥ pittamekameva nāmādibhiḥ pañcadhā
bhinnaḥ, tadyathā- pācakarañjakālocakabhrājakasādhakanāmnā pañcavidhaḥ,
sthānena āmapakvāśayamadhyādinā, kriyayā annapacanādikayā, āmayenāmlapākādinā;
evamanilo'pyeka eva nāmādibhiḥ pañcavidhaḥ| anye punaratra
bāhyasyāgnergārhapatyādipañcanāmabhedena bhinnatvāt tamapi dṛṣṭānte
darśayanti; tattu na samyak, tasyāprastutatvāt||11||
prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti
śarīriṇam ||12||
tatra vāyornāmānyāha- prāṇodānāvityādi| sthānasthāḥ sthānaśabdenātra
sāmyamucyate| yāpayanti dhārayanti||12||
tatra prathamaṃ nāmnaiva bhedaṃ darśayannāha- prāṇodānāvityādi|
prāṇodānāvityādi nirdeśaḥ||12||
yo vāyurvaktrasañcārī
8
sa prāṇo nāma dehadhṛk | so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate
||13|| prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān
gadān |14|
vaktrasañcāritvaṃ cāsyopalakṣaṇaṃ, tena mūrdhoraḥkaṇṭhanāsikā api prāṇasya
sthānam| antaḥ abhyantaramannaṃ praveśayati dehadhāraṇāya
9| prāṇāṃścāpyavalambata iti prāṇānagnyādīn, avalambate svakriyāsu yojayati|
gayadāsācāryastvevaṃ manyate-
prāṇānāmagnīṣomādīnāmavalambanavacanenādhārabhūtahṛdayāvalambanamevocyate,
etena prāṇādhārahṛdayadhāraṇena prāṇadhāraṇamevoktam| ata eva
prāṇānāmavalambanena maraṇamūlatvamucyate| yaduktaṃ śrutau- “yathā hi
saindhavo'śvaḥ śaṅkumutpāṭya dhāvati, tadvat prāṇo ruddhaḥ sarvān vāyūnutpāṭya
prayāṇakāle dhāvati”- iti| śvāsādikānityādiśabdāt
pratiśyāyasvarabhedakāsādayaḥ||13||- prāṇo
nāmeti nāmaśabdaḥ prasiddhau; prāṇa iti prasiddhaḥ| dehadhṛgiti|
dehadhāraṇaviśeṣaṇagarbhaṃ hetuṃ darśayannāha- annamityādi| annaṃ
dehadhāraṇāya praveśayati| antaḥ abhyantaram| prāṇān agnīṣomādīn anilavarjitān
dvādaśa; athavā trayodaśaiva, vāto'pi vātāntaramavalambata eva| nanu ca
tantrāntare hi hṛdayāśrayaḥ prāṇa uktaḥ “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno
nābhimadhyagaḥ| udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvāṅgasandhigaḥ||” iti; tathā
ca carake'pi- “sthānaṃ prāṇasya kaṇṭhoraḥ” (ca. ci. 28) iti
uraḥsthānamasyoktam| ucyate- vakre sañcaraṇamasyoktaṃ vakracaratvādvāyoḥ;
prāṇāvalambanavacanena tu hṛdayāvalambanamuktaṃ, prāṇānāṃ viśeṣeṇa
hṛdayamarmasthitatvāt| nipuṇo'yamācāryaḥ sthāṣṇoḥ sthānaṃ bhavati, na
sadāgateranilasya; tathā cāyamāha- ‘udāno nāma yastūrdhvamupaiti’ iti;
‘āmapakvāśayacaraḥ samānaḥ’ iti; ‘pakvādhānālayo'pānaḥ’ iti, ālīyate āśliṣyati
asminniti ālayaḥ, śleṣaṇamātraṃ tu calato'pi bhavati; tathā ‘sarvadehacaro
vyānaḥ’ iti| atrāpi ca prārambhe yat punaruktaṃ ‘sthānaṃ karma ca rogāṃśca’
iti, tacchiṣyavacanatvādupapannaṃ, śiṣyasya hi sarvavibhāgājñatvāt| yat
punaretaduktaṃ ‘sthānasthā mārutāḥ pañca’ iti, tatra sthānaṃ sāmyamucyate|
taduktaṃ carake- “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trividhā gatirucyate|” (ca. sū.
17) iti, tathā'trāpi “sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ” (sū. 41)
iti| yat punaretadabhihitaṃ ‘pakvāśayastho'ntrakūjaṃ’ iti, tadupamayaiva
boddhavyam| evamanayā diśā'nye'pyevañjātīyakā doṣāḥ pratisandheyā iti| bhavati
cātra- “vāyoḥ sadāgatitvena sthānaṃ nāstyeva śāśvatam| prāyaḥ śaśvaccaratve'pi
sādharmyāt sthānamucyate” iti| vakracāritvaṃ cāsyopalakṣaṇaṃ; tena
mūrdhoraḥkaṇṭhanāsikā api prāṇasthānaṃ; taduktaṃ carake- “sthānaṃ prāṇasya
mūrdhoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca”
(ca. ci. 28) iti| tatra prāṇāvalambanenāntaḥpraveśanakṛtena prakṛtikṛtamevāsya
niśvāsādikarmoktam| prāṇānāmagnīṣomādīnāmādheyānāmavalambanavacanena
ādhārabhūtahṛdayāvalambanamevocyate, tatraiva teṣāṃ samastānāmavasthiteḥ|
taduktaṃ carake- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca
saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam” (ca. sū. 30) iti| prāṇānāmavalambanena
tu maraṇamūlatvamucyate| taduktaṃ śrutau- “yathā hi saindhavo'śvaḥ
śaṅkumutpāṭya dhāvati, tadvat prāṇo'nilo ruddhaḥ prāṇānutpāṭya prayāṇakāle
dhāvati” iti| śvāsādikānityādigrahaṇāt pratiśyāyādayaḥ||13||-
udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ
||14|| tena
bhāṣitagītādiviśeṣo'bhipravartate | ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ
||15||
udānasya prakṛtibhūtasya nāmādi vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha- udāna
ityādi| upaiti gacchati| sthānaṃ punaranuktamapyasya nābhyuraḥkaṇṭhādi
10| bhāṣitagītādiriti ādiśabdāducchvāsādi| ‘viśeṣo'bhipravartate’ ityatra kecit
‘viṣayo'bhipravartate’ iti paṭhanti| ūrdhvajatrugatāniti
nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśiraḥsaṃśrayān| cakārādanyānapi kāsādīn karoti||14-15||
udānasya prakṛtibhūtasya nāmādi, vyāpannasya ca rogānnirdiśannāha- udāno
nāmetyādi| bhāṣitagītādīti ādiśabdāducchvāsādi; anena vākceṣṭitamuktaṃ;
viṣayo'bhipravartate ityanena manaśceṣṭitaṃ; manaśceṣṭāpuraḥsarameva
viṣayapravṛtteḥ| manaso'pi vātaprayatnādvinā'bhāvinī pravṛttiriti
kaṇṭhānnoktā'pi sāmarthyādākṣiptā| ata eva carake “vākpravṛttiḥ prayatnorjau
balavarṇādi karma ca” (ca. ci. 28) iti prayatno'pi karmoktaṃ vāyoḥ| tatra
prayatnasya manaso dvidhā pravṛttiḥ; tadyathā- svārthā, bāhyaviṣayārthā ca|
tatra svārthā nāmādhyātmasukhaduḥkhacintādhyeyādau, bāhyā rūpādigrahaṇe
punarviṣayārthā| tena viṣayapravṛttigrahaṇamupalakṣitam| ato
viṣayāpravṛttilakṣaṇamanaso'dhyātmasukhaduḥkhādau pravṛttimupalakṣayanti| ata
eva carake- “vākpravṛttiḥ prayatnorjau” iti prayatnamātragrahaṇaṃ kṛtaṃ,
prayatnasya manaḥpravṛtteḥ; manaḥpuraḥsarāṇāmindriyāṇāṃ viṣayapravṛttau
hetutvāt| abhipravartata iti abhimukhaṃ prathamaṃ rūpādyarthagrahaṇāya
pravartate, viṣayābhimukhībhāvamātre hi prathamaṃ viśeṣāṇāmagrahāt| athavā
abhivyāpya prakarṣeṇa rūpādyarthaviśeṣopalambhe pravartate, viśeṣeṇābhivyāptau
hi viśeṣāṇāmeva grahaṇāt| tadevaṃ vātaprayatnādātmamanaḥpurassarāṇīndriyāṇi
arthopādānāyābhipravartante; vātaprayatnavikṛtyā tu nirmanaskatayā na manasā
svārthena manaḥpurassarāṇāmindriyāṇāṃ ca rūpādisāmānyaviśeṣagrahaṇaṃ
pravartata iti| bhavati cātra- “pratyeti prāganudbhinnopādhivastveva kevalam|
paścādabhyeti tadbhedān viśeṣānveṣaṇotsukaḥ” iti| sthānaṃ punarasyānuktamapi
nābhyuraḥkaṇṭhāni, bhāṣitagītādīnāṃ nābhyādisthānatraya eva sambhavāt| tathā
hi śabdikāḥ- “tridhā baddho vṛṣabho roravīti” (pātañjalamahābhāṣya a. 1, pra.
ā.) iti; tathā hi carake'pi- “udānasya punaḥ sthānaṃ nābhyuraḥkaṇṭha eva ca|
vākpravṛttiḥ prayatnorjau balavarṇādi karma ca” (ca. ci. 28)| kruddhastu
ūrdhvajatrugatān gadān karoti| te punaḥ śālākyatantroditāścakṣurādiviṣayagatā
eva nayanavadanaghrāṇaśravaṇaśiraḥsaṃśrayāḥ| ata eva ‘viṣayo'bhipravartate’
ityayameva pāṭho, na punaḥ ‘bhāṣitagītādiviśeṣaḥ’ iti,
anantaroktaviṣayaviṣayatvādviśeṣeṇodānasya; ata evordhvajatruṇyeva viśeṣeṇa
vyādhikaraṇam||14-15||
āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ
11| so'nnaṃ pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti
12
hi ||16|| gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn
13
kurute gadān |17|
pākaḥ pakvaṃ, napuṃsake bhāve ktaḥ; āmasya pakvamāmapakvaṃ, tasyāśayaḥ
pacyamānāhārāśaya ityarthaḥ; tatra caratīti āmapakvāśayacaraḥ| ‘vahnisaṅgata’
ityatra ‘agnisahāyavān’ iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| so'nnaṃ
pacatīti agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva| tajjān annapākajān| viśeṣān
rasadoṣamūtrapurīṣāṇi| vivinakti pṛthak karoti||16||- samānasya sthānādi darśayannāha- āmapakvāśayacara ityādi| agniścāsau
sahāyaścāgnisahāyaḥ; so'syāstīti matup| bahuvrīhiprāptāvapi matvarthīyo
bhavatyeva, ekadeśineti
14
nirdeśāt| tajjāṃśceti annapākajātarasadoṣamūtrapurīṣāṇi vibhajati||16||-
kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ
||17|| svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā
ceṣṭayatyapi | kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān
||18||
rasasaṃvahanodyata ityatrādiśabdo draṣṭavyaḥ, tena rasādisaṃvahanodyata
ityarthaḥ; saṃvahanaṃ preraṇam| pañcadhā ceṣṭayatyapīti
prasāraṇākuñcanavinamanonnamanatiryaggamanāni pañca ceṣṭāḥ; anye tu
‘gatiprasāraṇotkṣepaṇanimeṣonmeṣaiḥ pañcabhiḥ prakāraiḥ pañcadhā’ iti
vyākhyānayanti| sarvadehagān jvarātīsāraraktapittaprabhṛtīn||17-18||
vyānasya nāmādi darśayannāha- kṛtsnadehacara ityādi| rasasaṃvahanodyata
ityatra ādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena rasādisaṃvahanodyata
ityarthaḥ| pañcadhā ceṣṭayatyapīti
prasāraṇākuñcanavimanonnamanatiryaggamanānīti pañca ceṣṭāḥ| kruddhaśca
vyāpannaśca| sarvadehagān jvarātīsāraraktapittayakṣmaprabhṛtīn||17-18||
pakvādhānālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ | samīraṇaḥ
15
śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca
||19|| kruddhaśca kurute rogān ghorān
bastigudāśrayān |20|
pakvādhānālayaḥ pakvāśayasthāna ityarthaḥ| bastyāśrayān aśmaryādīn, gudāśrayān
bhagandarādīn||19||- apānasya nāmādi
darśayannāha- pakvādhānālaya ityādi| bastigudāśrayāniti bastyāśrayā
aśmarīpramehamūtrakṛcchraśukradoṣādayaḥ, tān; gudāśrayāḥ
arśobhagandarāhipūtanabaddhagudagudabhraṃśādayaḥ, tān||19||-
śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ
||20||
idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha- śukradoṣetyādi|
śukrasya sarvāṅgagatatvāt pramehasya
sarvadehagatarasādidūṣyaprabhavatvādvyānakṛtatvaṃ,
meḍhradvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca||20||
idānīmupalakṣaṇārthaṃ vikṛtavātadvayādikarma darśayannāha- śukradoṣetyādi|
śukrasya sarvāṅgagatvāt, pramehasya sarvadeharasādidūṣyaprabhavatvād
vyānakṛtatvaṃ, meḍhradvārasaṃśritatvādapānakṛtatvaṃ ca||20||
yugapat kupitāścāpi dehaṃ bhindyurasaṃśayam |21|
teṣāṃ pañcānāṃ yugapat prakope niyamena dehanāśaṃ darśayannāha- yugapadityādi|
yugapat ekakālamityarthaḥ| bhindyuriti bhedo'tra dehavināśo'bhipretaḥ|21|-
teṣāṃ pañcānāṃ yugapatprakope niyamena dehanāśaṃ darśayannāha-
yugapadityādi|21|-
ata ūrdhvaṃ
16
pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ
||21|| bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi
yān | vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān
||22|| mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ
pārśvavedanām | pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlaṃ
17
nābhau karoti ca
||23|| kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ
trikavedanām | śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ
||24||
ata ityādi| nānāsthānāntarāśritaḥ kupitaḥ san vāyurbahuśo yān vikārān kurute
tān pravakṣyāmīti sambandhaḥ| chardyādīniti ādiśabdādrujaḥ
pārśvodarahṛtstambhatodādikā grāhyāḥ, athavā ūrdhvagaraktapittādikāḥ| moho
naivātyantaṃ cittanāśaḥ| mūrcchā cetanācyutiḥ| pakvetyādi antrakūjaṃ
antre'vyaktaśabdam| cakārādvātaviṇmūtrasaṅgaṃ jaṅghorutrikapārśvapṛṣṭhādīn
prati śūlaṃ ca kurute| ‘śūlaṃ nābhau’ ityatra ‘śūlānāhau’ iti kecit paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- pakvāśaya ānahyate samantādvibadhyata iveti vedanāprakāra
eka
18
ānāhaḥ, dvitīyastu visūcikāpratiṣedhe proktalakṣaṇa eva| śrotrādiṣu kruddhaḥ
san samīraṇa indriyavadhaṃ kuryāditi sambandhaḥ| śrotrādiṣu
śrotraghrāṇadarśanarasanatvakṣu|
indriyavadhamityanenāśrutyaghrāṇādarśanārasanāsparśāni veditavyāni||21-24||
idānīṃ pratisthānarogānnirdiśya prasareṇa sthānāntarāśritānāṃ teṣāmeva
sthānacikitsārthaṃ rogānnirdiśannāha- ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmītyādi|
nānāsthānāntarāśrita iti pṛthagvidhadeśāvakāśān gata ityarthaḥ| bahuśabdād
vīpsāyāṃ śas; tatra vipulān vipulānityarthaḥ; saṅkhyāvācini anekān
anekānityarthaḥ; nidānasya vā viśeṣaṇaṃ bahuśa iti| chardyādikāniti
ādiśabdādūrdhvagataraktapittādyupagrahaḥ| mohaṃ mūrcchāmiti
āmāśayasthitatvāccetanādhārasya tadupaghātānmoho mūrcchā| pipāsāmiti klomno
hyāmāśayasthatvāt vātakṛtaklomaśoṣeṇa pipāsā| śrotrādiṣvindriyavadhamiti
śrotraghrāṇadarśanarasanatvagindriyāṇāṃ ca
vātenāśrutyaghrāṇādarśanārasaveditvānyasparśajñatā ceti||21-24||
vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam | tvakstho nistodanaṃ
kuryāt tvagbhedaṃ paripoṭanam
||25|| vraṇāṃśca raktago, granthīn saśūlān
19
māṃsasaṃśritaḥ | tathā medaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujo'vraṇān
||26|| kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ
sirākuñcanapūraṇam | snāyuprāptaḥ stambhakampau
20
śūlamākṣepaṇaṃ tathā ||27|| hanti
sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca | asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca
kuryācchūlaṃ ca tacchritaḥ ||28|| tathā
majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati | apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā
21
śukrage'nile ||29||
tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi kuryāditi sambandhaḥ| suptiṃ
sparśājñānam| cumucumāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivāṅgānāṃ vedanām|
tvagbhedaṃ tvaco bhedameva| paripoṭanaṃ sarvataḥ puṭanaṃ tvaca eva| vraṇāṃśca
raktagaḥ ‘kuryāt’ iti śeṣaḥ| amuṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti; tanna,
gayadāsācāryasya sammatatvāt| granthīn saśūlān māṃsasamāśritaḥ samīraṇa iti
sambandhaḥ| avraṇān vraṇarahitān| sirākuñcanaṃ ‘kuṭilā sirā’ iti loke vadanti
22| stambho niścalīkaraṇam| ākṣepaṇaṃ cālanam| hantītyādi
etenākuñcanaprasāraṇayorabhāva uktaḥ| tacchrita iti asthyāśrita ityarthaḥ|
tathā majjagate yathā asthyāśrito'sthiśoṣaṃ, tathā majjāśrito majjaśoṣaṃ
kuryādityarthaḥ| kiṃviśiṣṭā pravṛttirityāha- vikṛtā;
atiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktetyarthaḥ||25-29||
tvakstho rasasthaḥ samīraṇo vaivarṇyādi karoti, rasasya tvaksthānatvāt;
ādheyasyādhāravyapadeśo lakṣaṇayā, gaṅgāyāṃ ghoṣa itivat| suptiḥ sparśājñānam|
cimicimāyanaṃ sarṣapakalkāvaliptānāmivāṅgānāṃ vedanā| tvakbhedaḥ tvaco
bhedanamiva| paripoṭanaṃ sarvata uccaṭanaṃ tvaca eva| etena tvaksthasya
vāyorvikārā uktāḥ| ‘vraṇāṃśca raktagaḥ’ iti kecinna paṭhanti,
paścādvātaraktasya paṭhitatvāt| tanna, paṭhanīya evāyaṃ granthaḥ, yena
vātaraktaṃ vātasya raktasya ca duṣṭyā jāyate; taduktaṃ carake- “vāyurvivṛddho
vṛddhena raktena” (ca. ci. 29) ityādi; atra tu vāyureva paraṃ duṣṭo
raktamaduṣṭigamiti| medaḥsthastu granthīn mandaruja iti mandā ruk yeṣāṃ te
tathā| kuryāt sirāgataḥ śūlamiti aprastutaṃ, dhātusthavātādhikārāt
asthigatavātādhikārāt
23| naitadasti; vyākhyātamevaitaddoṣadhātumalakṣayavṛddhivijñātīye “rasādraktaṃ
tathā stanyamasṛjaḥ kaṇḍarāḥ sirāḥ| māṃsādvasā tvacaḥ ṣaṭ ca medasaḥ
snāyusandhayaḥ” (sū. 15) ityatra| tatra stanyārtavayo raktābhinnatvāt tvacāṃ
ca rasaraktamāṃsairabhinnatvāt tatrasthavāyoḥ saiva kriyā rogāśca| ata eva ya
eva tvaksthasya vātasya rogāsta eva rasasthasya vātasyoktāḥ| atastebhyaḥ
śeṣāṇāṃ sirāsnāyusandhīnāmāśrayabhūtānāmāśritavātarogāvasaraḥ|
snāyukaṇḍarayoścābheda eva; yadāha- “sthūlā snāyuśca kaṇḍarā” iti|
carakādayastu ‘sthūlā sirā kaṇḍarā’ ityāmananti| snāyujālaṃ samūham|
stambhayati niścalīkaroti| ākṣipati cālayati| sandhigataḥ sandhīn hanti
prasāraṇakuñcanayorasāmardhyaṃ karoti| pravṛttiṃ
vikṛtāmatiśīghrātimandagrathitavivarṇādiyuktāmityarthaḥ||25-29||
hastapādaśirodhātūṃstathā sañcarati kramāt | vyāpnuyādvā'khilaṃ dehaṃ vāyuḥ
sarvagato nṛṇām ||30||
ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā
bhavatīti darśayannāha- hastetyādi| vāyustathā hastapādaśiraḥ kramāt sañcarati
yathā upekṣitaḥ sannakhilaṃ dehaṃ vyāpnuyāt, tathā dhātūn kramāt sañcarati
yathā sarvagato vā bhavati sarvadhātugato vā bhavatītyarthaḥ| vyāpnuyādveti
vāśabdo bhinnakrame, sarvagato vetyatra draṣṭavyaḥ||30||
ekāṅgagata ekadhātugato vā'pyupekṣitaḥ sarvāṅgagataḥ sarvadhātugato vā
bhavatīti darśayannāha- hastapādetyādi| akhilamapi dehaṃ vyāpnuyāt
sarvadhātugato vā bhavatīti||30||
stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ
24|31|
tasyedānīṃ sarvāṅgagatasya liṅgaṃ darśayannāha- stambhanetyādi| sarvago vāyuḥ
sarvasmiñ śarīre stambhanādikaṃ karoti|31|- tasyedānīṃ sarvāṅgagatasya liṅgaṃ
darśayannāha- stambhanākṣepaketyādi| sarvāṅgagato vāyuḥ stambhanādīni sarvatra
karoti| sarvaśaḥ sarvasminnityarthaḥ| tataśca stambhanādinā vātakāryeṇa
sarvāṅgagena sarvāṅgagato vāyuranumeyaḥ,
hastāvastambhanādibhirekāṅgagatairekāṅgagata evānumeyaḥ|31|-
sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ
||31||
tasya vāyoḥ prasaraṇe pittādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ
darśayannāha- sthāneṣvityādi| miśraḥ pittādibhiḥ|
pittādīnāmauṣṇyādisvabhāvaliṅgadarśanāddāhādikāryaliṅgadarśanācca
pittādyāvaraṇaṃ jñeyaṃ; kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvatvāddāhaḥ pittaṃ vinā
notpadyata iti||31|| tasya vāyoḥ
prasāraṇavipannatvādisaṃyuktasya pittādyāvaraṇapratipattihetuṃ darśayannāha-
sthāneṣūkteṣvetyādi| sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujaḥ|
pittādīnāmauṣṇyādisvabhāvaliṅgadarśanāt, dāhādikāryaliṅgadarśanācca
pittādyāvaraṇaṃ jñeyaṃ; kevalasya vāyoḥ śītasvabhāvāt| dāhaḥ pittaṃ vinā
nopapadyata iti sāmarthyāt pittādikāryadarśanāt pittādyāvaraṇaṃ jñeyamiti||31||
kuryādavayavaprāpto
25
mārutastvamitān gadān |32|
tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāraṇatvaṃ darśayannāha- kuryādityādi|32|-
tasyedānīmavayavagatasyānekarogakāritvaṃ darśayannāha- kuryādavayavasthaśca
mātariśvā bahūn gadāniti| bahūn gadāniti āviṣkṛtamān aśītiḥ| atra carakaḥ-
“nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca” (ca. sū. 20) ityādayaḥ| ‘mātarikṣā
amitān gadān’ ityanye na paṭhanti| tatrā(thā')pyamitā eva vātavikārāḥ|
taduktaṃ- “vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyanāmāviṣkṛtatamā eva vyākhyātāḥ” (ca. sū.
20) iti|32|-
dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite
||32|| śaityaśophagurutvāni tasminneva
kaphāvṛte | sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā
||33|| śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute
śoṇitānvite | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate
||34|| daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ
26
ca kaphāvṛte | udāne pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ
||35|| asvedaharṣau mando'gniḥ śītastambhau
kaphāvṛte | samāne pittasaṃyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam
||36|| kaphādhikaṃ
27
ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte | apāne pittasaṃyukte dāhauṣṇye
syādasṛgdaraḥ
28||37|| adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminneva
29
kaphāvṛte | vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ
||38|| gurūṇi
30
sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne
ceṣṭāstambhastathaiva ca ||39||
idānīṃ sammiśrāḥ kurute ruja iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha- dāhetyādi|
dāho'gnidagdhasyeva, santāpo gharmādisaṃsthitasyeva| śaityaśophetyādi|
tasminneva vāyau| sūcībhirityādi| sadanam aṅgaglāniḥ| klamo'nāyāsaśramaḥ|
harṣo romaharṣaḥ| kaphādhikaṃ śleṣmabahulaṃ viṣṭhāmūtram| asṛgdaraḥ
strīṇāmeva| asthiparvaṇām asthisandhīnām| ceṣṭā gamanādikāḥ||32-39||
tatra ‘sammiśrāḥ kurute rujaḥ’ iti sūtritamāvaraṇaṃ vivṛṇvannāha- prāṇe
pittāvṛte dāha ityādi| subodham| kecidatra sthāne prāṇādīnāṃ
pittādyāvaraṇapāṭhaṃ vihāya pakṣāghātapaṭhanīyaṃ ślokaṃ paṭhanti| tadyathā-
‘dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite’ ityādi| ‘śoṇitacaturthaiḥ’ (sū.
21) iti darśanādanye raktāvṛtavāyudarśanaparaṃ ślokaṃ paṭhanti- “sūcībhiriva
nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā| śeṣāḥ paittikarogāḥ syurmārute śoṇitāvṛte”
iti| aśeṣavātāvṛtiśeṣaścāyaṃ granthaḥ| anuktāśeṣāvaraṇaṃ tu
cikitsitaprasaṅgena vakṣyati| yathā,- “kevalo doṣayukto vā
dhātubhirvā''vṛto'nilaḥ| vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ” (ci. 4)
iti| anenānuktāni sarvāṇyevāvaraṇānyuktāni| kathaṃ? dadhatīti dhātava iti
prakṛtisthāḥ sarve eva śārīrā bhāvā dehadhāraṇakāraṇādgṛhītāḥ; tenātra
rasaraktādidhātvāvaraṇaṃ, mūtrādimalāvaraṇaṃ, mārutānāṃ pañcānāṃ
parasparāvaraṇaṃ copagṛhītaṃ; doṣagrahaṇaṃ tu viśeṣārthamiti||32-39||
(prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyā''hāravihāriṇām |
rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt
31||40|| ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṃ ca
vibhramāt | avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati
32
) ||41||
sūcībhiriva nistoda ityādivākyenāprakupitaśoṇitāvṛtavātasya lakṣaṇamuktvā,
idānīṃ prakupitaśoṇitāvṛtavātajanyasya vātaraktasya prakopakāraṇaṃ
darśayannāha- prāyaśa ityādi| sukumārāṇāṃ vātaraktaṃ prakupyatīti sambandhaḥ|
mithyāhāravihāriṇāmiti mithyā anucitaḥ, vihāraḥ kāyavāṅmanovyāpāraḥ| adhvā
mārgaḥ, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajananaṃ karma| vibhramaḥ anyathākaraṇam| avyavāye
maithunavarjite| kecit ‘prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ’ ityādigranthaṃ ‘vātaraktaṃ
prakupyati’ iti yāvanna paṭhanti, cikitsite paṭhiṣyamāṇatvāt||40-41||
hastyaśvoṣṭrairgacchato'nyaiśca vāyuḥ kopaṃ yātaḥ kāraṇai sevitaiḥ svaiḥ |
tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ santāpādyairbhūyasā sevitaiśca
||42|| kṣipraṃ raktaṃ duṣṭimāyāti
33
tacca vāyormārgaṃ saṃruṇaddhyāśu yātaḥ | kruddho'tyarthaṃ mārgarodhāt sa
vāyuratyudriktaṃ
34
dūṣayedraktamāśu
35||43|| tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena
tatprābalyāducyate vātaraktam | tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjā''ktaṃ śleṣmā duṣṭo
dūṣitenāsṛjā''ktaḥ ||44||
tasya samprāptiṃ darśayannāha- hastītyādi| anyaiśceti aparairbhāraharaṇādibhiḥ
kāraṇairityarthaḥ| kopaṃ yātaḥ kopaṃ gata ityarthaḥ| kāraṇaiḥ sevitaiḥ
svairvidāhyādibhiḥ| tacca raktaṃ vāyormārgaṃ saṃruṇaddhi| kathambhūtasya
vāyorityāha- āśu yātaḥ, śīghraṃ gacchata ityarthaḥ| atyudriktam atiśayena
vṛddhiṅgataṃ raktam| tat sampṛktamiti tadraktaṃ, sampṛktaṃ saṃsṛṣṭam| vāyunā
dūṣiteneti dūṣitena vāyunā saha| tatprābalyāt
vātaprābalyācchoṇitasyāprābalyāt, tayorvātaraktayoḥ prābalyāditi kecit| tadvat
pittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ, dūṣitenāsṛjā''ktamiti dūṣitena raktena
miśram||42-44|| idānīṃ kupitasya vāyoḥ
kupitaśoṇitāvaraṇaprasaṅgena ‘prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām’ iti
paṭhiṣyamāṇatvāt tasya samprāptiṃ darśayannāha- hastyaśvoṣṭrairityādi|
vidāhyannamaśnataḥ śoṇitaṃ vidagdhaṃ hastyādiyānaistaddravatvādadhogataṃ
pādayoścīyate| viśeṣeṇa hastyādigamanaṃ hetuḥ, sāmānyataḥ punaḥ
pādagamanamapi| niruktiṃ kurvannāha- tatprābalyāducyate vātaraktamiti|
vātaprābalyādityarthaḥ| yadyapyatra vātasya śoṇitasya cobhayorapi duṣṭirasti,
tathā'pi vātasya prābalyād doṣatvenāpi tasyaiva prādhānyād
vātavyādhivyapadeśaḥ, śoṇitasyāprābalyāddūṣyatvācca na tadvyapadeśa iti|
taduktaṃ carake- “vāyurvivṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ
sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam” (ca. ci. 29) iti||42-44||
sparśodvignau
36
todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau | pittāsṛgbhyāmugradāhau
bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca
||45|| kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte | sarvairduṣṭe
37
śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ rūpaṃ pādayordarśayanti
||46||
tasyedānīṃ vātādiviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgaṃ darśayannāha- sparśodvignāvityādi|
sparśodvignau sparśāsahau pādāviti sambandhaḥ| praśoṣaḥ śuṣkatā, svāpaḥ
sparśājñānam| etena vātaprabalavātaraktalakṣaṇamuktam| pittāsṛgbhyāmiti
vātaśoṇita eva yadā pittamasṛk ca balavattaraṃ bhavati tadetyarthaḥ|
raktaśophau raktavarṇaśophau| kaṇḍūmantau pādāviti sambandhaḥ| pīnau
sthūlau||45-46|| tasyedānīṃ
sāmānyaliṅgamabhidhāya vātādidoṣaviśeṣeṇa viśiṣṭaṃ liṅgaṃ darśayannāha-
sparśodvignāvityādi| uṣṇādisparśanaṃ na sahete raktaduṣṭyā rogarujo'tiyogāt|
todabhedānvitaprakṛṣṭaśoṣaṇaṃ vātaprābalyādeva; todabhedayoḥ śoṣaṇasya ca
vātakṛtatvāt| svāpaḥ sparśājñānam| pittāsṛgbhyāmiti vātaśoṇita eva yadā
pittamasṛk ca balavattaraṃ bhavati, tadetyarthaḥ| raktaśophau
raktavarṇaśophau| evaṃ śvetau pādau śleṣmaduṣṭe tu rakte| pratyekaṃ
doṣanirdiṣṭalakṣaṇasyātideśena saṃsargasannipāte nirdiśannāha- sarve duṣṭā
ityādi||45-46||
prāgrūpe śithilau svinnau śītalau
38
saviparyayau | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau
||47||
tasya pūrvarūpamāha- prāgrūpe ityādi| saviparyayāviti kaṭhināsvinnoṣṇau,
‘pādau’ ityadhyāhāraḥ| oṣo dāhaḥ| kecidatra pūrvarūpaṃ na paṭhanti, cikitsāyāṃ
paṭhiṣyamāṇatvāt||47||
pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ
taddehamanusarpati ||48||
tasyedānīṃ pādamātre'bhijātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha-
pādayorityādi| mūlamāsthāya talaṃ prāpya| ākhorityādi undurasya viṣaṃ
mūlamāsthāya paścāt kupitaṃ saddehaṃ sakalamevānuyāti||48||
tasyedānīṃ pādamātre'pi jātasya kālenāvayavāntarānusaraṇaṃ nirdiśannāha-
pādayormūlamityādi| mūlamāsthāya kandaṃ samprāpya paścāddehamanudhāvati
anuyātītyarthaḥ| ākhorviṣamivetyādi| ākhorundurasyeva viṣaṃ daṃśamūlamāsthāya
paścāt kupitaṃ saddehaṃ sakalamanuyāti||48||
ājānusphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ
prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||49|| śoṇitaṃ
tadasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam |50|
tasyedānīmasādhyādilakṣaṇaṃ darśayannāha- ājānusphuṭitamityādi| ājānusphuṭitaṃ
jānuparyantamuccaṭitam| prabhinnaṃ vidīrṇam| prasrutaṃ srāvayuktam| upadravaiḥ
prāṇamāṃsakṣayādibhiravāraṇīyoktaiḥ
39| ādigrahaṇādaṅgulivakratārbudādayo'pi grāhyāḥ| juṣṭaṃ sahitam|
yajjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ vātaprābalyāt, yacca jānuparyantaṃ prabhinnaṃ
prasrutaṃ ca pittaraktaprābalyāt, tadapyasādhyameva||49||- tasyedānīmasādhyādilakṣaṇaṃ nirdiśannāha- ājānusphuṭitamityādi| tatra
yadvātaprābalyājjānuparyantaṃ sphuṭitaṃ, yacca
pittakaphaprābalyājjānuparyantaṃ prasrutaṃ bhavati, tadapyasādhyameva||49||-
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ
||50|| tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ
muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ
||51||
idānīṃ vātaraktamabhidhāyākṣepakamāha- yadetyādi| dhamanyo nāḍyaḥ| abhyeti
vyāpnoti| ākṣipati cālayati| muhuścara iti vāraṃvāraṃ calanaśīlo vāyuḥ,
muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇaṃ yuktam; anye tu ‘bahiścara’ iti
paṭhanti, tannecchati gayadāsācāryaḥ| tadākṣepāt dehākṣepāt| idamākṣepakasya
sāmānyalakṣaṇamuktam||50-51||
vātaraktākhyaraktāvṛtavātavyādhiṃ darśayitvā
raktopadhātudhamanīprāptasyākṣepakāhetukasya vātasya vyādhiṃ darśayannāha-
yadā tu dhamanīḥ sarvā ityādi| sarvā ūrdhvādhastiryagāḥ| muhureva
dehamākṣipati sa ākṣepaṇādākṣepaka iti niruktiḥ| muhuścara iti
muhuścaratvenaiva muhurmuhurākṣepaṇam| anye tu ‘bahiścaraḥ’ iti paṭhanti|
tanna, sthānagāmbhīryādākṣepakasyāntarākṣepaṇakarmārambhakasya bahiścaratvaṃ
na yujyate||50-51||
so'patānakasañjño yaḥ pātayatyantarā'ntarā | kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva
yadi tiṣṭhati ||52|| sa daṇḍavat stambhayati
kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ | hanugrahastadā'tyarthaṃ so'nnaṃ kṛcchrānniṣevate
||53|| dhanustulyaṃ namedyastu sa
dhanuḥstambhasañjñakaḥ | aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
||54|| snāyupratānamanilo yadā''kṣipati
vegavān | viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman
||55|| abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati
mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī
||56|| bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ
karoti ca | tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam
||57|| kaphapittānvito vāyurvāyureva ca
kevalaḥ | kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam
||58||
ākṣepakaviśeṣānāha- so'patānaka ityādi| ya ākṣepako'ntarā'ntarā pātayati
so'patānaka ityarthaḥ| idaṃ sāmānyāpatānakalakṣaṇamuktaṃ;
gayadāsenāpatānakalakṣaṇaṃ ‘yenāpatāmyate’ ityādivākyenābhidhāya vyākhyātaṃ,
yathā- “yena vāyunā kartṛbhūtena hetubhūtena vā pumānapatāmyate tamo dṛśyate
mohyate iti yāvat so'patānaka iti; so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena
vāyunā janyate” iti| sa evāpatānakastridhā- daṇḍāpatānakaḥ, antarāyāmaḥ,
bahirāyāmaśca; tatra daṇḍāpatānakalakṣaṇamāha- kaphānvita ityādi| tāsveva
sarvāsu dhamanīṣu, bhṛśaṃ tiṣṭhatīti sambandhaḥ| kṛcchraḥ kaṣṭasādhyaḥ|
hanugrahastu daṇḍāpatānake'nyatrāpi vāyau
40
syāt| sa daṇḍāpatānakavān puruṣaḥ| dhanuḥstambhasañjñakamantarāyāmaṃ
darśayannāha- dhanustulyamityādi| tasyaiva bhāṣyaṃ vaktumāha- aṅgulītyādi|
aṅgulyo'tra pādagatāḥ, gulphaḥ pārṣṇerupari granthiḥ, jaṭharamudaraṃ, hṛt
hṛdayaṃ, vakṣaḥ stanayorantarālaṃ, galaḥ kaṇṭhaḥ; eteṣu sthāneṣu saṃśrita
āśrito vāyuḥ| snāyupratānaṃ snāyuvistāram| bahirāyāmaṃ nirdiśannāha-
bāhyasnāyupratānastha ityādi| bāhyasnāyupratānastho bāhyasnāyuvistārasthaḥ,
bāhyasnāyavaḥ pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ|
vakṣaḥkaṭyūrubhañjanamiti vakṣaḥkaṭyūrubhañjanatve satyevāsādhyatvam,
abhagnavakṣaḥkaṭyādikastu nava upakramya eva|
tasyākṣepakasyetaradoṣasaṃsargeṇa nidānaviśeṣācca saṅkhyābhedaṃ darśayannāha-
kaphapittānvita ityādi| ekaḥ kaphānvitaḥ, dvitīyaḥ pittānvitaḥ, tṛtīyaḥ
kevalavātakṛtaḥ, caturtho'bhighātajaḥ| caturthamabhighātajamiti nidānaviśeṣāt|
daṇḍāpatānakādayastrayaścaturthaḥ punarabhighātaja iti śrījejjhaṭaḥ;
tannecchati gayī, garbhapātādinimittabhedena saṅkhyātirekāt| śrībahmadevastu
“ākṣepakaścaturdhā- apatānakaḥ, saṃsṛṣṭākṣepakaḥ, kevalākṣepakaḥ,
abhighātajaśca; tatrāpatānakaḥ ‘so'patānaka’ ityādinā ‘vakṣaḥkaṭyūrubhañjanam’
iti paryantenoktaḥ, ‘kaphānvito vāyuḥ’ iti saṃsṛṣṭākṣepakaḥ, ‘vāyureva ca
kevalaḥ’ iti kevalākṣepakaḥ, caturthaḥ punarabhighātajaḥ” ityāha||52-58||
tasyaivākṣepakasyāvasthāviśeṣeṇa niruktyā nāmnā ca viśeṣaṃ darśayannāha-
yenāpatāmyata ityādi| yena vāyunā āvṛtena hetubhūtena apatāmyate tamo dṛśyate
mohyate iti yāvat, so'patānaka iti| so'yaṃ hṛdisthamano'dhiṣṭhānena sakaphena
vāyunā janyate| atra trimarmīyasiddhau dṛḍhabalaḥ- “kruddhaḥ svaiḥ
kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau
ca pīḍayan|| dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| kṛcchreṇa
cāpyucchvasiti stabdhākṣo'pyanimīlanaḥ
41|| kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrikaḥ”- iti (ca. si. 9)| asyaiva
cāvasthāyāḥ sthitasya(?) dṛṣṭistambhasañjñāpraṇāśābhyāmapatānakatvaṃ
dṛḍhabalo'pi darśayati- “dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati|
hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ|| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke
tamapatānakam” (ca. si. 9) iti| anye tu sauśrutamapatānakalakṣaṇamanyathā
paṭhanti- “yaḥ prāṅmanye tu saṃśritya dhamanīḥ pratipadyate|
apatānakasañjño'sau pātayatyantarā'ntarā”- iti| apare tu paṭhanti- “ākṛṣyate
tu hṛṅmūrdhasañjñe(?) yaḥ so'patānakaḥ” iti| etatpāṭhadvayamapi na paṭhanīyam,
ākṣepakalakṣaṇenāviśeṣāt| tantrāntarānugrahatve sa evāpatānakastridhā;
tadyathā- daṇḍāpatānakaḥ, antarbahirvā''yāmaḥ| daṇḍavat
stambhanāddaṇḍāpatānakaḥ, abhyantaraṃ dhanuḥkoṭivannamanād dhanustambhaḥ, sa
evāntarāyāmāviśiṣṭaḥ| anye tu kubjakhañjāpatānakāstrayaḥ, caturthaḥ
punarabhighātajaḥ; tanna, garbhapātādinimittabhedena sañjñātirekāt|
atrākṣepaka evāpatānayogādapatānakaḥ| sa tu
śuddhavātakaphapittāvṛtābhighātabhedāccaturvidhaḥ| garbhapātajasya
śoṇitātisrāvajatvādasādhyatvaṃ, marmābhighātajasya rujābāhulyādasādhyatvamiti|
daṇḍāpatānakaṃ darśayannāha- kaphānvito bhṛśamityādi| tāsviti sarvāsu
dhamanīṣu| suśrute sādhāraṇādeva vātāddaṇḍāpatānakaḥ, carake tu
kṣayanimittavātādasādhyaśca; tathā hi carakaḥ “pāṇipādaṃ ca saṃśoṣya sirāḥ
snāyuśca kaṇḍarāḥ| pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ|| daṇḍavat
stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ” (ca. ci. 28) iti| suśrute
kaphapittasaṃsargādgarbhapātādinimittasyāsādhyavacanānnopakramyaḥ|
dhanuḥstambhasañjñakamantarāyāmaṃ darśayannāha- dhanustulyamityādi| tasyaiva
bhāṣyaṃ darśayannāha- aṅgulītyādi| aṅgulyo'tra pādagatāḥ; gulphasāhacaryāt|
pādāṅgulyādigalaparyantasakaladehagatasnāyupratānākṣepakahetudhanuḥkroḍavannamanādantarāyāmaḥ|
snāyupratānamiti snāyusaṅghātavistāramākṣipati; tenātrāpyākṣepakalakṣaṇameva|
bahirāyāmaṃ nirdiśannāha- bāhyasnāyupratānastha ityādi| bāhyāḥ snāyavaḥ
pādamūlapiṇḍikākaṭīpṛṣṭhagrīvāpaścimabhāgāśrayāḥ| vakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ
vakṣaḥkubjīkaraṇam| asya vakṣobhaṅge'sādhyatvam, abhagnavakṣaso
narasyopakramyatā; jātavegasya śarīrapinākakartṛtvameva carake;
etenātrāpyākṣepakadharmānuvṛttiḥ, vegāgamenākṣepaṇāt| tathā ca carakaḥ-
“jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā niyacchati” (ca. ci. 28); ajātavego mānava
upakramyaḥ| tatra yadyapi carake sirāgato vāyurbāhyāyāme kathitaḥ-
“pṛṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śoṣayitvā sirā balī” (ca. ci. 28) iti; tathā'pyatra
sirāśabdaḥ sādṛśyāt snāyusu vartate| yadāha punaḥ sa eva-
“bāhyābhyantaramāyāmaṃ khallīṃ kubjatvameva ca| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt
snāyugato'nilaḥ” (ca. ci. 28) iti| anyatrāpi bāhyābhyantarāyāmeṇa dvividhaṃ
kubjatvamabhipretaṃ, “khallīṃ kubjatvamarditam” (ca. ci. 28) iti tatraiva
vacanāt| na ca kubjatvamanyat pṛthak śāstre nirdiṣṭamasti| bahirāyāmalakṣaṇaṃ
carake “pṛṣṭhamanyāśrito
42
vāyuḥ śoṣayitvā sirā balī| tataḥ
43
kuryāddhanuḥstambhaṃ bahirāyāmasañjñakam|| cāpavannāmyamānasya pṛṣṭhato
hriyate śiraḥ| ura utkṣipyate manyā stabdhā grīvā'vamṛdyate|| dantānāṃ daśanaṃ
44
jṛmbhā lālāsrāvaḥ savāggrahaḥ| jātavego nihantyeṣa vaikalyaṃ vā niyacchati”
(ca. ci. 28) iti| tasyedānīmitaragauṇadoṣasaṃsargeṇa nidānaviśeṣatvena ca
sañjñābhedaṃ darśayannāha- kaphapittānvita ityādi||52-58||
garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ | abhighātanimittaśca na
sidhyatyapatānakaḥ ||59||
tasyaivākṣepakasyāpatānakasañjñāṃ prāptasyāsādhyatvaṃ darśayannāha-
garbhapātanimittaścetyādi| garbhapātādinimittāstrayo'pyāgantavo'sādhyāḥ; yadi
kathañciddaivayogāt sidhyanti tadā vaikalyaṃ janayanti||59||
nidānaviśeṣādasyaivākṣepakasya patanasvabhāvādapatānakasañjñāṃ
prāptasyāparamasādhyatvaṃ darśayannāha- garbhapātanimitta ityādi| tatra
garbhapāte garbhiṇyāḥ pūrvamevārucicchardimatyāstathā garbhādhārapoṣaṇena
vibhaktarasatvenāpi durbalāyā garbhapātenāpi srutātiśoṇitāyā
anyahetusrutaśoṇitāyā vā'tidhātukṣayanimittenāpekṣakasyāsādhyatvamiti|
garbhapātādinimittāstrayo'pyāgantavo'sādhyāḥ||59||
adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ | yadā prakupito'tyarthaṃ mātariśvā
prapadyate ||60|| tadā'nyatarapakṣasya
sandhibandhān vimokṣayan | hanti pakṣaṃ tamāhurhi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ
||61|| yasya kṛtsnaṃ
śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam | tataḥ
45
patatyasūn vā'pi tyajatyanilapīḍitaḥ
46||62||
pakṣāghātamāha- adhogamā ityādi| ekataraśarīrārdhadhamanīrūrdhvādhastiryaggatā
yadā sa mātariśvā vāyuḥ, prapadyate āśrayatītyarthaḥ,
tadā'nyatarapakṣasyaikataraśarīrārdhasya, sandhibandhān vimokṣayan vimocayan,
pakṣaṃ śarīrārdhaṃ hanti| yasya kṛtsnamityādi| akarmaṇyam īṣatkarmakṣamam,
acetanam alpacetanam; yadā akarmaṇyaṃ bhavati tadā patati; yadā acetanaṃ
bhavati tadā asūn prāṇān parityajati||60-62||
daṇḍastambhādisarvāṅgavātānuddiśya kṛtsnadehavātaṃ darśayannāha- adhogamā
ityādi| ekataraśarīrārdhadhamanīrūrdhvādhastiryagā āśritya sandhibandhān
kaphasaṃhitābhirdhamanībhiḥ kṛtān mokṣayan pakṣāghātaṃ kuryāt| tatra
śarīraśabdaḥ śarīrāvayave'pi vartate| samudāyeṣu pravṛttā śabdā avayaveṣvapi
vartanta iti kṛtsnagrahaṇam| dhamanyo'tra snāyavaḥ sādṛśyenābhihitāḥ,
snāyūnāmeva sandhibandhaneṣvadhikṛtatvāt| taduktaṃ śārīre- “evameva
śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ| snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā
narāḥ” (śā. 5) iti| anye tu sirāsnāyugatatvena gurutvamasya pratipādayituṃ
dhamanīti grahaṇamityāhuḥ| ubhayāśrayo hi vāyuścarake pakṣavadhe paṭhyate,
taduktaṃ- “hatvaikaṃ mārutaḥ pakṣaṃ dakṣiṇaṃ vāmameva vā| karoti ceṣṭāviratiṃ
rujāṃ vāksaṅgameva ca|| gṛhītvā'rdhaṃ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśoṣya ca” (ca.
ci. 28) iti| na cetanam acetanam| śuddhavātajaṃ kṛcchraṃ, tataḥ patati| yadā
punaścetanaṃ na bhavatīti kriyayā sambandhaḥ| dhātukṣayakṛtavātajaṃ
tadasādhyaṃ, tatrāsūn jahāti; aparadoṣasaṃsṛṣṭavātaṃ punaḥ sādhyam||60-62||
śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena
saṃsṛṣṭamasādhyaṃ kṣayahetukam ||63||
pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha- śuddhavātahatamityādi| śuddhaḥ
kaphādyasaṃsṛṣṭaḥ| anyena saṃsṛṣṭam itaradoṣasambaddham||63||
pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha- śuddhavātahatamityādi|
śuddhavātahataṃ kṛcchrasādhyam, anyadoṣasaṃsṛṣṭaṃ sādhyaṃ,
kṣayahetukevalavātajaṃ punarasādhyaṃ sākṣādeva,
śoṇitātisrutikṛtadhātukṣayajamevāsādhyaṃ, balavadvigrahādito
dhātukṣayakarahetukṛtaṃ tu kṛcchrasādhyamiti bhedāḥ||63||
vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ | śaṅkhau ca
pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ
||64|| nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo
vā'pi kūjati | nirucchvāso'thavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ
||65|| svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu
pramuhyati | kaphānvitena vātena jñeya eṣo'patantrakaḥ
||66||
apatantrakamāha- vāyurūrdhvamityādi| hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayatīti
hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, bhruvorantopari karṇalalāṭayormadhye
śaṅkhau, aṅgāni hastapādādīni| ākṣipet pātayet
47| kūjati kapota iva śabdaṃ karoti; athavā kṛcchrāducchvasyāditi
kaṣṭenocchvāsaṃ kuryāt| kecidapatantrakamamuṃ na paṭhanti,
apatantrakāpatānakayoraikyāt||64-66||
apatānakasthāne kecidapatantrakamadhīyate- vāyurūrdhvaṃ vrajet sthānādityādi|
anye tvapatānakalakṣaṇenaiva tadavarodhāditi nādhīyate| carake
punarākṣepakasyāpatānakatvaṃ na paṭhitamityapatantrakaḥ paṭhyate||64-66||
divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ
48| manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā''vṛtaḥ
||67||
manyāstambhamāha- divāsvapnetyādi| āsanam upaveśanaṃ, sthānam ūrdhvībhavanaṃ|
vivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ vakramārgāvalokanaiḥ| sa eva vāyuḥ| manyāstambhaṃ
kecidapatānakapūrvarūpaṃ manyante||67||
manyāstambhaṃ darśayannāha- divāsvapnetyādi| kaiścinmanyāstambho na paṭhyate,
antarāyāmabahirāyāmalakṣaṇatvānmanyāstambhasya; tanna,
svātantryeṇāpyupalambhānmanyāstambhasya||67||
(garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye
49|) uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato
50
bhārādviṣamācchayanādapi
||68||
śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayitvā'nilo vaktramarditaṃ
janayatyataḥ ||69|| vakrībhavati vaktrārdhaṃ
grīvā cāpyapavartate | śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam
||70|| grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu
vedanā | yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam
||71|| vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo
manyāhanugrahaḥ | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ
||72||
arditamāha- garbhiṇītyādi| sūtikā prasūtā strī| vyāharataḥ śabdaṃ kurvataḥ|
bhārādviṣamācchayanādapīti viṣamādbhārāt, viṣamācchayanāccetyarthaḥ| anye tu
‘viṣamocchvasanāt’ iti paṭhanti| ardayitvā vyathayitvā| apavartate
vakrībhavati| vāksaṅgo vāco'nirgamaḥ| netrādīnāmityādiśabdād
bhrūgaṇḍādyupasaṅgrahaḥ| tasmin pārśve iti yasmin pārśve'rditaṃ bhavati tasmin
pārśve grīvādayo vakrībhavanti| cibukaṃ mukhakuharasyādhobhāgaḥ| tasya
(pūrva)rūpamāha- yasyetyādi| agrajaḥ pūrvabhāvī| āvilaṃ samalam| vāyurūrdhvaṃ
‘prasarpati’ iti śeṣaḥ| tvaci svāpaḥ tvacaḥ sparśājñānam||68-72||
arditavātaṃ nirdiśannāha- uccairvyāharato'tyarthamityādi| jṛmbhayā
hetubhūtayā| bhārād viṣamāt; śayanāśanācca ‘viṣamāt’ ityanuvartate| vāksaṅgo
vāco'nirgamaḥ| netrādīnāmityādiśabdād bhrūgaṇḍādyupagrahaḥ|
keciccharīrārdhamapīcchanti
51; taduktaṃ carake- “ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam (ca. ci.
28) iti; tattu na samyak| uccairvyāhārādīnāṃ mukhagatavāyoreva kopakatvāt||68-72||
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ
52
saktabhāṣiṇaḥ | na sidhyatyarditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca
||73||
tasyāsādhyatvamāha- kṣīṇasyetyādi| animiṣākṣasya stabdhākṣasya| prasaktaṃ
satataṃ, saktabhāṣiṇaḥ pīḍitāvyaktapadabhāṣiṇaḥ; anye tu
‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti paṭhanti, prasaktaṃ prakarṣeṇa lagnamiti
tatrārthaḥ| bāḍhamatiśayena na sidhyatīti sambandhaḥ| trivarṣamiti
saṃvatsaratrayātītam; anye tu nāsākṣimukhasrāviṇaṃ trivarṣamāhuḥ| vepanasya
kampanaśīlasya| “garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye” ityamuṃ pāṭhaṃ
jejjhaṭādaya ācāryā na paṭhanti| ‘uccairvyāharato'tyarthaṃ’ ityādau kṛtvā
paṭhanti, bahuvaidyapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ||73||
tasyedānīmasādhyatvaṃ darśayannāha- kṣīṇasyetyādi| prasaktaṃ prakarṣeṇa saktaṃ
lagnaṃ
53
kaṇṭhatālvādivarṇoccāraṇasthāneṣu, avyaktamasphuṭaṃ bhāvitaṃ yasya sa tathā|
tathaiva carakaḥ “lī(dī)nā jihvā samutkṣiptā tathā sajjati cāsya vāk” (ca. ci.
28) iti| trivarṣamiti trayo varṣāḥ saṃvatsarā asyeti atyantasaṃyoge dvitīyā|
anye tu nāsākṣimukhasrāviṇaṃ trivarṣamāhuḥ, varṣasāmānyāt srāvasya||73||
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ
54
tu kaṇḍarā yā'nilārditā | sakthnaḥ
55
kṣepaṃ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā
||74||
gṛdhrasīmāha- pārṣṇītyādi| yā kaṇḍarā sakthnaḥ kṣepaṃ nigṛhṇīyāt sā gṛdhrasīti
smṛteti sambandhaḥ| pārṣṇirgulphasya pāścātyādhobhāgaḥ, pratyaṅgulyo'ṅgulya
eva; etenoparyadhobhāgagataṃ kaṇḍarādvayaṃ gṛhyate| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ|
gulphādiviṭapāntaṃ sakthi, tasya kṣepaḥ prasāraṇaṃ, taṃ
nigṛhṇīyādavarundhyādityarthaḥ| gṛdhrasī ‘raṅghiṇī’ iti loke| sā ca vātād
vātakaphācca| khañjanavāte na sātiśayā vyathā yathā gṛdhrasyām| kecit ‘pārṣṇiṃ
pratyaṅgulīnām’ iti dvitīyāntaṃ paṭhanti; tatrāpi pārṣṇiṃ lakṣīkṛtya yā
kaṇḍarā, aṅgulīnāṃ ca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayam||74||
ekasakthigatasnāyugataṃ darśayannāha- pārṣṇiṃ pratītyādi| pārṣṇiḥ pādagranthiḥ
pādakaniṣṭhāṅguleradhaḥsnāyudāhaṃ kurute(?)| lakṣaṇe karmapravacanīyasañjñā,
tena pārṣṇimati dvitīyā| ‘kaṇḍare ye’ iti dvivacanaṃ kecit paṭhanti| kṣepaṃ
prasāraṃ, sakthikṣepaṃ nigṛhṇīta iti||74||
talapratyaṅgulīnāṃ
56
tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā
||75||
gṛdhrasīsadṛśīmekabāhugatāṃ viśvācīmāha- taletyādi| talaśabdo'yamupari
vartate, tena karasyābhyantarakaṇḍarā gṛhītā, bāhupṛṣṭhata ityanena
bāhyakaṇḍarā gṛhītā| bāhvoriti dvivacanaṃ sāmānyāpekṣayā
57, kadācit kasmiṃścidbāhau bhavati| ‘anilārditā’ ityatrāpi sambadhyate|
cakāro'tra gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khallyabhidhānaṃ samuccinoti|
anye tvatrāpi ‘talaṃ pratyaṅgulīnām’ iti pūrvavaddvitīyāntaṃ paṭhanti, tena
talaṃ lakṣīkṛtya yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataśca yā kaṇḍareti kaṇḍarādvayaṃ
gṛhyate||75||
sakthisāmānyādekabāhugatasadṛśavikāraṃ darśayannāha- talaṃ
pratyaṅgulānāmityādi| ‘anilārditā’ iti pūrvavākyataḥ śeṣaḥ| talaśabdo'yamupari
vartate, yathā- bhūtalamiti; tena bāhupṛṣṭhata iti saṅgatārthaḥ| iyamapi
vātādvātakaphācca; gṛdhrasīsāmānyāt| viśvācīti cakāro'tra
gṛdhrasīviśvācyornāmāntaramanuktaṃ khallyabhividhānaṃ samuccinoti| ubhe apyete
śūlāvamoṭanādivātarugardite khallīsañjñe, “khallī tu
pādajaṅghorukaṭīśūlāvamoṭinī
58
(ca. ci. 28) iti carake samārthena gṛdhrasīviśvācīviṣayeyamiti pratīyate|
hārīte tu gṛdhrasīviśvācyoḥ pratipadameva khallīsañjñā kṛtā
59||75||
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ | śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ
kroṣṭukamūrdhavat ||76||
kroṣṭukaśira āha- vātetyādi| yo jānumadhye vātaśoṇitajo mahārujaḥ
60
kroṣṭukamūrdhavat sthūlaḥ śopho bhavati sa kroṣṭukaśira iti jñeyaḥ|
vātaśoṇitaja iti vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ, na punarvātaraktena
vyādhinā janitaḥ; anye tu vātena śoṇitena ca jāta iti necchanti, kiṃ tarhi
vātaraktaja iti rogakāraṇameva rogamicchanti| śiraḥ kroṣṭukapūrvamiti
kroṣṭukaśabdapūrvaṃ śiraḥ, tasya rogasya ‘kroṣṭukaśira’ iti nāmetyarthaḥ|
kroṣṭukamūrdhavat śṛgālamastakavat||76||
pūrvābhihitasakthideśāśrayaṃ vikāraṃ darśayannāha- vātaśoṇitaja ityādi|
rogakāraṇameva rogamicchanti; tena vātaśoṇitarogahitaṃ ca cikitsitamiti
viśeṣaḥ
61| sa tu śṛgālaśīrṣatulyatvāt kroṣṭukaśira iti vyādhirucyate||76||
vāyuḥ kaṭyāṃ
62
sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ
sakthnordvayorvadhāt ||77||
khañjapaṅgulavātāvāha- vāyurityādi| ākṣipediti īṣat kṣipet, khañje
vikalagaterdarśanāt| sakthnordvayorvadhāditi sarvathā gativighātāt
paṅgurityarthaḥ| dvayoriti punaruktiprasaṅgādyugapat
63
sakthidvayavadhādityarthaḥ||77||
prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ
vidyānmuktasandhiprabandhanam ||78||
kalāyakhañjamāha- prakrāmannityādi| prakrāman pādavikramaṃ kurvan,
gamanārambha eva vepate kalāyakhañja ityayaṃ khañjādviśeṣaḥ|
muktasandhiprabandhanamiti śithilasandhibandhanamityarthaḥ||78||
sakthiśritamevāparaṃ vikāraṃ darśayannāha- vāyuḥ kaṭyāśrita ityādi| ākṣipet
īṣat kṣipet; āṅ īṣadarthe, khañje vikalagaterdarśanāt
64| sakthnordvayorvadhāt sarvathā gativighāte tu paṅguḥ| khañjataḥ kalāyakhañje
kaṇḍarādvayasandhibandhamuktatvāt prakrāman naro vepate iti viśeṣaḥ, anyat
sarvaṃ tulyameva| yadāha- khañjanniva ca gacchatīti||77-78||
nyaste tu viṣamaṃ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ | vātakaṇṭaka ityeṣa
vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ ||79||
vātakaṇṭakamāha- nyasta ityādi| nyaste tu viṣamaṃ pāda iti viṣamasthāne
nikṣipte pāde ityarthaḥ| khuḍu(la)kāśrita iti pādajaṅghāsandhisaṃśraya
ityarthaḥ, ‘pārṣṇyāśrayaḥ’ ityanye||79||
aparaṃ sakthirogaṃ darśayannāha- nyaste tvityādi| khuḍakāśrayaḥ
pādajaṅghāsandhisaṃśrayaḥ; ‘pārṣṇyāśrayaḥ’ ityanye||79||
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ | viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṃ
tamādiśet ||80||
pādadāhamāha- pādayorityādi| viśeṣataścaṅkramaṇāditi viśeṣeṇa gacchataḥ,
tiṣṭhatastu sāmānyena||80||
viśeṣataścaṅkramataḥ viśeṣeṇa gacchataḥ; tiṣṭhatastu sāmānyena||80||
hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat
65| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ
||81||
pādaharṣamāha- hṛṣyata ityādi| hṛṣata iti harṣo romāñcaprāyo
vedanāviśeṣo'ntaḥśītakaraḥ| bhavataśca prasuptavaditi sparśājñānāt suptāviva
bhavata ityarthaḥ||81|| pādaharṣaḥ
kaphānvitena vātena| harṣo romāñcaprāyo'ntaḥśītakaro vedanāviśeṣaḥ| suptakau
sparśasyāvedanāt suptāviva| ayaṃ pādadāhaviparītaḥ pādaharṣo vātakaphābhyāṃ
ciraviṣamapādanyāsādinā; paraḥ pādadāhaḥ khalu sirāmukhapīḍanāvṛtena vāyunā,
so'smād bhinnaḥ; sirāmukhāvṛtatvena tadvivṛtau svayameva praśamate||81||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ'sabandhanam | sirāścākuñcya tatrastho
janayatyavabāhukam ||82||
aṃsaśoṣāvabāhukāvāha- aṃsadeśetyādi| aṃsasamīpopalakṣito deśoṃ'sadeśaḥ; aṃso
bāhuśiraḥ| aṃsabandhanaṃ śleṣmāṇamityarthaḥ| aṃsabandhanaṃ śoṣayitvā
‘aṃsaśoṣaṃ rogaṃ karoti’ iti vākyaśeṣo jñeyaḥ| tatrasthaḥ aṃsadeśasthita
ityarthaḥ||82|| aṃse pūrvoktaviśvācīśeṣaṃ
rogaṃ darśayannāha- aṃsadeśasthito vāyurityādi| dhātukṣayakṛta eva vāyuḥ,
śoṣayedaṃsabandhanamiti śoṣasya vātakṛtatvāt; kaphāvṛtasya śoṣāsāmarthyāt|
aṃsabandhanaṃ śleṣmā, badhnātīti bandhanaṃ; kathaṃ punaraṃsabandhanaṃ
kaphāducyate? tasyaiva bandhane'dhikārāt; taduktaṃ- “sandhayaḥ sādhu vartante
saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā”; (śā. 4), tathā- “guṇāḥ kālāt paraṃ śleṣmā
bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ” (u. ta. 1) iti| tatrastha eva ākuñcya sirā
avabāhukaṃ janayatīti| cakāro bhinnakrame| avabāhukaḥ sandhigatena
kaphasnehena vātena ca, sandhigatatvāt; aṃsasandheśca kaphasthānatvāt|
dvāvetau vyādhī| yadāha- “aṃsaśoṣāvabāhukayoraṃsamadhyataḥ” (śā. 8) iti| yathā
caitayorvātarogayorapi sirāvyadhastathā tatraiva vakṣyāmaḥ||82||
yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi
bādhiryaṃ tena jāyate ||83||
bādhiryamāha- yadetyādi| śuddhaḥ kevalaḥ|
apiśabdādraktapittāvaraṇayorupasaṅgrahaḥ| yadyapyayaṃ vyādhiḥ śālākye'pi
paṭhyate, tathā'pyatrāpi paṭhanīyaḥ, vṛddhasammatatvāt||83||
hanuśaṅkhaśirogrīvaṃ yasya bhindannivānilaḥ | karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ
taducyate ||84||
karṇaśūlamāha- hanuśaṅkhetyādi||84||
bādhiryakarṇaśūlau vātavyādhau śālākye'pi ca paṭhyate, atra
vātavyādhicikitsārthatvāt| rogeṣu yaduktaṃ- “balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ
vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yat syāt” iti| vātasya
vātetaradoṣāvaraṇādādhikyārthamitaradoṣasya śālākye| taduktaṃ śālākye- “karoti
doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ” (u. ta. 18) iti| tenobhayatra ubhayakarmāpekṣiṇī
cikitsā| bādhiryakarṇaśūle ubhayalakṣaṇārthamatra paṭhite; tena
ghrāṇanāśādīnāmapi vātavyādhāvarodhaḥ| śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ
tena jāyate iti apiśabdādraktapittāvaraṇayorupagrahaḥ||83-84||
āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhinīḥ | narān
karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān ||85||
jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha- āvṛtyetyādi| āvṛtya avarundhyetyarthaḥ| mūko
vacanarahitaḥ, minmiṇaḥ sānunāsikavāk, gadgado'vyaktavāk||85||
ūrdhvagatarogasāmānyādindriyopatāpasāmānyādvā jihvāgatavātarogaṃ darśayannāha-
āvṛtya vāyuḥ sakapha ityādi| ayameva hi dhamanīvātarogādicikitsite
vātavyādhāvuktaḥ| akriyakāniti avidyamānakriyakān| mūko'vacanaḥ; tadabhāve
nañ, amakṣikavat; minminagadgadayorīṣadarthe, anudarākanyāvat| minmiṇaḥ
sānunāsikavāk, gadgado luptapadavyañjanābhidhāyī| śabdavāhinīrāvṛtyeti
abhividhāvāṅ, sampūrṇārdheṣadartheṣu mūkaminmiṇagadgadeṣu||85||
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā
tūnītyabhidhīyate ||86|| gudopasthotthitā
saiva pratilomavisarpiṇī | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā
||87||
tūnīvātamāha- adho yetyādi| bhindatīva gudopasthamiti bhedaṃ kurvatīva
gudopasthasyetyarthaḥ| pratilomavisarpiṇī adha-utthitordhvagāminī| vegairiti
vedanāvegairmuhurmuhuḥ svabhāvopaśamopalakṣitaiḥ, ‘pratilomaṃ pradhāvitā
66
’ iti kecit||86-87||
adhaḥsroto'bhighātavyādhiṃ nirdiśannāha- adho yā vedanā yātītyādi| vedanā
śūlam| varcomūtrāśayotthiteti viṇmūtrādhārābhyāṃ vyastasamastābhyāmutthitā
jātā| bhindatīva vidārayatīva; svavyāpya yathāsaṅkhyaṃ
vyastasamastagudopasthaṃ yāti| gudopasthamiti prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ|
upastho mūtramārgaḥ| bhindatīveti bhedamiva kurvatī gudopasthasya|
gudopasthopatthitā saiva pratilomaṃ pradhāviteti pakvāśayaṃ vegaiḥ pradhāvitā
‘bhindatīva’ iti pūrvavākyāccheṣaḥ||86-87||
sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam | ādhmānamiti jānīyādghoraṃ
vātanirodhajam ||88||
ādhmānamāha- sāṭopamityādi| āṭopaṃ sañcalanaṃ, tena saha vartata iti sāṭopam|
udaramatra pakvāśayaḥ| ghoraṃ kaṣṭakāri||88||
vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam | pratyādhmānaṃ vijānīyāt
kaphavyākulitānilam ||89||
pratyādhmānamāha- vimuktetyādi| tadeva ādhmānameva| āmāśayotthitaṃ
nābhistanāntarotthitam| ata eva hṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānamasya prāptaṃ
nirasannāha- vimuktapārśvahṛdayamiti| vyākulita āvṛtaḥ||89||
pratiśabdaviśeṣitamaparamapi rogaṃ darśayannāha- sāṭopamatyugrarujamityādi|
āṭopaḥ sañcalanaṃ, tena saha vartate| ghoraṃ kṛcchraṃ, kaṣṭakāritvāt|
udaramatra pakvāśaya eva, pratyādhmānasyāmāśayasamutthitatvāt| tadeva
ādhmānameva| sāṭopamāmāśayasamutthitam| āmāśayasya
nābhistanāntarāvadhitvāddhṛdayapārśvayorapyadhiṣṭhānatvamasya prāptaṃ
nirasannāha- vimuktapārśvetyādi| vimuktaṃ pārśvadvayaṃ hṛdayaṃ marma yena
tattathā||88-89||
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam | vātāṣṭhīlāṃ
vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm
67||90|| enāmeva rujāyuktāṃ
vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām
||91||
vātāṣṭhīlāmāha- aṣṭhīlāvadityādi| “aṣṭhīlā uttarāpathe
dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣaḥ” ityeke, “carmakārāṇāṃ vartuladīrghā lauhī bhāṇḍiḥ”
ityapare| ghanaḥ saṃhatāvayavaḥ| āyato dīrghaḥ| bahirmārgāṇi vātaviṇmūtrāṇi|
anye'tra ‘nābheradhastāt sañjātaṃ calaṃ vā yadi vā'calam’ iti paṭhanti|
pratyaṣṭhīlāmāha- enāmevetyādi| enāmeva aṣṭhīlām| tiryagutthitatvenāṣṭhīlāyāḥ
sakāśāt pratyaṣṭhīlāyā bhedaḥ| asyāgre kecidūrustambhaṃ paṭhanti, tanna,
cikitsāyāṃ paṭhiṣyamāṇatvānnibandhakārāṇāmasammatatvācca||90-91||
pratiśabdaviśeṣaṇasāmānyādudaragatasāmānyāccāparamapi vātarogaṃ nirdiśannāha-
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimityādi| ‘aṣṭhīlā uttarāpathe vartulapāṣāṇaḥ’ ityeke;
‘carmakārāṇāṃ vartanīyā lauhī bhāṇḍiḥ’ ityapare| bahirmārgāvarodhinī
bahirmārgāṇi vātaviṇmūtrāṇi, teṣāṃ niyamena rodhinī yā; tāmeva tiryagutthitāṃ
vātaviṇmūtrarodhanaśīlāṃ pratyaṣṭhīlāṃ nirdiśet| ubhe apyete pakvāśayotthite;
atraiva vātādyavarodhena kriyopalambhāt| anye tvatra ‘nābheradhastāt sañjātaṃ
calaṃ vā yadi vā'calām’ iti paṭhanti||90-91||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ
||1||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
nidānasthāne prathamo'dhyāyaḥ||1|| iti
sauśrute śalyatantre śrīgayadāsācāryaviracitāyāṃ nyāyacandrikāyāṃ pañjikāyāṃ
vātavyādhinidānaṃ samāptam||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pṛthaṅmānaḥ’ iti madhukoṣe pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘dūṣyanirapekṣāḥ’ iti madhukoṣe pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘jagāda bhagavānṛṣiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘śīto rūkṣo laghuścaraḥ(laḥ)’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘śarīre rasadoṣamūtra...’ iti pā. ↩
- 6 gayadāsasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘pittamekameva’ iti pā. ↩
- 8 ‘yo'nilo vaktrasañcārī’ iti pā. ↩
- 9 ‘dehadhāraṇāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘nābhyuraḥkaṇṭhāni’ iti pā. ↩
- 11 ‘'gnisahāyavān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘bhāvān’ iti pā. ↩
- 13 ‘gulmāgnisaṅgātīsāraprabhṛtīn’ iti pā.| ‘gulmāgnisādātīsārān prāyaśaśca karoti hi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘pūrvāparādharottaramekadeśinaikādhikaraṇe’ (pā. a. 2/2/1) ↩
- 15 ‘vātamūtrapurīṣāṇi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 16 ‘sarvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān’ iti pā. ↩
- 17 ‘śūlādhmānau’ iti pā. ↩
- 18 ‘eva ekaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘sarujān’ iti pā. ↩
- 20 snāyujālaṃ stambhayatyākṣipatyapi’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| gayadāsācāryasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘apravṛttiṃ pravṛttiṃ vā vikṛtāṃ śukrago'nilaḥ’ iti tā.pa.pu.pāṭhaḥ ↩
- 22 ‘loko vadati’ iti pā. ↩
- 23 ‘sirāgatavātānadhikārāt’ iti vā pāṭhaḥ ↩
- 24 ‘sarvaśaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 25 ‘kuryādavayavasthaśca mātariśvā bahūn gadān’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘vaiśvaryaṃ’ iti tā. pa. pu. pā. ↩
- 27 ‘kaphena sajje viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate’ iti tā. pa.pu.pā. ↩
- 28 ‘raktamūtratā’ iti tā. pa.pu.pā. ↩
- 29 ‘śītatā ca’ iti tā.pa.pu.pā. ↩
- 30 ‘stambhanaṃ daṇḍakaścāpi śothaḥ śūlaṃ kaphāvṛte’ iti tā.pa.pu.pā ↩
- 31 ‘śokācca pramadā...’ iti pā. ↩
- 32 gayadāsāsammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 33 ‘śīghraṃ raktaṃ vidravatyāśu’ iti tā.pa.pu. pāṭhaḥ ↩
- 34 ‘atyudvṛttaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ sa vidāho'śanasya| kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ| mādhavanidāne'pyayameva pāṭha uddhṛtaḥ ↩
- 36 ‘asparśecchā’ iti tā. pa. pu. pāṭhaḥ ↩
- 37 ‘sarve duṣṭāḥ śoṇitaṃ cāpi’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 38 ‘śithilasvinnaśītalau’ iti pā. ↩
- 39 ‘mahāvātavyādhicikitsitoktaiḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘vāyoḥ’ iti pā. ↩
- 41 ‘stabdhākṣo'tha nimīlanaḥ’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 42 ‘pṛṣṭhamanyāśritāḥ bāhyāḥ’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 43 ‘vāyuḥ’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 44 ‘darśanaṃ’ iti vā pāṭhaḥ ↩
- 45 ‘tadā’ iti pā. ↩
- 46 ‘jahātyanilapīḍitaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 47 ‘cālayet’ iti pā. ↩
- 48 divāsvapnāsamasthānavivṛ(kṛ)tordhvanirīkṣaṇaiḥ’ iti pā. ↩
- 49 ayamardhaśloko gayadāsena na paṭhyate ↩
- 50 ‘jṛmbhayā’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 51 “nanu yadā dehārdhavyāpitvamarditasya tadā'rditenārdhāṅgasya ko bhedaḥ? brūmaḥ- ardito vegitayā na sarvakālaṃ bhavati, ardhāṅgastu vyāptaṃ bhavati| uktaṃ hi ‘svasthaḥ syādarditādīnāṃ muhurvegāgame gate’ iti| kiṃvā yathoktaviśiṣṭalakṣaṇo'rditaḥ, ardhāṅge tu naitāni sarvāṇi bhavanti” iti carakavyākhyāyāṃ cakrapāṇiḥ ↩
- 52 ‘prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 53 ‘lagnamapravṛttaṃ’ ityātaṅkadarpaṇakāraḥ ↩
- 54 ‘pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘sakthnoḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ’ iti pā. ↩
- 57 ‘kaṇḍarāpekṣayā’ iti pā. ↩
- 58 ‘karamūlāvamoṭanī’ iti carake pāṭhaḥ ↩
- 59 ‘viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñāṃ darśayati, tayorapi karamūlāvamoṭanakāritvāt| yaduktaṃ hārīte- “viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā” iti gayadāsaḥ’ iti madhukośavyākhyāyām ↩
- 60 ‘mahārujaḥ śopho bhavati tat kroṣṭukapūrvaṃ kroṣṭukamūrdhavat sthūlaṃ śiro jñeyam’ iti pā. ↩
- 61 ‘cikitsābhedārthaṃ pṛthak paṭhitaḥ’ iti gayadāsaḥ|’ iti madhukośavyākhyāyām ↩
- 62 ‘kaṭyāśritaḥ’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 63 ‘paunaruktyaprasaṅgāt’ iti pā. ↩
- 64 ‘kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ’ iti madhukośavyākhyāyām ↩
- 65 ‘prasuptakau’ iti gayadāsasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 66 ‘pradhāvati’ iti pā. ↩
- 67 ‘barhirmārganirodhinīṃ’ iti pā. ↩